Το Φεστιβάλ Πρωτοποριακού Κινηματογράφου της Αθήνας, ο αγαπημένος θεσμός της Ταινιοθήκης της Ελλάδος, το Νοέμβριο έχει γενέθλια: κλείνει τα δέκα και το γιορτάζει με πολλές εκπλήξεις.

Το 10ο AΑGFF θα διεξαχθεί στις 20 Νοεμβρίου – 5 Δεκεμβρίου 2019 στην Ταινιοθήκη (αίθουσες 1,2) και το ExileRoom, φιλοδοξώντας να αναδείξει ό, τι πιο φρέσκο και ρηξικέλευθο συμβαίνει στον παγκόσμιο κινηματογράφο.

Το φετινό Διεθνές Διαγωνιστικό Τμήμα περιλαμβάνει εννέα ταινίες, νέων κατά βάση σκηνοθετών, οι οποίοι πειραματίζονται με νέες μορφές αφήγησης και συχνά χρησιμοποιούν τεχνικές που συνδυάζουν την μυθοπλασία και το ντοκιμαντέρ για να διερευνήσουν προβλήματα ταυτότητας, εντάσεις σε πολυπολιτισμικές κοινωνίας, ή τις συνέπειες της κρίσης στην σημερινή νεολαία, ενώ συχνά φέρνουν στο προσκήνιο αυτούς που βρίσκονται στο περιθώριο των κοινωνιών τους.

Περιλαμβάνει ταινίες μυθοπλασίας αλλά και ντοκιμαντέρ που μας έρχονται από σπουδαία φεστιβάλ (από τις Κάνες έως το Λοκάρνο), σχεδόν όλα σε πανελλαδική πρεμιέρα, επιχειρώντας να καταργήσει τους φραγμούς που θέτουν τα είδη και οι διαφορετικές κατηγορίες ταινιών. Αποστολή του είναι να ανακαλύψει και να χαρτογραφήσει τον νέο χώρο που έχει επινοήσει η τέχνη του σύγχρονου κινηματογράφου.

Κριτική επιτροπή Διεθνούς Διαγωνιστικού:

Χέιντεν Γκεστ (Αμερικανός καθηγητής, διευθυντής του Κινηματογραφικού Αρχείου του Χάρβαρντ), Βασίλης Κ. Καραμητσάνης (πρόεδρος του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινουμένων Σχεδίων Animasyros, πρόεδρος ΔΣ της Εθνικής Λυρικής Σκηνής), Δημήτρης Κουτσιαμπασάκος (διακεκριμένος Έλληνας σκηνοθέτης), Irena Bilic (Γαλλοσέρβα σκηνοθέτης και διευθύντρια του Φεστιβάλ L’Europe autour de l’Europe στο Παρίσι), Γκαέλ Τζόουνς (Γαλλίδα παραγωγός).

Ποιες ταινίες διαγωνίζονται:

*Στην υβριδική Οδό Σαχάρα 143 (143 rue du desert) του Αλγερινού Hassen Ferhani (ελληνική πρεμιέρα, μυθοπλασία) από την Αλγερία, τη Γαλλία, και το Κατάρ, πρωταγωνιστεί η Μαλίκα, ιδιοκτήτρια ενός μικρού καφέ στην εθνική οδό που διασχίζει την έρημο. Οδηγοί φορτηγών, τουρίστες με μοτοσυκλέτες και τακτικοί πελάτες που φέρνουν νέα από την κοντινή πόλη Ελ Μένια, εξυπηρετούνται στο κατώφλι της Μαλίκα, σε ένα φαινομενικά έρημο μέρος που στην πραγματικότητα σφύζει από ζωή. Η ταινία πριν μερικές εβδομάδες απέσπασε το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου σκηνοθέτη στο Λοκάρνο.

*Δύο κολλητοί φίλοι από παιδιά, ο Τζόνο και ο Σπάνερ, είναι οι δύο ήρωες στο Μπιτς (Beats) του Brian Welsh (ελληνική πρεμιέρα, μυθοπλασία) από το Ηνωμένο Βασίλειο. Στο κατώφλι της ενηλικίωσης τους, το 1994,  θα πρέπει να  χωριστούν. Μια ταινία για τη φιλία, την εξέγερση και το κίνημα του ρέιβ,  με ξεσηκωτική ηλεκτρονική μουσική, από έναν σκηνοθέτη που κέρδισε Emmy για το επεισόδιο του στην επιδραστική σειρά «Μαύρος Καθρέφτης».

