«Σήμερα, στην κοινωνία της επικοινωνίας, οι άνθρωποι συνεχώς “παίζουν”, σκηνοθετούν τους εαυτούς τους, τις λέξεις τους, τις σχέσεις τους… Θέλω να πάω στο θέατρο και να υπάρξει μία στιγμή που αυτό σταματά, όπου οι άνθρωποι σταματούν να παίζουν… Κάνω το θέατρο που ο ίδιος θα ήθελα να βλέπω στον κόσμο όπου ζω». Τα λόγια ανήκουν σε έναν αληθινό ερευνητή του θεάτρου, σε έναν καλλιτέχνη που αναζητώντας την αυθεντικότητα αμφισβητεί διαρκώς τον εαυτό του και το ίδιο το θέατρο, στον κορυφαίο αυτοδίδακτο Γάλλο δραματουργό και σκηνοθέτη Ζοέλ Πομμερά. Τον δημιουργό τιμά η Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών μέσα από ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον αφιέρωμα στο έργο του. Για πρώτη φορά ο Πομμερά και η ομάδα του, Louis Brouillard, θα επισκεφτούν την Ελλάδα παρουσιάζοντας την τελευταία τους δημιουργία Η μεγάλη και θαυμαστή ιστορία του εμπορίου, σε κείμενο και σκηνοθεσία του ιδίου (28-31/3). Το αφιέρωμα περιλαμβάνει και την παρουσίαση ενός ακόμη βραβευμένου έργου του με τίτλο Κύκλοι/ Ιστορίες (3-21/4), που συγκλόνισε το γαλλικό κοινό όταν παίχτηκε, κατόπιν πρόσκλησης του Πήτερ Μπρουκ προς τον Πομμερά, στο περίφημο παρισινό θέατρο Bouffes du Nord. To κείμενο ανεβαίνει από τον θίασο Κανιγκούντα, σε σκηνοθεσία Γιάννη Λεοντάρη. Οι δύο παραστάσεις θα πλαισιωθούν από πολυαναμενόμενες εκπαιδευτικής στόχευσης δράσεις.

Βέβαια, ο συγγραφέας-ερευνητής Πομμερά δεν είναι άγνωστος στην Ελλάδα. Τον δημιουργό σύστησε στο ελληνικό κοινό η Πειραματική Σκηνή της “Τέχνης” το 2008, με την έξοχη παράσταση των Εμπόρων, σε σκηνοθεσία και τότε του Γιάννη Λεοντάρη και ακολούθησε η παράσταση Αυτό το παιδί, που ανέβηκε στον “Ελληνικό Κόσμο” το 2011 σε σκηνοθεσία της Φρόσως Λύτρα. Η έως τώρα πρόσληψη του έργου του στην Ελλάδα μέσα από παραστάσεις άλλων σκηνοθετών συνιστά ασυνήθιστη εξαίρεση, καθώς ο ίδιος σπάνια εμπιστεύεται τα κείμενά του σε σκηνοθέτες και θιάσους. Τα έργα του προκύπτουν και αποτελούν μέρος ενός σκηνικού ιδιώματος που συνθέτει με την ομάδα του. Η δημιουργική διαδικασία διέπεται από ένα συγκεκριμένο πλαίσιο αρχών που υπερασπίζεται ο ίδιος σε μία σειρά θεωρητικών του κειμένων και το οποίο επιβάλλει τους «νόμους» του σε κάθε σκηνοθέτη. Ποια είναι όμως ορισμένα από τα βασικά χαρακτηριστικά αυτού του θεατρικού σύμπαντος;

