Υπερβατικά τοπία, ιπτάμενα γλυπτά, φωτεινές σφαίρες, σχήματα, φόρμες, σχέδια, μελέτες χρωμάτων με αποκορύφωμα ένα εκτυφλωτικό κόκκινο φως, αλλά και παραστατικές και ταυτόχρονα συμβολικές μορφές, συνθέτουν τη μεγάλη, πρώτη διεθνή έκθεση με αντικείμενο το έργο και τη ζωή του Ιβάν Κλιούν (Ιβάν Βασίλιεβιτς Κλιούν, γεννημένος Κλιουνκόφ, Μπολσίε Γκόρκι, 1873 – Μόσχα, 1943), που πρόκειται να παρουσιαστεί στο MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη, στη Μονή Λαζαριστών, στη Θεσσαλονίκη, από τις 2 Ιουλίου έως τις 19 Σεπτεμβρίου 2021.

Ο Ιβάν Κλιούν εκπροσωπείται στη συλλογή Κωστάκη του MOMus-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης με 383 έργα τέχνης (πίνακες και σχέδια) και ένα μοναδικό αρχειακό υλικό (γράμματα, χειρόγραφα, λιθογραφικές εκτυπώσεις, διδακτικό υλικό κ.λπ.). Η έκθεση «Ιβάν Κλιούν. Υπερβατικά τοπία. Ιπτάμενα γλυπτά. Φωτεινές σφαίρες.», πραγματοποιείται με την υποστήριξη του Heritage Art Foundation στη Μόσχα, του Συμβουλίου Υποστηρικτών του Μουσείου και του The Malevich Society, καταγράφει την καλλιτεχνική ζωή αυτού του σημαντικού Ρώσου ζωγράφου, γλύπτη, συγγραφέα και δασκάλου.

Ιβάν Κλιούν

Ιβάν Κλιούν, Παραλία στο Γκουρζούφ, 1923, Ακουαρέλα και χαρτί σε χαρτί 16.1×23.1 εκ. © MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη

Ο ίδιος πέρασε από όλο το φάσμα των κινημάτων και μεθόδων, από τον Νεο-ιμπρεσιονισμό και τον Συμβολισμό ως τον Κυβοφουτουρισμό και την μη-αντικειμενική τέχνη, ασχολήθηκε επίσης με τη δημιουργία τρισδιάστατων μη-αντικειμενικών κατασκευών ήδη από το 1914. Υπήρξε μέλος της ομάδας Σουπρέμους του Καζιμίρ Μαλέβιτς, αλλά στην πορεία ανέπτυξε δική του εκδοχή για τον Σουπρεματισμό. Στις αρχές της δεκαετίας του 1920 μελέτησε διεξοδικά τα στοιχεία της φόρμας, του φωτός και του χρώματος και δημιούργησε μια δική του καλλιτεχνική μέθοδο προτείνοντας μη-αντικειμενικά έργα που παρουσιάζουν κυρίως σφαιρικές φόρμες, ακολουθώντας την προσωπική του θεωρία για το φως και την κίνηση στον χώρο. Μετά την σύντομη διδακτική του σταδιοδρομία στα Εργαστήρια ΒΧΟΥΤΕΜΑΣ ακολούθησε μια μακρά προσωπική επιστημονική έρευνα πάνω στις θεωρίες του χρώματος. Το 1934, όταν παγιώνεται ο Σοσιαλιστικός Ρεαλισμός ως η μοναδική επίσημη καλλιτεχνική κατεύθυνση, ο Κλιούν ανακοινώνει την επιστροφή του στη ρεαλιστική ζωγραφική, ωστόσο θα δυσκολευτεί να προσαρμοστεί στους νέους επιβεβλημένους εικαστικούς κανόνες και θα έχει ελάχιστες καλλιτεχνικές αναθέσεις, ώσπου θα διαγραφεί και από την Πανρωσική Συνεταιριστική Ένωση Καλλιτεχνών.

Ιβάν Κλιούν

Ιβάν Κλιούν, αρχές δεκαετίας 1930 © MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη

Μετά το θάνατό του, η πρώτη έκθεση των έργων του πραγματοποιήθηκε στο Ινστιτούτο Ατομικής Ενέργειας Κουρτσάτοφ στη Μόσχα το 1972 και βασίστηκε σε έργα των συλλογών Γιώργου Κωστάκη και Ντμίτρι Σαραμπιάνοφ. Η δεύτερη προσωπική έκθεση πραγματοποιήθηκε το 1999 στην Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ στη Μόσχα, όπου πολλά έργα προέρχονται επίσης από τη δωρεά του Γιώργου Κωστάκη.

Η έκθεση στο MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη είναι η πρώτη διεθνής έκθεση έργων του Ιβάν Κλιούν, σε τέτοιο μεγάλο σύνολο, σε επιμέλεια της Μαρίας Τσαντσάνογλου, διευθύντριας του Μουσείου και συνεπιμέλεια της Αγγελικής Χαριστού, προϊσταμένης συλλογών.

Σημαντικές μελέτες του ίδιου του καλλιτέχνη επιτρέπουν την αποκατάσταση πολλών χαμένων έργων, κυρίως γλυπτών και τρισδιάστατων κατασκευών. Το Εργαστήριο Γλυπτικής του Τμήματος Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών του ΑΠΘ με επικεφαλής τον καθηγητή γλυπτικής Άρη Κατσιλάκη δημιούργησε, στο πλαίσιο της έκθεσης, ανακατασκευές των «Ιπτάμενων Γλυπτών» του Κλιούν με βάση το υλικό της συλλογής και του αρχείου Κωστάκη, και διοργάνωσε ένα δημιουργικό εργαστήριο με τη συμμετοχή των φοιτητών/τριών του 3ου έτους, τα έργα των οποίων θα εκτίθενται στο χώρο του Μουσείου.