*Στα Σπίρτα (Cat sticks) του Ronny Sen (ελληνική πρεμιέρα, μυθοπλασία), από την Ινδία, μια βροχερή μέρα στην Καλκούτα, μια παρέα απελπισμένων τοξικομανών ψάχνεται για πρέζα. Μια ασταμάτητη νεροποντή παίζει για φόντο σε ζωές που ισορροπούν σε ένα επισφαλές «φτιάξιμο». Στην πρώτη του ταινία, ο Ινδός Ρόνι Σεν, ο οποίος έχει σκηνοθετήσει ντοκιμαντέρ για το BBC, μεταπλάθει στοιχεία από τον μεγάλο Ινδό σκηνοθέτη Σατιατζίτ Ράι και από τον Αμερικανό Έιμπελ Φεράρα. Ο σκηνοθέτης θα παρευρεθεί στην προβολή της ταινίας του.

* Ο 15χρονος Ιζάακ έχει εφιάλτες από τότε που έχασε τον πατέρα του. Είναι ιθαγενής που προορίζεται για σαμάνος, από τη φυλή Κράχο, στα βόρεια της Βραζιλίας. Οι επιλογές ζωής που καλείται να κάνει βρίσκονται στο επίκεντρο της ταινίας μυθοπλασίας των Renée Nader Messora και João Salaviza Η βροχή τραγουδάει στο χωριό των νεκρών (Chuva é cantoria na aldeia dos mortos) από την Πορτογαλία και Βραζιλία. Ο Ζοάου Σαλαβίζα θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους νέους Πορτογάλους σκηνοθέτες σήμερα. Έχει βραβευτεί με  τη Χρυσή Αρκούδα της Μπερλινάλε και με τον  Χρυσό Φοίνικα των Καννών για παλιότερες μικρού μήκους ταινίες του.

*Στην ταινία μυθοπλασίας από την Αργεντινή Ξανά και ξανά (De Nuevo Otra Vez) της Romina Paula (ελληνική πρεμιέρα), η Ρομίνα, βρίσκεται σε διάσταση με τον άντρα της και ζει προσωρινά με τον 4χρονο γιο της στο σπίτι της μάνας της στο Μπουένος Άιρες. Η σκηνοθέτης και ηθοποιός της ταινίας στρέφει την κάμερα στον εαυτό της, για να αναζητήσει εκ νέου ποια είναι, και χρησιμοποιεί τον αληθινό της γιο. Η πρώτη ταινία της Ρομίνα Πάουλα, μεταξύ ντοκιμαντέρ και μυθοπλασίας, είναι μια εύθραυστη αναζήτηση για τη μητρότητα, τη θηλυκότητα και την ενηλικίωση, χωρίς συντηρητισμούς.

* Το ντοκιμαντέρ Φιλμφαρσί (Filmfarsi) του Ehsan Khoshbakht από το Ιράν και το Ηνωμένο Βασίλειο (ελληνική πρεμιέρα) μας προσφέρει μία σπάνια εικόνα του προεπαναστατικού δημοφιλούς ιρανικού κινηματογράφου, πριν απαγορευτεί το 1979.  Σύμφωνα με την επιδραστική βρετανή θεωρητικό του κινηματογράφου Λόρα Μάλβεϊ: “Ως θαυμάστρια του νέου ιρανικού κινηματογράφου, συχνά αναρωτιόμουν για τον δημοφιλή πρόδρομό του. Ο Έχσαν Κοσμπάχτ έχει επιτέλους ανοίξει αυτήν την ιστορία. Η δοκιμιακή, στοχαστική και κινηματογραφοφιλική ανάλυση του εκτιμά το είδος των αδιάντροπων ταινιών exploitation, που είναι μέσα στη βία και στο σεξ”.