Η ισχύς εν τη ομάδα
Αδιάφορος για το σχολείο -το παράτησε στα 16 του-, ο 50χρονος Πομμερά δούλεψε αρχικά ως ηθοποιός σε ερασιτεχνικούς θιάσους και έμαθε τα μυστικά της σκηνής μέσα από μία διαδικασία αυτοδιδαχής. Κάπου στα τέλη της δεκαετίας του ’80 αποφάσισε να εγκαταλείψει την υποκριτική και να ασχοληθεί με τη συγγραφή. Τότε, ίδρυσε την ομάδα Louis Brouillard, ένα «καλλιτεχνικό κεφάλαιο που συντίθεται από ανθρώπους», όπως λέει, στο οποίο επενδύει έκτοτε με αμείωτη ερευνητική διάθεση. Η δέσμευσή του απέναντι σε έναν σταθερό πυρήνα καλλιτεχνικών συνεργατών και η ερευνητική δουλειά πάνω σε αυτό που ονομάζει “παρουσία” των ηθοποιών είναι κομβικής σημασίας στο θέατρό του. «Συχνά, σκέφτομαι αυτό που λένε στην Αφρική, ότι όταν ένας γέρος πεθαίνει, είναι σαν να καίγεται μία βιβλιοθήκη. Αυτό που συμβαίνει με την ομάδα μου είναι παρόμοιο. Όταν αποχωρεί ένας ηθοποιός, τέσσερα ή πέντε χρόνια δουλειάς φεύγουν μαζί του» γράφει. «Μετά από τόσα χρόνια δουλειάς έχουμε γίνει κάτι σαν αρχεία. Οι ρόλοι μας μοιάζει να είναι εκδοχές του ίδιου χαρακτήρα, του ίδιου θέματος. Οι χαρακτήρες τους οποίους έχουμε δουλέψει μας συνοδεύουν σαν σκιές, και όταν φτάνουμε στη σκηνή έχουμε την εντύπωση ότι κουβαλάμε όλες αυτές τις σκιές μαζί μας» σημειώνει σε συνέντευξη η ηθοποιός του Ruth Olaizola.

Η δραματουργία της «παρουσίας»
Με την έναρξη των δοκιμών δεν υπάρχει ολοκληρωμένο το κείμενο. Υπάρχει όμως μία ιδέα, ένας θεματικός άξονας και πολλές σημειώσεις του Πομμερά. Υπάρχουν επίσης τα κοστούμια, τα αντικείμενα, το φως, το ηχητικό περιβάλλον. Οι ηθοποιοί δεν φορούν στις πρόβες τα δικά τους ρούχα. O Πομμερά συνεργάζεται πριν από την έναρξη των δοκιμών με τον ενδυματολόγο, τον φωτιστή, τον ηχολήπτη, καθώς από την αρχή έχει την ανάγκη να δει ένα «πραγματικό» πρόσωπο για να προχωρήσει με το κείμενο. Η πρόβα μοιάζει με κινηματογραφικό γύρισμα, όπου όλα τα στοιχεία της παράστασης αιωρούνται και αναζητούν τη θέση τους ταυτόχρονα στο σκηνικό τοπίο. Έτσι, οι ηθοποιοί, που δεν είναι εναλλάξιμοι, γίνονται μάρτυρες στη γέννηση και την εξέλιξη ενός προσώπου που φέρει τα δικά τους χαρακτηριστικά. Το κείμενο διαμορφώνεται την ώρα της πρόβας με βάση αυτό που κομίζει με την παρουσία του ο κάθε ηθοποιός και γράφεται σταδιακά από τον δραματουργό Πομμερά.

Ένα ποιητικό θέατρο του πραγματικού
Ο Πομμερά έχει δηλώσει επανειλημμένως ότι αναζητά το πραγματικό. Ζητά από τον ηθοποιό να βγάλει τη μάσκα, να στέκεται εκεί δίπλα στις λέξεις, να μην παίζει, να δείχνει. Το πραγματικό ξεφλουδίζεται για να αναδειχθεί ο ποιητικός χαρακτήρας της καθημερινότητας. Η αφαίρεση και η αντίστιξη αποτελούν βασικά στοιχεία αυτής της διαδρομής. Το αποτέλεσμα αυτής της εργασίας που αντλεί φανερά από την κληρονομιά του Πήτερ Μπρουκ και της Αριάν Μνουσκίν είναι ένα βαθιά ουμανιστικό θέατρο με ποιητική, εξωπραγματική ατμόσφαιρα και μεταφυσικές πινελιές που συχνά λειτουργεί ως αλληγορία. Ο Πομμερά μοιάζει να εγκλωβίζει τα πρόσωπά του σε σχέσεις δυσαρμονίας αλλά δεν δίνει απαντήσεις. Δημιουργεί σιωπές. Που λειτουργούν εκκωφαντικά συνήθως μετά από το πέρας της παράστασης.