Ιβάν Κλιούν

Ιβάν Κλιούν, Κόκκινο φως. Σφαιρική κατασκευή, 1923 Λάδι σε καμβά 68.3×67.7 εκ. © MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη

Η έκθεση συμπληρώνεται με έργα από τις συλλογές της Ιρίνα Πράβκινα και των Ταμάζ & Ιβέτα Μανασέροφ.

Την έκθεση συνοδεύει δίγλωσσος κατάλογος (ελληνικά-αγγλικά) με επιστημονικά κείμενα των ιστορικών τέχνης Κριστίνα Λόντερ, Αντρέι Σαραμπιάνοφ, Βικτώριας Σίντλερ, Μαρίας Κωστάκη, Μαρίας Τίμινα και Μαρίας Τσαντσάνογλου

Ιβάν Κλιούν

Ιβάν Κλιούν, Πορτρέτο της γυναίκας του καλλιτέχνη, 1910, Ακουαρέλα, κάρβουνο και μολύβι σε χαρτί 34.2×29.1 εκ. © MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη

«Η συλλογή Κωστάκη του MOMus-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης δεν χρειάζεται πια πολλές συστάσεις. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη και πληρέστερη συλλογή της αισθητικής παραγωγής της περίφημης ρωσικής πρωτοπορίας που υπάρχει εκτός Ρωσίας, ένα μοναδικό στην καλλιτεχνική όσο και ιστορική του σημασία σύνολο που οφείλουμε στην ευαισθησία και τη διορατικότητα του μεγάλου συλλέκτη Γιώργου Κωστάκη. Γιατί, καλύπτοντας μια περίοδο παραγωγής περισσοτέρων δεκαετιών, εκτός των άλλων, προσφέρει μια εξαιρετική καταγραφή της εξέλιξης του έργου και των θεωρητικών απόψεων των αισθητικών κινημάτων που συνέβαλαν τόσο καθοριστικά στη διαμόρφωση της σύγχρονης αντίληψής μας για την τέχνη και τον ρόλο της στην κοινωνία. Ιδιαίτερα βαρύνουσα στην εξέλιξη των κινημάτων αυτών στάθηκε η συμβολή του Ιβάν Κλιούν, ενός από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ρωσικής πρωτοπορίας. Η καλλιτεχνική διαδρομή του συνδέει όλα τα σημαντικά κινήματα τέχνης στο γύρισμα του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίας του 20ού, από τον συμβολισμό, τον κυβοφουτουρισμό και τον σουπρεματισμό ως τη δημιουργία έργων βασισμένων στην προσωπική του θεωρία για το χρώμα και το φως.» – Ανδρέας Τάκης, Πρόεδρος ΔΣ του MOMus

«О Ιβάν Κλιούν είναι ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της πρώτης γενιάς της ρωσικής πρωτοπορίας, με ιδιαίτερο προσωπικό ύφος και μεθοδική προσέγγιση των πειραματικών τάσεων και κινημάτων των αρχών του 20ου αιώνα. Ήταν στενός φίλος του Καζιμίρ Μαλέβιτς και ίσως γι’ αυτόν τον λόγο η ιστορία της τέχνης τον αδίκησε τοποθετώντας τον, κατά κάποιο τρόπο, στη σκιά του Μαλέβιτς. Η έκθεση αυτή επιδιώκει να αποκαταστήσει αυτή την αδικία. Ο Κλιούν ήταν ιδιαίτερα ταλαντούχος ζωγράφος και οι θεωρίες του για την σχέση χρώματος και φωτός επηρέασαν τον Μαλέβιτς και γενικότερα την Μη-αντικειμενική τέχνη στα τέλη της δεκαετίας του 1910. Ο Κλιούν δημιούργησε τα πρώτα “mobiles” στην ιστορία της τέχνης του 20ου αιώνα και προσέγγισε την γλυπτική ως διεύρυνση της ίδιας της ζωγραφικής σε τρεις διαστάσεις. Μέσα από το έργο του και από τα γραπτά του κατανοούμε καλύτερα την σπουδαιότητα της ρωσικής πρωτοπορίας στην εξέλιξη των εικαστικών τεχνών του 20ου αιώνα. Ο Ιβάν Κλιούν εκπροσωπείται στη συλλογή Κωστάκη του МОМus με σχεδόν 400 έργα κι ένα μοναδικό αρχειακό υλικό. Είναι η πρώτη παγκοσμίως έκθεση του Κλιούν και είμαι βέβαιη ότι θα ανοίξει τον δρόμο για την γνωριμία του ευρύτερου κοινού με αυτόν τον σπουδαίο και καινοτόμο καλλιτέχνη.» – Μαρία Τσαντσάνογλου, διευθύντρια MOMus-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη, επιμελήτρια έκθεσης

Ιβάν Κλιούν

Ιβάν Κλιούν, 24 κανόνες χρωματικών τόνων, δεκαετία 1920, Χρωματική κλίμακα, μελάνι, ακουαρέλα και γκουάς σε χαρτί 17.3×18.5 εκ. © MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη

*Cover photo: Ιβάν Κλιούν, Χωρίς τίτλο, περ. 1917, Ακουαρέλα, μελάνι και μολύβι σε χαρτί 30.5×26 εκ. © MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη