Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αρχαίου Δράματος που διοργανώνει ο Πολιτισμικός Οργανισμός του Δήμου Αθηναίων σε συνεργασία με την Περιφέρεια Αττικής, από τις 2 έως τις 7 Σεπτεμβρίου 2011, προβάλλονται στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος κλασικές μεταφορές της τραγωδίας τόσο στην κινηματογραφική όσο και την τηλεοπτική οθόνη ελλήνων και ξένων δημιουργών. Οι κινηματογραφικές ταινίες θα προβληθούν στον θερινό κινηματογράφο Λαις και οι μαγνητοσκοπημένες παραστάσεις στην χειμερινή αίθουσα σε συνεργασία με το Τμήμα Θεάτρου του Πανεπιστημίου Αθηνών και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο για την Έρευνα και Τεκμηρίωση Παραστάσεων Αρχαίου Δράματος.

Πρόκειται για οκτώ ελληνικές και ξένες ταινίες, πολύ γνωστών και αγαπημένων δημιουργών, οι οποίες είναι βασισμένες ή εμπνευσμένες από αρχαία ελληνικά έργα και γυρίστηκαν από το 1961 μέχρι το 1988. Επιπλέον παρουσιάζονται έξι ιστορικές κινηματογραφημένες παραστάσεις αρχαίου δράματος από τη δεκαετία του 1970 έως σήμερα.

Πρόγραμμα προβολών

Παρασκευή 2/9
Χειμερινή αίθουσα
20.00  Αγαμέμνων, του Αισχύλου, σκηνοθεσία Peter Stein, Shaubühne am Hallischen Ufer Berlin, 1983, 160′
23.00 Μήδεια, του Lars von Trier, 1988, 76′

Σάββατο 3/9
Χειμερινή αίθουσα
20.00 Αντιγόνη, του Γιώργου Τζαβέλλα, 1961, 93′
22.00 Ορέστεια, του Αισχύλου, σκηνοθεσία Michael Talheimer, Deutsches Theater Berlin, 2006, 100′

Κυριακή 4/9
Χειμερινή αίθουσα
20.00 Αχαρνής, του Αριστοφάνη, σκηνοθεσία Καρόλου Κουν, Θέατρο Τέχνης, 113′
22.00 Τα κορίτσια, της Mae Zetterling, 1968, 100′

Δευτέρα 5/9
Χειμερινή αίθουσα
20.00 Ηλέκτρα, του Σοφοκλή, σκηνοθεσία Antoine Vitez, Théâtre National de Chaillot, 1987,105′
22.00 Μήδεια, του Ευριπίδη, σκηνοθεσία Yuko Ninagawa, Θέατρο Τόχο, 1984, 97′
Θερινός Κινηματογράφος Λαΐς 
21.00 Φαίδρα, του Jules Dassin, 1962, 115′
23.00 Κραυγή γυναικών, του Jules Dassin, 1978, 110′

Τρίτη 6/9
Χειμερινή αίθουσα
20.00 Βάκχες, του Ευριπίδη, σκηνοθεσία Klaus Michael Grueber, Shaubühne am Hallischen Ufer Berlin, 1974, 207′
Θερινός Κινηματογράφος Λαΐς 
21.00 Σημειώσεις για μια Αφρικανική Ορέστεια, του Pier Paolo Pasolini, 1970, 63′
23.00 Ηλέκτρα, του Μιχάλη Κακογιάννη, 1962, 110′

Τετάρτη 7/9
Χειμερινή αίθουσα
20.00  Ορέστεια, του Αισχύλου, σκηνοθεσία Michael Talheimer, Deutsches Theater Berlin, 2006, 100′
22.00 Αγαμέμνων, του Αισχύλου, σκηνοθεσία Peter Stein, Shaubühne am Hallischen Ufer Berlin, 1983, 160′
Θερινός Κινηματογράφος Λαΐς 
21.00 Για την Ηλέκτρα, του Miklós Jancsó, 1974, 71′
23.00 Κραυγή γυναικών, του Jules Dassin, 1978, 110′

