Το σατιρικό-κωμικό διήγημα «Ο κροκόδειλος» του Φιοντόρ Ντοστογέφσκι, ένα από τα ώριμα διηγήματά του, διασκευάζεται για το θέατρο και παρουσιάζεται στο Από Μηχανής Θέατρο από την 1η Νοεμβρίου σε σκηνοθεσία Κατερίνας Μπερδέκα.
Σατιρικός Ντοστογέφσκι; Κι όμως ναι. Πρόκειται για ένα ξεκαρδιστικό κείμενο που αγγίζει τα όρια του παραλόγου χωρίς να χάνει σε τίποτα από τη μαεστρία του συγγραφέα. Η ίδια η επικεφαλίδα του έργου περιγράφει: «Ο Κροκόδειλος: Ένα ασυνήθιστο επεισόδιο ή ένα περίεργο περιστατικό στη Στοά η πραγματική ιστορία ενός κυρίου μιας κάποιας ηλικίας και ενός κάποιου παρουσιαστικού τον οποίον καταβρόχθισε ζωντανό ο κροκόδειλος της Στοάς χωρίς να απομείνει τίποτα και ποιες είναι οι συνέπειες του γεγονότος αυτού».
Ο συγγραφέας με τον «Κροκόδειλο» στηλιτεύει τον καπιταλισμό και σατιρίζει την υποτιθέμενη δημοκρατία της Ευρώπης. Οι πολιτικές και οικονομικές αναγωγές στις σημερινές συνθήκες, που γίνονται αναπόφευκτα από το σύγχρονο αναγνώστη με τις ανάλογες αναφορές στο διήγημα, φέρνουν το 1865 πολύ κοντά στο 2013 ή αποδεικνύουν για άλλη μια φορά ότι το τέλμα που ζούμε τώρα δεν είναι κάτι που προέκυψε ξαφνικά και με δική μας τάχα ευθύνη, αλλά κάτι που ανήκει στη σπείρα της ιστορίας που καθώς ξετυλίγεται κάνει «αναγκαίους» και προσχεδιασμένους κύκλους.
Αγία Πετρούπολη, 13 Ιανουαρίου 1865: H Γιελιένα Ιβάνοβνα και ο σύζυγός της Ιβάν Ματβιέιτς επισκέπτονται μαζί με τον οικογενειακό τους φίλο, Σεμιόν Σεμιόνιτς, τη Στοά, όπου εκτίθεται ένας κροκόδειλος έναντι αντιτίμου. Καθώς το ζώο δεν πολυσαλεύει, η παρέα χλευάζει ελαφρώς το Γερμανό ιδιοκτήτη του και ο Ιβάν Ματβιέιτς αρχίζει να πειράζει τον κροκόδειλο. Ξαφνικά το ερπετό καταπίνει τον άτυχο σύζυγο της Γιελένα Ιβάνοβνα που ουρλιάζει. Εκείνη ζητάει από το Γερμανό ιδιοκτήτη να ξεσκίσει τον κροκόδειλο και να γλιτώσει τον σύζυγο, ο Γερμανός ιδιοκτήτης προτιμά πρώτα να πεθάνει ο σύζυγος και μετά ο κροκόδειλος…
Αλλά ο Ιβάν Ματβιέιτς ζει και βασιλεύει, απλώς μέσα στο σώμα ενός ερπετού. Το μόνο που τον ανησυχεί είναι πώς βλέπουν το περιστατικό οι προϊστάμενοί του, καθώς η ατυχία του αυτή τον κάνει να μη μοιάζει ιδιαίτερα έξυπνος. Επιπλέον, σε αυτόν τον αιώνα της οικονομικής κρίσης που ζουν δύσκολα μπορούν να ξεσκίσουν την κοιλιά ενός κροκόδειλου χωρίς αποζημίωση και ο παθών δε διαθέτει χρήματα.
Ο Σεμιόν Σεμιόνιτς αποφασίζει να επισκεφτεί τον Τιμοφιέι Σεμιόνιτς για βοήθεια, όμως εκείνος αρνείται να βοηθήσει και υποστηρίζει πως πάντα πίστευε ότι ο Ματβιέιτς θα είχε τέτοια κατάληξη, γιατί οι υπερβολικά μορφωμένοι άνθρωποι χώνονται παντού και κυρίως εκεί που δεν τους σπέρνουν. Προτείνει μάλιστα να κουκουλώσουν την υπόθεση, γιατί είναι ύποπτη, ανήκουστη και δημιουργεί κακό προηγούμενο… Απλώς να πάρουν μέτρα για να μη σκάσει ο άνθρωπος εκεί μέσα. Πρέπει να προστατεύσουν τον ξένο επενδυτή, το Γερμανό ιδιοκτήτη του κροκόδειλου δηλαδή, αντί να προσπαθούν να ξεσκίσουν την κοιλιά του βασικού του κεφαλαίου. Ο Ιβάν Ματβιέιτς, ως γνήσιος γιος της πατρίδας, έπρεπε να αισθάνεται χαρά και υπερηφάνεια που με δική του συμβολή διπλασιάστηκε η αξία του κροκοδείλου. Τέτοιες θυσίες χρειάζονται για να προσελκύσουν ξένα κεφάλαια…
Και ενώ ο Σεμιόν Σεμιόνιτς ανησυχεί για το φίλο του, ο παθών αντί να ανησυχεί, σκέφτεται πώς θα εκμεταλλευτεί την περίσταση προς όφελός του: διδάσκει σε όλη την ανθρωπότητα, δίνει υπερπολύτιμες πληροφορίες στις φυσικές επιστήμες, έχει επιτέλους μια ευκαιρία για λαμπρή σταδιοδρομία. Είναι αποφασισμένος να κάτσει μέσα στον κροκόδειλό του λοιπόν, πάση θυσία. Και χρειάζονται πολλές…
