«Το έργο μου είναι πραγματικά πράγματα μέσα σε πραγματικούς χώρους. Στο εδώ και τώρα. Χωρίς ψευδαισθήσεις.»
Με αυτή τη φράση, ο Stephen Antonakos συνοψίζει τη στάση που διατρέχει ολόκληρο το έργο του. Στην επίσκεψή μας στην έκθεση «Stephen Antonakos: Υστερόγραφα Χρόνου και Χώρου» στο Ίδρυμα Β. & Μ. Θεοχαράκη για τα 100 χρόνια από τη γέννησή του, είχα την ευκαιρία να περιηγηθώ στον χώρο μαζί με την επιμελήτρια (εκπαιδευτικό και συγγραφέα) Sara Reisman και να συζητήσουμε τη λογική πίσω από τη συγκρότησή της αλλά και για το ίδιο το έργο του Ελληνοαμερικανού εικαστικού. Πρόκειται για μια εκτενή αναδρομή που επιχειρεί να χαρτογραφήσει έξι δεκαετίες δημιουργίας, μιας πρακτικής που κινείται ανάμεσα στο φως, τη γεωμετρία και τη μνήμη.
Ο τίτλος της έκθεσης εύστοχος και πνευματώδης, αντανακλά την πολυπλοκότητα της ελληνοαμερικανικής ταυτότητας του καλλιτέχνη: στα αγγλικά Vectors of Time and Space και στα ελληνικά Υστερόγραφα Χρόνου και Χώρου. Από τη μία, η αυστηρή, γεωμετρική αφαίρεση: γραμμές που χαράσσουν τον χώρο, μορφές που ορίζονται μέσα από την ακρίβεια και την κατεύθυνση. Από την άλλη, πιο εσωτερικές, σιωπηλές και συναισθηματικές ενότητες, φορείς μνήμης, οικειότητας και χρόνου. Αυτή η σχεδόν «διπολική» συνύπαρξη ανάμεσα στο εσωστρεφές και το εξωστρεφές μοιάζει να διατρέχει ολόκληρο το έργο του.
Η διπλή αυτή κατεύθυνση γίνεται αμέσως αισθητή καθώς περιηγείσαι στον χώρο. Τα νέον έργα, με έντονο το στοιχείο της αρχιτεκτονικής, κατευθύνουν το βλέμμα, κάποια, αρχικά ημιτελή σε προσκαλούν να τα ακολουθήσεις νοερά και να τα ολοκληρώσεις. Από την άλλη, οι ενότητες όπως τα Travel Collages, τα Packages ή το μαξιλάρι με την επιγραφή Dream σε μεταφέρουν σε κάτι διαφορετικό: μια πιο προσωπική, πιο συγκινησιακά φορτισμένη εμπειρία.
Όπως μου αναφέρει η Sara Reisman, καθώς στεκόμασταν μπρoστά στο εντυπωσιακό neon έργο του Αντωνάκου που μας υποδέχεται στην είσοδο του τρίτου ορόφου, το Red Incomplete Square on a Green Wall, το έργο του «ολοκληρώνεται μέσα από την παρουσία και το βλέμμα του». Αυτή η αρχική του πρόθεση. Άλλωστε ο ίδιος ο Antonakos μιλούσε για μια «επικοινωνία που συμβαίνει ανάμεσα στις γραμμές». Και πράγματι, τα έργα αυτά πέρα από γεωμετρικές δομές, έχουν ένταση, ζωντάνια. Το φως τους αν και μοιάζει στατικό, πάλλεται, αναπνέει.
«Η έννοια του ενδιάμεσου χρόνου σύμφωνα με τον ιστορικό τέχνης George Kubler στο βιβλίο του The Shape of Time (1962), είναι εκείνη η στιγμή που ορίζεται ανάμεσα σε δύο γεγονότα, ανάμεσα σε δύο καταστάσεις: το σκοτάδι ανάμεσα στις αναλαμπές ενός φάρου, την παύση ανάμεσα στους χτύπους ενός ρολογιού, ένα κενό που διαφεύγει συνεχώς μέσα στον χρόνο. Τα έργα με τα μαξιλάρια, τοποθετούνται ακριβώς σε αυτή την περιοχή, ανάμεσα στον ύπνο και την εγρήγορση, στο όριο όπου το τίποτα και το κάτι συνυπάρχουν», μοιράζεται η Sara Reisman.