Ταινίες – Παραστάσεις

Λίγα λόγια για τις ταινίες

Η Αντιγόνη, γυρισμένη το 1961 σε σενάριο και σκηνοθεσία του Γιώργου Τζαβέλλα, αποτελεί κινηματογραφική διασκευή της τραγωδίας του Σοφοκλή. Η πραγματοποίησή της υπήρξε πάθος και όνειρο ζωής για το σκηνοθέτη του Μεθύστακα (1950) και της Κάλπικης Λίρας (1955). Ωστόσο, δέχτηκε αρνητικές κριτικές κυρίως στην Ελλάδα όταν πρωτοκυκλοφόρησε η ταινία. Η Ειρήνη Παππά στον ομώνυμο ρόλο και ο Μάνος Κατράκης στο ρόλο του Κρέοντα βραβεύτηκαν για τις ερμηνείες τους στα Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και Σαν Φρανσίσκο αντίστοιχα.

Κινηματογραφική μεταφορά του Μύθου της Φαίδρας στην Ελλάδα της δεκαετίας του 60 σε σκηνοθεσία Ζιλ Ντασέν και σενάριο Μαργαρίτας Λυμπεράκη είναι η ομώνυμη ταινία του 1961. Ο νεαρός και γοητευτικός γιος ενός μεγιστάνα και η μητριά του ερωτεύονται και ξεκινούν μια επικίνδυνη σχέση με τραγική κατάληξη για όλους. Πρωταγωνιστούν η Μελίνα Μερκούρη, ο Άντονυ Πέρκινς και ο Ραλφ Βαλόνε. Η Μελίνα ήταν υποψήφια για την ερμηνεία της στα Βρετανικά Βραβεία BAFTA, ενώ η ταινία προτάθηκε και για Όσκαρ Κοστουμιών.

Το 1962 ο Μιχάλης Κακογιάννης μεταφέρει στον κινηματογράφο την Ηλέκτρα του Ευριπίδη. Πρόκειται για την πιο άρτια και υποδειγματική μεταφορά αρχαίας ελληνικής τραγωδίας στον κινηματογράφο. Ήταν υποψήφια για Όσκαρ Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας, βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και σε πολλά φεστιβάλ του εξωτερικού, αποσπώντας συνολικά πάνω από 24 διακρίσεις.

Στην Κραυγή Γυναικών (1978) ο Ντασέν καταπιάνεται με τη Μήδεια. Μια ελληνίδα ηθοποιός που πρόκειται να ενσαρκώσει τη Μήδεια επιστρέφει στην Ελλάδα και έρχεται σε επαφή με μια αμερικανίδα υπόδικο που σκότωσε τα παιδιά της για να εκδικηθεί τον άντρα της, που την εγκατέλειψε. Στην ταινία παρακολουθούμε τη σχέση ανάμεσα στην ηθοποιό (Μελίνα Μερκούρη) και την υπόδικο (Έλεν Μπέρστιν) με αποκορύφωμα την εναλλαγή των προβών της ηθοποιού για το ρόλο της Μήδειας και τη διάπραξη του εγκλήματος από την υπόδικο. Υποψηφιότητα για το Χρυσό Φοίνικα στις Κάννες το 1978.

Στα Κορίτσια (Flickorna) (1968), μια μοντέρνα δραματική ταινία για το γάμο και τις γυναίκες πρωταγωνιστούν μερικές από τις πιο αγαπημένες ηθοποιούς του Μπέργκμαν. Η ταινία, βασισμένη στη Λυσιστράτη του Αριστοφάνη, συμπεριλαμβάνει σκηνές φαντασίας σκηνοθετημένες δεξιοτεχνικά από τη Μάι Ζέττερλινγκ, η οποία ξεκίνησε την καριέρα της ως ηθοποιός, ενώ ως σκηνοθέτις είχε γυρίσει μεταξύ άλλων τις ταινίες Αγαπημένα Ζευγάρια (1964) και Παιχνίδια της Νύχτας (1966). Πρόκειται για την τέταρτη μεγάλου μήκους ταινία της και ένα βασικό έργο του φεμινιστικού σινεμά, που παρουσιάζει τον εκκεντρικό, συχνά αστείο και πολύ θετικό τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το μυαλό των τριών γυναικών.

