Τι μπορεί να συνδέει ένα κυκλαδικό ειδώλιο με ένα έργο του Πικάσο, μια βυζαντινή εικόνα με τις αναζητήσεις της μοντέρνας τέχνης ή ένα αντικείμενο καθημερινής χρήσης με ένα από τα σημαντικότερα καλλιτεχνικά περιοδικά του 20ού αιώνα; Η έκθεση «Cahiers d’art, 100 Χρόνια» στο Μουσείο Μπενάκη, προτείνει να αφήσουμε για λίγο στην άκρη τις γνώριμες διαχωριστικές γραμμές της ιστορίας της τέχνης και να κοιτάξουμε τα πράγματα αλλιώς.
Το 1926, στο Παρίσι, κυκλοφορεί το πρώτο τεύχος του Cahiers d’art. Δεν είναι ένα ακόμη περιοδικό για τις τέχνες, ούτε μια έκδοση που περιορίζεται στην παρουσίαση των νέων καλλιτεχνικών τάσεων της εποχής. Είναι ένα εγχείρημα που επιχειρεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε, μελετάμε και συσχετίζουμε τα έργα τέχνης. Στις σελίδες του, η αρχαιότητα δεν αντιμετωπίζεται ως ένα κεφάλαιο που έχει κλείσει οριστικά, ούτε η μοντέρνα δημιουργία ως κάτι που γεννιέται από το μηδέν. Αντίθετα, έργα από διαφορετικούς τόπους και εποχές τοποθετούνται δίπλα δίπλα, σαν να έχουν κάτι να πουν το ένα στο άλλο. Έναν αιώνα μετά, το Μουσείο Μπενάκη επιστρέφει σε αυτή τη συναρπαστική ιδέα μέσα από την έκθεση «Cahiers d’art, 100 Χρόνια. Μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη», που παρουσιάζεται στο Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού από τις 14 Οκτωβρίου 2026 έως τις 24 Ιανουαρίου 2027. Αντί ν’ αφηγηθεί απλώς την ιστορία του περιοδικού, η έκθεση φέρνει σε πραγματική συνάντηση τα αντικείμενα που φυλάσσονται στις Συλλογές του μουσείου με τις εικόνες και τις αναγνώσεις τους στις σελίδες του Cahiers d’art. Έτσι, ένα έντυπο που κάποτε κυκλοφορούσε στο Παρίσι επιστρέφει στην Αθήνα μέσα από τα ίδια τα έργα που βοήθησε να δούμε με έναν διαφορετικό τρόπο.
Για να καταλάβουμε τη σημασία του περιοδικού που έβαλε την τέχνη σε διάλογο, Cahiers d’art, χρειάζεται να γυρίσουμε στο Παρίσι του Μεσοπολέμου. Η πόλη αποτελούσε τότε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής πρωτοπορίας. Ζωγράφοι, γλύπτες, αρχιτέκτονες, συγγραφείς και διανοούμενοι αναζητούν νέες μορφές έκφρασης, αμφισβητούν τις καθιερωμένες αντιλήψεις και δοκιμάζουν διαφορετικούς τρόπους να αναπαραστήσουν τον κόσμο. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον εμφανίζεται το Cahiers d’art, μια έκδοση που δεν ενδιαφέρεται μόνο για το καινούργιο, αλλά και για το πώς το καινούργιο μπορεί να συνομιλήσει με ό,τι προηγήθηκε. Ιδρυτής του ο Κριστιάν Ζερβός (Christian Zervos 1889-1970), εκδότης και κριτικός τέχνης ελληνικής καταγωγής, ο οποίος έζησε και εργάστηκε στο Παρίσι. Ο Ζερβός δεν αντιλαμβάνεται το περιοδικό ως μια απλή καταγραφή της καλλιτεχνικής επικαιρότητας. Το αντιμετωπίζει ως ένα εργαλείο σκέψης, έρευνας και ανακάλυψης. Οι εικόνες έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο, οι αναπαραγωγές των έργων δεν λειτουργούν ως διακοσμητικά στοιχεία και η επιλογή της σειράς με την οποία παρουσιάζονται έχει ουσιαστική σημασία. Ο αναγνώστης δεν καλείται απλώς να διαβάσει για την τέχνη, μα να την παρατηρήσει, να τη συγκρίνει και να σχηματίσει τις δικές του συνδέσεις.