Η έκθεση δεν ακολουθεί μια χρονολογική αφήγηση. Αντίθετα, ξεδιπλώνεται στους τρεις ορόφους του Ιδρύματος Θεοχαράκη σαν παράλληλες διαδρομές, αντανακλώντας τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος ο καλλιτέχνης δούλευε: ταυτόχρονα, σε διαφορετικά μέσα και σε διαφορετικές κλίμακες. Όπως σημειώνει και η Sara Reisman, ο Antonakos δεν προχωρούσε από τη μία περίοδο στην άλλη, αλλά ανέπτυσσε πολλαπλά σώματα έργου ταυτόχρονα, δημιουργώντας ένα πολυσχιδές σύμπαν που δεν μπορεί να διαβαστεί γραμμικά. Αυτή η πολυπλοκότητα αποτυπώνεται και στην ίδια τη δομή της έκθεσης, η οποία συγκροτείται ως ένας «αστερισμός σχέσεων».
Η συγκρότηση αυτού του «αστερισμού» δεν ήταν αυτονόητη, μήτε εύκολη. Όπως θα τονίσει στην κουβέντα μας η Επικεφαλής Στρατηγικού Σχεδιασμού Εκθέσεων, Μαρίνα Μήλιου Θεοχαράκη, η έκθεση βασίστηκε σε μια εκτεταμένη διαδικασία συνεργασιών και δανείων – από ελληνικές συλλογές, όπως η Alpha Bank Collection, το MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης-Συλλογές Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, το MOMUS-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη και το Ίδρυμα Ωνάση, μέχρι διεθνή ιδρύματα και estates καλλιτεχνών, ανάμεσά τους τα Ray Johnson Estate / ARS, Νέα Υόρκη, το Gordon Matta-Clark Estate, το One Million Years Foundation και το Fred Sandback Estate.
«Ίσως είναι η πρώτη φορά που κινηθήκαμε τόσο εξωστρεφώς», σημειώνει, υπογραμμίζοντας τη σημασία αυτών των ανταλλαγών όχι μόνο για την έκθεση, αλλά και για τον τρόπο που τα έργα αποκτούν νέα ζωή έξω από τους αποθηκευτικούς χώρους. Η συγκέντρωση των έργων, η επικοινωνία με ιδρύματα και αρχεία, αλλά και η συνεργασία με την επιμελήτρια που βρισκόταν σε διαφορετική χώρα, συνθέτουν μια παραγωγή με ιδιαίτερες απαιτήσεις. Το αποτέλεσμα, ωστόσο, δικαιώνει αυτή την πολυπλοκότητα: μια έκθεση με συνοχή, αλλά και πολλαπλές αναγνώσεις. Έργα που δεν έχουν παρουσιαστεί ξανά στην Ελλάδα συνυπάρχουν εδώ, αναδεικνύοντας τη σημασία της εξωστρέφειας και της συνεργασίας για τη σύγχρονη μουσειακή πρακτική.
Η εισαγωγή έργων δεκατριών ακόμη καλλιτεχνών, πιο συγκεκριμένα των Francis Alÿs, Yiannis Bouteas, Christo, Chryssa, Ksenia Ender, Lucio Fontana, Ray Johnson, Kazimir Malevich, Gordon Matta-Clark, On Kawara, Judy Pfaff, Robert Ryman και Fred Sandback, είναι ένας επιτακτικός τρόπος να ανοίξει το έργο του Stephen Antonakos σε νέες αναγνώσεις και να ειδωθεί μέσα από ένα ευρύτερο πρίσμα.
Η επιλογή αυτών των διαλόγων δεν αποσκοπεί μόνο σε μια διεύρυνση της οπτικής του θεατή, αλλά και στην ανάδειξη ενός βασικού δεδομένου: ότι η τέχνη δεν δημιουργείται σε απομόνωση. Όπως επισημαίνει η Sara Reisman, ο Antonakos βρισκόταν σε διαρκή ανταλλαγή με άλλους δημιουργούς, είτε μέσα από προσωπικές σχέσεις είτε μέσα από πρακτικές που ενθάρρυναν τη συμμετοχή και τη συνεργασία. Ο ίδιος ο καλλιτέχνης ήθελε να δημιουργήσει δίκτυα, να συνδεθεί, να ενεργοποιήσει την κοινότητα.
