Η φράση «Η Ζάχα Χαντίντ ήταν η πρώτη γυναίκα αρχιτέκτονας που της απονεμήθηκε το Βραβείο Pritzker», δε θα άρεσε καθόλου στην ίδια. Απεχθανόταν να την αποκαλούν «γυναίκα αρχιτέκτονα», γιατί στα αυτιά της ηχούσε σαν τη φράση «για γυναίκα τα πας καλά», κάτι σεξιστικό, το οποίο πολέμησε λυσσαλέα σε όλη της τη ζωή.

Η Ζάχα Χαντίντ δεν είχε τίποτα να ζηλέψει από τους άντρες συναδέλφους της. Στον πολύ σκληρό και ανταγωνιστικό ανδροκρατούμενο κόσμο της αρχιτεκτονικής, κατάφερε να κινηθεί σε ένα επίπεδο που μόνο το «Ντίβα της αρχιτεκτονικής» της ταιριάζει. Αλλά και αυτό δεν της άρεσε. Αν υπάρχει κάτι συγγενές με το φύλο της, αυτό είναι οι καμπύλες που χαρακτηρίζουν τη δουλειά της, οι πολυμορφικές και οργανικές φόρμες.

Είναι η αρχιτεκτονική της ταυτότητα, κάτι μοναδικά προσωπικό, για το οποίο έδωσε σκληρές μάχες και αντιμετώπισε μεγάλες αμφισβητήσεις. Δεν της αντιστάθηκε καμία ευθεία γραμμή τελικά. Ο Ρεμ Κούλχας, λίγες μέρες μετά το θάνατό της, το Μάρτιο του 2016, την περιγράφει σαν «συνδυασμό ομορφιάς και δύναμης». «Η δουλειά της», λέει, «δεν είναι απαραίτητα μια συναρπαστική μορφή της δυτικής αρχιτεκτονικής, αλλά πραγματικά κάτι ριζικά διαφορετικό, αυτό είναι ό, τι νομίζω ότι μπορεί να είναι το μεγαλύτερο επίτευγμα της».

Ζάχα Χαντίντ

Η Ζάχα Χαντίντ ανήκε στην ολιγομελή οικογένεια των διεθνών αρχιτεκτόνων που αλλάζουν και μεταμορφώνουν τα τοπία και τις πόλεις με την παρουσία των έργων τους. Τα έργα της Ζάχα Χαντίντ ήταν σύγχρονα γλυπτά. Και ξεσήκωναν ουκ ολίγες φορές θύελλες διαμαρτυριών. Επειδή αλλοίωναν το περιβάλλον, οι όγκοι τους ήταν εκτός κλίμακας, επειδή την ενδιέφερε η σχεδόν φουτουριστική εξωπραγματική όψη περισσότερο από τη χρηστικότητα και τη ζωή στο εσωτερικό.

Η Ζάχα Χαντίντ γεννήθηκε στις 31 Οκτωβρίου του το 1950 στη Βαγδάτη, γόνος εύπορης μουσουλμανικής οικογενείας. Ο πατέρας της ήταν επιχειρηματίας και πολιτικός της φιλελεύθερης αριστερής παράταξης του Ιράκ και η μητέρα της καλλιτέχνις από τη Μοσούλη. Τη δεκαετία του ’60 η Χαντίντ φοίτησε σε οικοτροφεία στη Βρετανία και την Ελβετία, ακολούθησαν σπουδές στα Μαθηματικά στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο της Βηρυτού και το 1972 εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο για να σπουδάσει Αρχιτεκτονική στην έγκριτη Architectural Association (ΑΑ), την παλαιότερη ιδιωτική αρχιτεκτονική σχολή της χώρας.

Μετά από την αποφοίτησή της συνεργάστηκε με τους αρχιτέκτονες δασκάλους της, τον Έλληνα Ηλία Ζέγγελη και τον Ολλανδό μαθητή του Ρεμ Κούλχαας στο Γραφείο για τη Μητροπολιτική Αρχιτεκτονική (OMA – Office for Metropolitan Architecture). Το 1980 άνοιξε στο Λονδίνο το δικό της αρχιτεκτονικό γραφείο. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980 δίδαξε, επίσης, στην Αρχιτεκτονική Ένωση του Λονδίνου.