Σημειώσεις για μια Αφρικανική «Ορέστεια» (Appunti per un’ Orestiade africana) (1970) καταγράφει ο Πιερ Πάολο Παζολίνι, καθώς περιπλανιέται στην Τανζανία και την Ουγκάντα ψάχνοντας σώματα και τόπους για ένα πείραμα σε εξέλιξη βασισμένο στην τριλογία της Ορέστειας του Αισχύλου. Με την Αφρική τη δεκαετία του 60 να βγαίνει μόλις από τους αιματηρούς αιώνες της αποικιοκρατίας, ο Παζολίνι διερευνά τις μεταμορφώσεις του αρχαϊκού κόσμου στην νεωτερικότητα, εκεί όπου η άγρια σκέψη συνυπάρχει με τον καινούργιο κόσμο του ρατιοναλισμού. Κι είναι η ίδια η φωνή του Παζολίνι που καθοδηγεί το θεατή σε μια φιλμική περιπλάνηση με πολύμορφο χαρακτήρα, ταυτόχρονα ανθρωπολογική ανάλυση και ταξιδιωτικό ημερολόγιο. 

Για την Ηλέκτρα (Szerelmem, Elektra) (1974) μιλά και ο Μίκλος Γιάντσο στη δική του ελεύθερη μεταφορά της αρχαίας τραγωδίας σε σενάριο του Λάσλο Γκιούρκο. Το επίπεδο τοπίο της Ουγγαρίας πρωταγωνιστεί και εκεί ο Γιάντσο στήνει μια χορογραφία με εξαιρετική φωτογραφία, μεγάλες λήψεις και καταπληκτικά πλάνα εικαστικής ομορφιάς. Καθώς η ιστορική στιγμή κατά την οποία έγινε η ταινία είναι σαφώς σημαντική από κοινωνικοπολιτική άποψη, ο σκηνοθέτης παρουσιάζει μια διαχρονική Ουγγαρία, τονίζοντας τα στοιχεία της μνήμης και της εκδίκησης στα πρόσωπα της Ηλέκτρας και του Ορέστη. Η ταινία ήταν υποψήφια για το Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ των Καννών το 1975.

Το 1988 ο Λαρς Φον Τρίερ γυρίζει μια εκδοχή της Μήδειας (Medea) για τη δανέζικη τηλεόραση, βασισμένος σε ένα σενάριο του Καρλ Ντράγιερ, το οποίο ο τελευταίος είχε γράψει το 1960 από την τραγωδία του Ευρυπίδη αλλά δεν είχε αξιοποιήσει. Η κορυφαία Δανή ηθοποιός Κίρστεν Όλεσεν, στον πρωταγωνιστικό ρόλο, οι σπουδαίες ερμηνείες, τα πλάνα που θυμίζουν πίνακες ζωγραφικής συνθέτουν την ιδιαίτερη ατμόσφαιρα της ταινίας, η οποία παραπέμπει στο Ντράγιερ, ένα μεγάλο δημιουργό που ο Τρίερ θεωρεί δάσκαλό του.

Λίγα λόγια για τις κινηματογραφημένες παραστάσεις

Μια από τις κινηματογραφημένες παραστάσεις που θα παρουσιαστούν στην Ταινιοθήκη είναι η πρωτοποριακή για την εποχή της παράσταση των Βακχών σε σκηνοθεσία του Klaus Michael Grüber από την Schaubühne του Βερολίνου. Η παράσταση αυτή του 1974 άνοιξε το δρόμο για νέους πειραματισμούς σε σχέση με την τραγωδία. Συμμετέχουν σημαντικοί ηθοποιοί αυτής της γενιάς, όπως ο Michael König στο ρόλο του Διονύσου, Bruno Ganz, Otto Sander κ.α. Αξίζει να σημειωθεί η συνεργασία του Grüber με τους εικαστικούς καλλιτέχνες Gilles Auillaud και Eduardo Arrayo. 

Ο Αγαμέμνων του Peter Stein αποτελεί το πρώτο μέρος της τριλογίας  της Ορέστειας που παρουσιάστηκε από τη Schaubühne του Βερολίνου το 1983. Η παράσταση θεωρήθηκε ορόσημο για την αντιμετώπιση της τραγωδίας στη δεκαετία του 1980. Η ολοκληρωμένη παράσταση διαρκούσε εννέα ώρες ενώ το πρώτο μέρος της τριλογίας, ο Αγαμέμνων, διαρκεί περίπου τρεις ώρες. Το σκοτάδι, η έλλειψη μουσικής και το λιτό σκηνικό δίνουν τη δυνατότητα στον θεατή να συγκεντρωθεί στο κείμενο του Stein. 