Τα neon: Χαράσσοντας τον χώρο με φως
Από την πρώτη κιόλας αίθουσα, εισέρχεσαι σε έναν χώρο όπου το φως αποτελεί βασικό στοιχείο της εμπειρίας. Τα neon έργα του Stephen Antonakos ορίζουν τον χώρο: γεωμετρικές μορφές, τετράγωνα και γραμμές που μοιάζουν να αιωρούνται ή να διαπερνούν τις επιφάνειες και ενεργοποιούνται μέσα από το ίδιο το φως που τις περιβάλλει. Το χρώμα διαχέεται στον τοίχο, στο δάπεδο, στο βλέμμα, ανάλογα με τη θέση και την κίνησή σου στον χώρο.
«Διαπιστώνω ότι το ελάχιστο μπορεί να κάνει τα περισσότερα και τότε αναγνωρίζω ξανά τους βαθιούς, καθοριστικούς δεσμούς ανάμεσα στη γεωμετρία και τον χώρο. Αναζητώ αυτές τις ισχυρές, ακόμη ανεξερεύνητες δυνατότητες που η ζωή επιφυλάσσει για όλους μας.» – Stephen Antonakos
Σε αυτό το πρώτο επίπεδο της έκθεσης, τα neon λειτουργούν ως “vectors” – διανύσματα που χαρτογραφούν τον χώρο, ορίζουν κατευθύνσεις, χαράσσουν διαδρομές και σχέσεις. Είναι η πιο άμεση και αρχιτεκτονική πλευρά του έργου του Antonakos. Σε ένα από τα πρώτα έργα, ένα τετράγωνο πλαισιώνεται από μια αύρα κόκκινου ή μπλε φωτός, αλλού, μια γωνιακή κόκκινη γραμμή διατρέχει την επιφάνεια ενός τοίχου.
Το νέον δεν είναι ποτέ απόλυτα ακίνητο. Η εκπομπή του φωτός προκύπτει από μια διαρκή ενεργοποίηση των σωματιδίων μέσα στον σωλήνα, μια κίνηση που παραμένει αόρατη, αλλά είναι διαρκώς παρούσα. Αυτή η σχεδόν ανεπαίσθητη ταλάντωση συνδέεται με τη ροή του χρόνου. Με εκείνη τη μικρή, αδιόρατη στιγμή ανάμεσα στο πριν και το μετά – αυτό το «ενδιάμεσο» που περιέγραφε ο George Kubler.
Εκεί όπου, φαινομενικά, δεν συμβαίνει τίποτα, αλλά στην πραγματικότητα όλα βρίσκονται σε εξέλιξη. Όπως σημείωσε και η επιμελήτρια κατά τη διάρκεια της ξενάγησης, εδώ ο χρόνος δεν είναι αφηρημένη έννοια αλλά βιωματική συνθήκη: τα έργα απαιτούν κίνηση, παρατήρηση. Το φως αλλάζει καθώς μετακινείσαι, οι χρωματικές σχέσεις μετασχηματίζονται, και το ίδιο το έργο ολοκληρώνεται μέσα από την εμπειρία του θεατή.
Τα έργα αυτά δεν περιορίζονται μόνο για εκθεσιακούς χώρους. Η πρώτη επαφή της Sara Reisman με το έργο του Stephen Antonakos έγινε στον δημόσιο χώρο, γύρω στο 2012, κατά τη διάρκεια της θητείας της ως διευθύντριας του προγράμματος Percent for Art της Νέας Υόρκης. Αφορμή στάθηκε η εγκατάσταση νέον στο 59th Street Marine Transfer Station, ένας σταθμός διαχείρισης απορριμμάτων όπου καταλήγουν καθημερινά χιλιάδες τόνοι χαρτιού, μέσα από την οποία προέκυψαν και οι πρώτες της συνομιλίες με τη σύζυγο του καλλιτέχνη, Naomi Antonakos.
Μια σύνθεση από έγχρωμους σωλήνες νέον προορισμένη για την ανακαίνιση του σταθμού: το κόκκινο φως πλαισίωνε εναλλάξ τα παράθυρα της βόρειας όψης του κτιρίου, παραμένοντας ορατό ακόμη και από τον αυτοκινητόδρομο, ενώ ταυτόχρονα αναδείκνυε τα αρχιτεκτονικά στοιχεία της δυτικής πλευράς, παραπέμποντας σε μορφές κλασικής αρχιτεκτονικής. Για τον Antonakos, η δημιουργία έργων στον δημόσιο χώρο είχε ιδιαίτερη σημασία καθώς προσφέρει έναν απροσδόκητο διάλογο ανάμεσα στην τέχνη, την αρχιτεκτονική και την καθημερινότητα. Με τον καιρό, μάλιστα, χάρισε στον χώρο και το ανεπίσημο όνομά του: “Disco Dump”.
Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλά από τα neon έργα που παρουσιάζονται στην έκθεση δεν είναι τα πρωτότυπα, αλλά ανακατασκευές που δημιουργήθηκαν ειδικά για την παρουσίαση, σε συνεργασία με τον τεχνίτη νέον Νίκο Τριφύλλη, ο οποίος είχε δουλέψει με τον ίδιο τον καλλιτέχνη. Μετά το τέλος της έκθεσης, τα έργα αυτά θα καταστραφούν – μια λεπτομέρεια που προσθέτει μια ακόμη διάσταση στην έννοια του χρόνου που διατρέχει το σύνολο της έκθεσης. Είναι στοιχεία εφήμερα.
Packages: Υστερόγραφα σχέσεων και χρόνου
Σε αντίθεση με την καθαρότητα και την αυστηρότητα των neon έργων, η ενότητα των Packages διαπνέεται από μια έντονη συναισθηματική απόχρωση. Μπορεί να μην αποτελεί την προφανή είσοδο στο έργο του Antonakos, λειτουργεί όμως ως ένας ουσιαστικός άξονας για την κατανόηση του δεύτερου μέρους του τίτλου της έκθεσης: των Postscripts – των Υστερόγραφων.
Η σειρά ξεκινά το 1971, όταν ο καλλιτέχνης καλεί περισσότερους από ενενήντα καλλιτέχνες να του στείλουν ένα αντικείμενο ταχυδρομικά, τυλιγμένο σαν δέμα. Αντί να αποκαλύψει το περιεχόμενό τους, παρουσιάζει τα ίδια τα πακέτα ως έργα. Στη συνέχεια, η διαδικασία αντιστρέφεται. Ο ίδιος αρχίζει να στέλνει πακέτα σε συγκεκριμένους παραλήπτες, συνοδεύοντάς τα με οδηγίες προς τους αποδέκτες, ενσωματώνοντάς τις έτσι στο ίδιο το έργο. Ένα από τα πακέτα που απευθύνεται στον καλλιτέχνη Robert Ryman φέρει την σημείωση-οδηγία να μην ανοιχτεί ποτέ. Άλλα, όπως εκείνο που στάλθηκε στη σύζυγό του Naomi, συνοδεύονται από την οδηγία να ανοιχτούν μετά τον θάνατο του αποστολέα – κάτι που, στην πράξη, δεν συνέβη ποτέ.
Ανάμεσα στα έργα, ξεχωρίζει και ένα από τα ελάχιστα πακέτα που έχουν ανοιχτεί: εκείνο που στάλθηκε στον κριτικό Irving Sandler και αποσφραγίστηκε μετά τον θάνατο του Antonakos, αποκαλύπτοντας ένα σχέδιο στο εσωτερικό του. Το πορτρέτο ενός άνδρα που η ταυτότητά του αλλά και η σχέση του με τον αποδέκτη παραμένουν άγνωστες – ακόμη και για την επιμελήτρια. Άλλωστε, ακόμη και εδώ, το περιεχόμενο είναι δευτερεύον. Η σφράγιση, η αναμονή, η χρονική καθυστέρηση – και, τελικά, το μυστήριο που διατηρούν είναι το ίδιο το έργο.
Τα Packages καταργούν τη λογική του δώρου. Ο Antonakos επιλέγει να παρατείνει την προσμονή που κορυφώνεται με την αποκάλυψη ή ακόμη και να την ακυρώσει. Να αφήσει δηλαδή το δέμα κλειστό, διατηρώντας έτσι ζωντανή τη δυνατότητα του τι θα μπορούσε να περιέχει. Σε έναν κόσμο όπου η ανταλλαγή έχει γίνει άμεση και σχεδόν άυλη, αυτά τα αντικείμενα αποκτούν μια ιδιαίτερη βαρύτητα. Φέρουν τα ίχνη της διαδρομής τους, μοιάζουν να συνεχίζουν το ταξίδι τους μέσα στον χρόνο. Ο ρόλος του παραλήπτη μεταβάλλεται από τον αρχικό αποδέκτη στον σημερινό θεατή. Από μια ιδιωτική ανταλλαγή, σε μια δημόσια εμπειρία. Τα πακέτα δεν ανήκουν πια μόνο σε εκείνον που τα έλαβε, αλλά σε όλους όσοι θα τα δουν.
Η ενότητα αυτή αποκαλύπτει και μια πιο τρυφερή πλευρά του καλλιτέχνη που έρχεται σε αντίθεση με την αυστηρότητα των neon. Από τη μία τα “vectors” της γεωμετρίας και του χώρου, και από την άλλη τα “postscripts” της μνήμης, της οικειότητας και της σχέσης.
Σαν αόρατες κλωστές που διατρέχουν τον χρόνο, τα Packages συνδέουν ανθρώπους, στιγμές και τόπους. Και, όπως και στα ημιτελή γεωμετρικά του σχήματα, έτσι και εδώ το έργο παραμένει ανοιχτό, περιμένοντας κάποιον να το συμπληρώσει ή, ίσως, να επιλέξει να μην το ανοίξει ποτέ.
Η ενότητα συνομιλεί διακριτικά με έργα άλλων καλλιτεχνών, όπως ένα τυλιγμένο βιβλίο του Christo, που επαναφέρει την ιδέα της κάλυψης και της απόκρυψης.
Καταγράφοντας το εφήμερο
Σε ένα άλλο σημείο της έκθεσης, κοντά στην ενότητα με τα Packages, η προσοχή μου πέφτει πάνω στα μικρά, ταπεινά αντικείμενα, τοποθετημένα σε αυστηρά λευκά πλαίσια: κλαδιά, φύλλα, θραύσματα από βόλτες που έκανε κάποτε.
Ο Stephen Antonakos συνέλεγε αυτά τα ευρήματα από τους περιπάτους του, καταγράφοντας με ακρίβεια τον τόπο προέλευσής τους. Κάτι που αρχικά μοιάζει απλό και εύκολο στη σύλληψη στην πραγματικότητα αποτελεί μια στοχαστική πράξη παρατήρησης, που μετατρέπει το εφήμερο σε τεκμήριο. Έτσι συγκροτείται ένα ιδιότυπο αρχείο του κόσμου, του καθημερινού. Μια ήσυχη χαρτογράφηση σχέσεων ανθρώπου και φύσης. Σημεία που συνδέουν έναν άνθρωπο με έναν τόπο, μια στιγμή, μια εμπειρία.
Η Μαρίνα Μήλιου Θεοχαράκη αναφέρεται σε αυτά τα έργα από την είσοδο της έκθεσης, σημειώνοντας ότι μέσα σε αυτή τη διαδικασία καταγραφής είχε βρει και τη δική της γειτονιά. Κάθε μικρό αντικείμενο γίνεται φορέας μνήμης, ένα μικρό ίχνος μιας διαδρομής. Μια στιγμή που καταγράφηκε για να μην χαθεί. Όπως και στα Packages, αυτό που έχει σημασία δεν είναι μόνο το ίδιο το αντικείμενο, αλλά το πλαίσιο που το περιβάλλει: ο τόπος, ο χρόνος, η πρόθεση. Η αυστηρή παρουσίαση του έργου συγκρούεται με τη φυσικότητα των μορφών. Ακόμα και εδώ, μέσα σε αυτή την αντίθεση, ο Antonakos ισορροπεί ανάμεσα σε δύο κόσμους: τον έλεγχο και το τυχαίο, το αφηρημένο και το βιωματικό. Όπως μου αναφέρει η Sara Reisman, η έκθεση θα συνοδευτεί από έναν δίγλωσσο κατάλογο με κείμενα που επιχειρούν να αποτυπώσουν το εύρος και τις πολλαπλές αναγνώσεις του έργου του Stephen Antonakos. Κι όμως, ακόμη και εκεί, κάτι μοιάζει να διαφεύγει. «Υπάρχουν πράγματα που δεν μπορούν να μεταφερθούν πλήρως στο χαρτί», σημειώνει.
Φεύγοντας, σκέφτομαι τα έργα νέον που είδα – αυτά τα αντίγραφα που δημιουργήθηκαν ειδικά για την έκθεση και που, μετά το τέλος της, πρόκειται να καταστραφούν. Υπάρχει κάτι παράδοξο σε αυτά: ενώ το φως τους παραμένει σταθερό, η ύπαρξη και η παρουσία τους είναι προσωρινή. Μοιράζομαι τη σκέψη μου με τη Sara Reisman και τη Μαρίνα Μήλιου Θεοχαράκη – πόσο θα ήθελα να δω αυτά τα έργα να μεταφέρονται στον δημόσιο χώρο, να συνεχίσουν να υπάρχουν μέσα στην πόλη. Χαμογελούν. Τους φαίνεται ωραία ιδέα. Ίσως…