*Το Ασάκο Ι & 2 (Netemo sametemo) του Γιαπωνέζου Ryusuke Hamaguchi (ελληνική πρεμιέρα, μυθοπλασία) από την Ιαπωνία και τη Γαλλία, βασίζεται σε ένα μυθιστόρημα της Τομόκα Σιμπασάκι. Η Ασάκο, μια ντροπαλή φοιτήτρια στην Οσάκα ερωτεύεται κεραυνοβόλα τον Μπακού, έναν όμορφο και μυστήριο νέο, ο οποίος μια μέρα εξαφανίζεται. Δυο χρόνια αργότερα η Ασάκο συναντά κάποιον που του μοιάζει καταπληκτικά. Όμως θα της προσφέρει μια αγάπη, που για την Ασάκο, θα είναι τόσο καθησυχαστική που την τρομάζει. Η ταινία διαγωνίστηκε στις Κάνες.

*Ο Γάλλος Ζαν-Γκαμπριέλ Περιό, για το πειραματικό ντοκιμαντέρ του Οι ήττες μας (Nos défaites), που θα δούμε σε ελληνική πρεμιέρα από τη Γαλλία, συνεργάστηκε με μια ομάδα μαθητών οι οποίοι δραματοποίησαν εκ νέου σκηνές ταινιών -από απεργίες, εξεγέρσεις και εργατικές κινητοποιήσεις- από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 και από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, όπως «Η Κινέζα» του Ζαν-Λυκ Γκοντάρ. Ενώ στην αρχή, οι μαθητές αδυνατούν να κατανοήσουν την πολιτική στράτευση, σταδιακά συνειδητοποιούν ότι το παρελθόν αντηχεί στην παρούσα πολιτική κατάσταση.

* Από την Ελβετία μας έρχεται το Λοβ μι τέντερ (Love me tender) της Ελβετο-περουβιανής Klaudia Reynicke (ελληνική πρεμιέρα, μυθοπλασία). Ηρωίδα η Σεκόντα, μια 32χρονη γυναίκα, με οξεία αγοραφοβία, εγκλωβισμένη στο οικογενειακό διαμέρισμά της και στη μοναχική ρουτίνα της, σαν ηρωίδα του Λάνθιμου στον «Κυνόδοντα». Όταν η μητέρα της πεθαίνει και ο πατέρας της την εγκαταλείπει, υποχρεώνεται να παλέψει τους δαίμονές της και να υπερασπιστεί τον εαυτό της.

Μετά το Διεθνές Διαγωνιστικό Πρόγραμμα του Φεστιβάλ, ανακοινώθηκαν δύο μεγάλα αφιερώματα της επετειακής διοργάνωσης: στον σπουδαίο Πορτογάλο δημιουργό Μανοέλ ντε Ολιβέιρα (12 μικρού, μεσαίου και μεγάλου μήκους ταινίες, oι περισσότερες από τις οποίες θα παρουσιαστούν σε πρώτη προβολή στην Ελλάδα ή σε αθηναϊκή πρεμιέρα) και στον διακεκριμένο Ιταλό σκηνοθέτη Μάρκο Μπελόκιο (6 ταινίες).

Δεν είναι τυχαίο πως το πανέμορφο, εκφραστικό πρόσωπο που κυριαρχεί στην φετινή αφίσα του επετειακού 10ου ΦΠΚΑ, είναι  αυτό της μούσας του Ολιβέιρα, Λέινορ Σιλβέιρα η οποία πρωταγωνιστεί στην Κοιλάδα του Αβράαμ.

Bασικός ομιλητής για τον Ολιβέιρα θα είναι ο Ζοζέ Μανουέλ Κόστα (διευθυντής της Πορτογαλικής Ταινιοθήκης), ενώ για τις πρώτες του ταινίες θα μιλήσει ο Μιγκουέλ Σάμπρα (Miguel Seabra Lopes), σεναριογράφος της ταινίας Πυρετός (Α Febre) της Maya Da-Rin που θα προβληθεί στην ενότητα Athenian Premieres.

Μανουέλ ντε Ολιβέιρα

Γεννημένος το 1908, στο Πόρτο, από ευκατάστατους γονείς, ο Ολιβέιρα  μυήθηκε στον κινηματογράφο το 1927. Πέθανε το 2015, στα 106 του χρόνια, έχοντας διανύσει 88 χρόνια μιας θαυμαστής κινηματογραφικής πορείας. Στη διάρκεια του πολέμου και υπό το αυταρχικό καθεστώς του Σαλαζάρ, σκηνοθέτησε την πρώτη του μυθοπλασία Ανίκι-Μπόμπο (1942), με προδρομικά νεορεαλιστικά στοιχεία, στην οποία αφηγείται την ιστορία μιας ομάδας παιδιών σε μια φτωχογειτονιά του Πόρτο.