«Είμαστε έμποροι της ζωής μας»
Η θεματική των έργων του Πομμερά έχει ως αφετηρία τα ηθικά διλήμματα που γεννά ο σύγχρονος κόσμος. Ανάμεσα στα κείμενά του δημιουργούνται συχνά εφφέ αντικατοπτρισμών. «Μια ιστορία δημιουργείται από παράσταση σε παράσταση… Θα είχε τεράστιο ενδιαφέρον αν ο Ζοέλ παρουσίαζε κάποτε όλες τις παραστάσεις του στη σειρά» έχει δηλώσει ο ηθοποιός του Pierre-Yves Chapalain. Αυτό το στοιχείο, που σαφώς απορρέει από τον τρόπο εργασίας του με τους ηθοποιούς, γίνεται φανερό και από μια τηλεγραφική περιγραφή των δύο έργων του που θα έχουμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε στη Στέγηּ η Μεγάλη και θαυμαστή ιστορία του εμπορίου αφηγείται την ιστορία ενός ιδεαλιστή που, στα τέλη της δεκαετίας του ’60, ορμώμενος από τα ιδεώδη του Μάη του ’68 και αντιμέτωπος με το δίλημμα «άνεργος ή ανήθικος» οδηγείται στα πρόθυρα της αυτοκτονίας. Η ιστορία συνεχίζεται σαράντα χρόνια μετά, όπου παρακολουθούμε τον αλλοτινό ιδεαλιστή να έχει μετατραπεί σε παντοδύναμο έμπορο… Το έργο του με τον χαρακτηριστικό τίτλο Κύκλοι/Ιστορίες παρουσιάζει στιγμιότυπα της ευρωπαϊκής καθημερινότητας από το Μεσαίωνα μέχρι σήμερα και μιλά για το «εξημερωμένο θηρίο που λέγεται “Ευρωπαίος”». Ο Πομμερά και μαζί του η ομάδα Κανιγκούντα αναρωτιούνται: «Tι απέμεινε στην αμοραλιστκή Ευρώπη των κεφαλαιαγορών από τη μεγάλη πολιτιστική κληρονομιά της, τον ανθρωπισμό;» Η ιστορία της ανθρωπότητας μοιάζει να είναι η ιστορία του εμπορίου φαίνεται να λέει ο Πομμερά. Του εμπορίου που στην πραγματικότητα διακυβεύει την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη. Όπως έγραφε και στους Εμπόρους: «Είμαστε ακριβώς σαν τους εμπόρους/ μοιάζουμε με τους πωλητές./ Πουλάμε την εργασία μας/ πουλάμε το χρόνο μας. Ό,τι πιο πολύτιμο διαθέτουμε./ Το χρόνο της ζωής μας./ Την ίδια τη ζωή μας. /Είμαστε έμποροι της ζωής μας».

Υ.Γ: Tα αποσπάσματα που χρησιμοποιούνται στο άρθρο προέρχονται από συνέντευξη του Πομμερά στην Claudine Galéa, στον τόμο Joël Pommerat, Théâtres en présence, εκδ. Αctes Sud-Papiers, Arles, 2007 και από συνεντεύξεις που πήραν σε ηθοποιούς του Πομμερά η Maia Bouteillet και η Claudine Galéa και δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Ubu-Scènes d’ Europe, τχ. 37/38, Απρίλιος 2006, σελ. 77-93. Το υλικό αυτό έχει δημοσιευτεί μεταφρασμένο στα ελληνικά στο περιοδικό Θεατρικά Τετράδια, τχ. 50, Νοέμβριος 2008, που εκδίδει η Πειραματική Σκηνή της «Τέχνης».