London Aquatics Centre

London Aquatics Centre

Η φήμη της Ζάχα Χαντίντ ήταν αυτή ενός ιδιοφυούς, δύσκολου και απαιτητικού ανθρώπου. Καθόλου παράξενο για μια αρχιτέκτονα που άφησε πίσω την ιδέα της οικογένειας και των παιδιών για να μπορεί απερίσπαστη να ασχοληθεί με τον πολύπλοκο κόσμο της αρχιτεκτονικής στην κλίμακα που ήθελε. Η Χαντίντ δούλευε άοκνα, ταξιδεύοντας σε όλο τον κόσμο, δίνοντας διαλέξεις, κάνοντας επισκέψεις σε γιγαντιαία εργοτάξια. Είχε εξαιρετικό ταλέντο και αδιανόητη επιμονή. Είναι τα στοιχεία που την έκαναν διάσημη, όχι μόνο στο χώρο της συντεχνίας της, αλλά και στο ευρύ κοινό. Παρ’ όλα αυτά, χρειάστηκε να φτάσουν τα μέσα της δεκαετίας του ’90, προκειμένου το γραφείο της (Zaha Hadid Architects) να πάρει το πρώτο μεγάλης σπουδαιότητας έργο. Τον πυροσβεστικό σταθμό της Vitra, στο Weil am Rhein της Γερμανίας. Η ριζοσπαστική της σύλληψη, την έφερε στην ακμή της αρχιτεκτονικής νεωτερικότητας.

Heydar Aliyev Center

Heydar Aliyev Center

Serpentine Sackler Gallery London

Serpentine Sackler Gallery, London

Η ίδια της η παρουσία ήταν βασιλική, προκαλούσε δέος. Τα έντονα χαρακτηριστικά της, οι κάπες που σχεδίαζε η ίδια, η αποφασιστικότητα με την οποία αντιμετώπιζε τις επιθέσεις, την έκαναν μια μοναδική προσωπικότητα. Ακόμα και οι εχθροί της, αυτοί που δεν ανέχονταν τα κτίριά της, έμεναν εμβρόντητοι, αυτό το κατάφερνε πάντα. Να κόβει την ανάσα. Οι γραμμές και τα σχήματα ήταν μια χορογραφία στον αέρα, όπως το London Aquatics Centre, η Όπερα του Guangzhou στην Κίνα, το Κεντρικό Κτήριο της BMW στη Λειψία και το Κέντρο Heydar Aliyev Center στο Αζερμπαϊτζάν.

Στα χέρια της το τσιμέντο, που λάτρευε να χρησιμοποιεί, έμοιαζε με χαρτί και κορδέλα που ξεδιπλώνεται στον ουρανό. Η δυναμική Χαντίντ έκρυβε έναν άνθρωπο γεμάτο ζεστασιά και χιούμορ, όπως λένε όλοι όσοι τη γνώριζαν καλύτερα. Μπορεί να σιχαινόταν το «γυναίκα αρχιτέκτονας», αλλά δε γλύτωσε από το στερεοτυπικό χαρακτηρισμό που θέλει τις γυναίκες της κλάσης της, «σκύλες» ολκής. Το γραφείο της απασχολούσε 400 άτομα και στη δεκαετία του 2000 η φήμη της απογειώθηκε. Το 2002 η Χαντίντ κέρδισε το διεθνή διαγωνισμό σχεδίου για να σχεδιάσει το νέο γενικό σχέδιο πόλης της Σιγκαπούρης. Το 2004 έγινε η πρώτη γυναίκα που κέρδισε το Βραβείο Πρίτσκερ. Η Χαντίντ συμβάδισε με τη λατρεία των μεγάλων κτιρίων της δεκαετίας και την πήγε ένα βήμα παρά πέρα.

MAXXI, Rome

MAXXI, Rome

Η Χαντίντ θεωρούσε την αρχιτεκτονική κοινωνική τέχνη, όχι απλώς  ζήτημα δημιουργίας φόρμας. Επιθυμούσε τα σχήματα και οι μορφές να εμπνέουν τους ανθρώπους και να τους διεγείρουν. Τη συνάρπαζε η αστική πυκνότητα και ο ρωσικός κονστρουκτιβισμός, ήθελε οι φόρμες της να αντικατοπτρίζουν την πολυπλοκότητα της καθημερινής ζωής. Υπό μια έννοια κατάφερε αυτό που ήθελε, να υπάρχει συναισθηματική ανταπόκριση στο έργο της.