Μετά τον πόλεμο αποφάσισε να σπουδάσει πάνω στο έγχρωμο φιλμ στη Γερμανία. Η εντυπωσιακή χρήση του χρώματος, καθώς και το αναδυόμενο, ασυμβίβαστα μοντέρνο ύφος του, διαφαίνεται στο αριστούργημα Ιεροτελεστία της άνοιξης (1962), το οποίο εμπνεύστηκε από την τελετουργική αναπαράσταση των Παθών του Ιησού στην τοπική κοινότητα του χωριού Κουράλια της Πορτογαλίας.

Από τη δεκαετία του 1970 και από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, το πρόγραμμά μας προβάλλει για πρώτη φορά στην Ελλάδα τρεις ταινίες από την Τετραλογία των Ματαιωμένων Ερώτων: την μπoυνουελική μαύρη κωμωδία Παρελθόν και Παρόν (1972), τη μεγαλοπρεπή Καταραμένη Αγάπη  (1979), μια τραγική ιστορία αγάπης, τοποθετημένη στα τέλη του 18ου αιώνα, για ένα ζευγάρι που είναι ερωτευμένο σε πείσμα των οικογενειών τους,  και την απαράμιλλη Φρανσίσκα (1981), βασισμένη σε πραγματική ιστορία, που παρακολουθεί τις περιπέτειες ενός συγγραφέα και ενός φίλου του οι οποίοι ερωτεύονται δύο αδερφές.

Από τη δεκαετία του 1990 έως το θάνατο του, ο Ολιβέιρα γύριζε μία ταινία το χρόνο. Επιλέξαμε τις ταινίες  “Όχι” ή η μάταιη δόξα της διαταγής (1990), που διαδραματίζεται στην πορτογαλική αποικία της Αγκόλα δίνοντας ένα σαφές αντί-πολεμικό μήνυμα: ότι οι αυτοκρατορίες πάντοτε αφήνουν πίσω τους μονάχα ερείπια, την  Κοιλάδα του Αβραάμ (1993), μια πορτογαλική εκδοχή της Μαντάμ Μποβαρί, και Το κουτί (1994), ένα ευαίσθητο πορτραίτο των φτωχών ανθρώπων στη Λισαβόνα με πρωταγωνιστές έναν τυφλό επαίτη και την κόρη του.

Τέλος, τόσο η ταινία Ταξίδι στην αρχή του κόσμου (1997) όσο και η αυτοβιογραφική Το Πόρτο της παιδικής μου ηλικίας (2001), αποκαλύπτουν έναν σκηνοθέτη που επιστρέφει στα μέρη της νιότης του.  Αξίζει να αναφέρουμε πως στο Ταξίδι στην αρχή του κόσμου, ο Μαρτσέλο Μαστρογιάνι, στην τελευταία του εμφάνιση, υποδύεται τον ηλικιωμένο πορτογάλο σκηνοθέτη Μανοέλ, ο οποίος, παρέα με φίλους ηθοποιούς, κάνει γυρίσματα στα μέρη της νιότης του.

Το αφιέρωμα μας προσφέρει μια σπάνια ευκαιρία να παρακολουθήσουμε και δύο μικρού μήκους ταινίες του σκηνοθέτη: Το κυνήγι (1963) μια σαρκαστική παραβολή για τον πορτογαλικό φασισμό, προέκυψε από την είδηση της επιχείρησης διάσωσης δύο αγοριών. Η ταινία κόπηκε στη λογοκρισία και στην εποχή της προβλήθηκε με διαφορετικό, αισιόδοξο τέλος. Το Δουλεύοντας στον ποταμό Δούρο (1931) είναι η πρώτη ταινία του Μανοέλ ντε Ολιβέιρα: ένα ποιητικό, ασπρόμαυρο, μικρού μήκους ντοκιμαντέρ με εικόνες από τον καθημερινό μόχθο στις όχθες του ποταμού Δούρου, καθώς διασχίζει την πόλη του Πόρτο.