Μια άλλη σημαντική παράσταση της δεκαετίας του 1980 είναι η Ηλέκτρα του Σοφοκλή από το Theatre National de Chaillot από τον Antoine Vitez, με σκηνικά και κοστούμια του Γιάννη Κόκκου. Ο σκηνοθέτης ανέβασε την Ηλέκτρα τρείς φορές με την ίδια ηθοποιό, την Evelyne Istria στον ομώνυμο ρόλο, το 1966, το 1971 και το 1986. Σε αυτή την τελευταία εκδοχή η δράση μεταφέρεται στα τέλη της δεκαετίας του 1960 με αναφορές στη δικτατορία των συνταγματαρχών. Πρόκειται για μια κανονική ταινία σε τηλεσκηνοθεσία του Hugo Santiago και όχι για μια απλή μαγνητοσκόπηση της παράστασης: τα γυρίσματα κράτησαν ένα μήνα και το μοντάζ, μαζί με τις δοκιμές που έκαναν οι ηθοποιοί ειδικά για την ταινία, άλλους τρείς. Όπως είπε και ο Antoine Vitez «η κάμερα δεν κοιτάζει το έργο: το παρακολουθεί».

Η παράσταση των Αχαρνέων από το Θέατρο Τέχνης το 1975 έχει μια ξεχωριστή θέση ανάμεσα στις σκηνοθεσίες του Καρόλου Κουν και αποτυπώνει τον θίασο σε ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματά του, ενώ ταυτόχρονα πρόκειται για την πρώτη είσοδο του Θεάτρου Τέχνης στην Επίδαυρο. Η δημιουργία του κλίματος λαϊκού πανηγυριού συνδυάζεται με την κωδικοποίηση ενός σκηνικού παιγνίου που εμπλουτίζεται και με στοιχεία που προέρχονται από το θέατρο σκιών. Η κινηματογράφησή της έγινε από τον μαθητή του Κουν και διάδοχό του στο Θέατρο Τέχνης Μίμη Κουγιουμτζή.

Η Μήδεια του Γιούκο Νιναγκάουα από το θέατρο Τόχο αποτελεί επίσης μια σημαντική παράσταση στην οποία ο ιάπωνας σκηνοθέτης αντλεί στοιχεία από τις σκηνικές συμβάσεις δύο μορφών του παραδοσιακού ιαπωνικού θεάτρου: του καμπούκι και του κουκλοθέατρου μπουνράκου. Ο Νιναγκάουα έγινε ιδιαίτερα γνωστός στη χώρα του με παραστάσεις που εξέφραζαν έντονη αντίθεση προς την αυταρχική πολιτική που είχε επιβληθεί στην Ιαπωνία στη δεκαετία του 1960. Η συγκεκριμένη παράσταση είναι μαγνητοσκοπημένη από την ΕΡΤ στο Ηρώδειο το 1984.  

Τέλος το αφιέρωμα περιλαμβάνει και την πιο πρόσφατη παράσταση της Ορέστειας από τον Michael Thalheimer που ανέβηκε στο Deutsches Theater του Βερολίνου το 2006. Ο σκηνοθέτης παρουσιάζει μια δραματουργική σύνθεση βασισμένη κυρίως στον Αγαμέμνονα και στις Χοηφόρους του Αισχύλου σε μια αισθητικά βίαιη  παράσταση 100 λεπτών που διαδραματίζεται μπροστά σε έναν αιματοβαμμένο βωμό. Οι ηθοποιοί παίζουν λουσμένοι στο αίμα, το οποίο χρησιμοποιείται ως μεταφορά για την εκδίκηση και τη βία της εξουσίας ενώ βασικό μοτίβο του κειμένου είναι η φράση «πράξε, πάθε, μάθε». Η παράσταση θα προβληθεί στα γερμανικά χωρίς υπότιτλους.