Οι εκτός ευθείας πειραματισμοί της επικρίθηκαν, για παράδειγμα στην περίπτωση της Κίνας, στην οποία κατηγορήθηκε ότι με την παρουσία του έργου της κατέστρεφε την παλιά πόλη. Το ποδοσφαιρικό στάδιο που σχεδίασε στο Κατάρ για το Παγκόσμιο Κύπελλο του 2022, είπαν ότι έμοιαζε με αιδοίο. Κατηγορήθηκε για εργατικά ατυχήματα στους χώρους των εργοταξίων και δε δίστασε να υπερασπιστεί τον εαυτό της λέγοντας ότι αυτά τα μέτρα πρέπει να τα παίρνουν οι κυβερνήσεις. Η Χαντίντ έκανε το πιο διάσημο έργο για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λονδίνου, το 2011, το London Aquatics Centre. Το ρευστό του περίγραμμα, όμοιο με φουτουριστική διαστημική άκατο, έκλεψε τις εντυπώσεις ανάμεσα στα υπόλοιπα κτίσματα των Αγώνων

Al Wakrah Stadium, Qatar

Al Wakrah Stadium, Qatar

Το 2010 η Χαντίντ τιμήθηκε και με το RIBA Stirling Prize για το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης ΜΑΧΧΙ στη Ρώμη, διάκριση που έλαβε και την επόμενη χρονιά για την Ακαδημία Evelyn Grace στο Λονδίνο. Η ασιατική αγορά την ζητούσε όλο και περισσότερο, εκεί ήταν το χρήμα και η πρόκληση, ο μεγάλος ανταγωνισμός που λάτρευε. Το 2015 παίρνει το πολυπόθητο RIBA Royal Gold Medal και μια θέση στο πάνθεον των μεγάλων αρχιτεκτόνων της εποχής μας. Η ανήσυχη φύση της έπαιξε πολύ με την τεχνολογία, τους 3D εκτυπωτές, όχι για κτίρια, αλλά για παπούτσια και κοσμήματα. Σχεδίασε έπιπλα και φωτιστικά με μοναδικές καμπύλες και το 2012 σχεδίασε την πασαρέλα για την καλοκαιρινή συλλογή του οίκου Chanel. Και εκεί δίπλα στα εμβληματικά της έργα, το καλοκαίρι του 2014, φτιάχνει ένα μικρό μεταλλικό κύμα στο συντριβάνι μπροστά από το V&A.

Η Χαντίντ είναι η αρχιτέκτονας της πρόκλησης, η φλόγα της θα λείψει από την εποχή μας. Χάθηκε στο απόγειο της καριέρας της, αφήνοντας αρκετά υπό κατασκευήν έργα σε όλο τον κόσμο. Πρόσφατα ολοκληρώθηκε το πρώτο έργο που συνυπέγραψε ως δημιουργός στο Τσέλσι, καθώς δεν είχε άδεια άσκησης επαγγέλματος στη Νέα Υόρκη. Σε μια έκθεση που έγινε στη Βιέννη με τα σχέδιά της, οι επισκέπτες έπαιρναν στην είσοδο μια δωρεάν μπλούζα «Αν ήμουν άντρας θα με αποκαλούσαν ντίβα;». Όχι βέβαια. Δεν υπάρχει αντρικό όμοιο. Άλλωστε Ντίβα αποκαλούν και την Κάλλας.

Guangzhou Opera House

Guangzhou Opera House

Στη μνήμη της, στη Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας το Μάιο του 2016, έγινε μια αναδρομική έκθεση με τα έργα ζωγραφικής της, μακέτες και φωτογραφίες από προηγούμενα και επόμενα σχέδια της 40χρονης καριέρας της. Η έκθεση περιελάμβανε και τα μη πραγματοποιηθέντα έργα της, όπως η Όπερα του Cardiff Bay.

Μια ξεχωριστή έκθεση για την Χαντίντ έχει ξεκινήσει από τον Ιανουάριο του 2017 και συνεχίζει έως τον Ιανουάριο του 2018 στο μουσείο ΜΑΧΧΙ της Ρώμης, για το σχεδιασμό του οποίου η Χαντίντ έχει βραβευθεί. Το Ίδρυμα Zaha Hadid σχεδιάζει να δημιουργήσει το αρχείο της στο Λονδίνο.

Circle Yacht

Circle Yacht

Mobile Art Pavilion for Chanel

Mobile Art Pavilion for Chanel

NOVA Shoe by Zaha Hadid for United Nude

NOVA Shoe by Zaha Hadid for United Nude

Midnight Blue, Mesa, Zaha Hadid

Midnight Blue, Mesa, Zaha Hadid