Μάρκο Μπελόκιο

O Μάρκο Μπελόκιο είναι ένας από τους σημαντικότερους και δημιουργικότερους σκηνοθέτες του ιταλικού κινηματογράφου. Στο αφιέρωμά του 10ου ΦΠΚΑ αναδεικνύεται η αντισυμβατική του ματιά, μέσα από 6 εμβληματικές ταινίες του. Η πορεία του ακολούθησε τις πολιτικές αναταραχές της χώρας του, ενώ το έργο του δεν σταμάτησε να αφουγκράζεται την πηγή του κακού, στα πρόσωπα του φασισμού, της πολιτικής βίας και της μαφίας. Νεαρός επαναστάτης, ο Μάρκο Μπελόκιο εγκατέλειψε τις σπουδές φιλοσοφίας και βρήκε τον δρόμο του σπουδάζοντας κινηματογράφο στη Ρώμη και στο Λονδίνο. Το σκηνοθετικό ντεμπούτο του, η ταινία Γροθιές στην τσέπη (1965), με το άγριο, μαύρο χιούμορ της, σκανδάλισε την συντηρητική ιταλική κοινωνία της καθολικής ηθικής αλλά ταυτόχρονα τον καθιέρωσε ως μορφή ανανέωσης του ιταλικού κινηματογράφου: ένας νεαρός άντρας, που υποφέρει από τις διεστραμμένες επιθυμίες του, παίρνει δραστικά μέτρα προκειμένου να απαλλάξει τη γκροτέσκα δυσλειτουργική οικογένειά του από τα βάσανά της.

Ενώ όμως ο Μπελόκιο στην πρώτη του ταινία καυτηριάζει την αστική οικογένεια, στο Θριαμβικό εμβατήριο (1976), σατιρίζει τη στρατιωτική πειθαρχία και εξερευνά  τα παιχνίδια της υποταγής και της σεξουαλικότητας,  για να επανέλθει, με Τα μάτια, το στόμα (1982), στη γλυκόπικρη κριτική της οικογένειας και της θρησκείας, με αφορμή την αυτοκτονία του αδερφού του ήρωα. Μέσα από αυτές τις 3 ταινίες της πρώτης περιόδου, αλλά και μέσω των ταινιών της ύστερης περιόδου του Μπελόκιο, το τρίπτυχο « πατρίς, θρησκεία, οικογένεια» μπορεί να λάβει μια εκ νέου ανάγνωση σήμερα.

Το νέο, πιο θεαματικό, πρόσωπο του κινηματογράφου του Μπελόκιο εξερευνάται μέσα από 3 ακόμα ταινίες. Η ώρα των θρησκευτικών (Το χαμόγελο της μητέρας μου) (2002), με ήρωα έναν άθεο ο οποίος μαθαίνει πως το Βατικανό εξετάζει το ενδεχόμενο αγιοποίησης της μητέρας του, προσεγγίζει, στο πλαίσιο διαταραγμένων οικογενειακών σχέσεων, το εμπόριο της θρησκευτικής πίστης. Με την θρυλική ταινία Καλημέρα, νύχτα (2003), αποδίδει με τον τελείως προσωπικό και ποιητικό του τρόπο, το σημαντικό πολιτικό γεγονός της απαγωγής και δολοφονίας του Άλντο Μόρο, τέως πρωθυπουργού της Ιταλίας και αρχηγού των Χριστιανοδημοκρατών, από τις Ερυθρές Ταξιαρχίες. Tέλος, στην ταινία Ο σκηνοθέτης των γάμων (2006) που μοιάζει με παραμύθι, μεταξύ άλλων καυτηριάζει την ίδια την ιταλική κινηματογραφική βιομηχανία.

Στο έργο του δημιουργικότατου Μάρκο Μπελόκιο τέμνεται το δημόσιο με το ιδιωτικό, το πολιτικό και το υπαρξιακό, και το συλλογικό με το ατομικό.  Ο κινηματογράφος του είναι πολιτικός, όχι μόνο επειδή καταγγέλλει, ενίοτε σατιρικά, το κατεστημένο, άλλα και επειδή καταπιάνεται με την περιπλοκότητα της ανθρώπινης επιθυμίας.