Στις σελίδες αυτού του περιοδικού, αρχαιολογικά ευρήματα, αντικείμενα από διαφορετικούς πολιτισμούς και έργα σύγχρονων δημιουργών μπορούν να βρεθούν στην ίδια οπτική αφήγηση. Κυκλαδικά ειδώλια και έργα του Κονσταντίν Μπρανκούζι ή του Πάμπλο Πικάσο, μινωικές τοιχογραφίες και δημιουργίες του Ζουάν Μιρό, έως αφρικανικές μάσκες δεν παρουσιάζονται ως άσχετα μεταξύ τους παραδείγματα. Η συνύπαρξή τους προκαλεί τον θεατή να αναζητήσει ομοιότητες, αναλογίες και διαφορετικές εκδοχές της ανθρώπινης δημιουργίας. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι όλα τα έργα είναι ίδια ή ότι οι ιστορικές και πολιτισμικές διαφορές τους παύουν να έχουν σημασία. Σημαίνει, όμως, ότι η τέχνη μπορεί να γίνει αντιληπτή μέσα από περισσότερες από μία διαδρομές. Ένα έργο της αρχαιότητας δεν χρειάζεται να παραμένει κλεισμένο στην εποχή του, όπως και ένα έργο της μοντέρνας τέχνης δεν χρειάζεται να εξετάζεται αποκομμένο από τις μορφές που προηγήθηκαν. Η αντιπαραβολή τους μπορεί να αποκαλύψει κοινές αναζητήσεις, διαφορετικές αντιλήψεις για το σώμα και τον χώρο, αλλά και τρόπους με τους οποίους οι καλλιτέχνες επιστρέφουν σε παλαιότερες εικόνες για να δημιουργήσουν κάτι νέο. Το Cahiers d’art έδωσε ιδιαίτερη σημασία στην ποιότητα και στην παρουσίαση της εικόνας, αντιμετωπίζοντας τη φωτογραφική αναπαραγωγή ως βασικό μέσο για τη μελέτη και τη διάδοση της τέχνης.
Στην άλλη πλευρά βρίσκεται ο Αντώνης Μπενάκης (1873-1954), συλλέκτης και ιδρυτής του Μουσείου Μπενάκη που συγκέντρωνε αντικείμενα και έργα τέχνης που δεν περιορίζονται σε μια περίοδο ή κατηγορία αντικειμένων. Το ενδιαφέρον του εκτεινόταν από τον ελληνικό πολιτισμό και τη βυζαντινή τέχνη έως την ισλαμική τέχνη και άλλες παραδόσεις που διαμόρφωσαν τον ευρύτερο πολιτισμικό χώρο της Μεσογείου και της Ανατολής. Το 1930, ο Μπενάκης μετέτρεψε την οικογενειακή του κατοικία στην Αθήνα σε μουσείο, το οποίο ανοίγει για το κοινό το 1931. Η απόφασή του να παραχωρήσει τις συλλογές του στο ελληνικό κράτος όσο ακόμα ζούσε, έδωσε στο εγχείρημα έναν χαρακτήρα που ξεπερνούσε τη δημιουργία μιας ιδιωτικής συλλογής. Τα αντικείμενα που είχε συγκεντρώσει θα μπορούσαν να μελετηθούν, να διατηρηθούν και να γίνουν προσβάσιμα στο ευρύτερο κοινό. Η συλλεκτική φιλοσοφία του Μπενάκη και η εκδοτική ματιά του Ζερβού δεν ταυτίζονται. Ο ένας συγκεντρώνει, διαφυλάσσει και οργανώνει αντικείμενα σε μια μουσειακή συλλογή. Ο άλλος επιλέγει, αναπαράγει και συσχετίζει εικόνες μέσα από τις σελίδες ενός περιοδικού. Μια κοινή αντίληψη ωστόσο τους συνδέει: ότι η τέχνη δεν εξαντλείται στα στενά όρια μιας εποχής, μιας χώρας ή μιας παράδοσης και για να την κατανοήσουμε, χρειάζεται να τη δούμε μέσα σε ένα ευρύτερο δίκτυο πολιτισμικών σχέσεων.
Αυτή ακριβώς τη συγγένεια αναδεικνύει η έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού. Δεν παρουσιάζει απλώς δύο σημαντικές προσωπικότητες του 20ού αιώνα, αλλά φέρνει στο προσκήνιο δύο διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ο ένας δημιουργεί τις προϋποθέσεις για να διατηρηθούν και να μελετηθούν τα έργα κι ο άλλος δείχνει πώς αυτά μπορούν ν’ αποκτήσουν νέες σημασίες όταν βρεθούν δίπλα σε κάτι που μοιάζει εντελώς διαφορετικό. Η έκθεση συγκεντρώνει επιλεγμένα αντικείμενα από τις ετερογενείς συλλογές του Μουσείου Μπενάκη, τα οποία είχαν δημοσιευτεί ή συνδεθεί με τις σελίδες του Cahiers d’art κατά την περίοδο 1926-1960. Ανάμεσά τους βρίσκονται προϊστορικά ευρήματα, νεολιθικά ειδώλια κι αγγεία, βυζαντινές εικόνες, αντικείμενα λαϊκής τέχνης, ισλαμικά κεραμικά και ξυλόγλυπτα, αρχιτεκτονικά σχέδια και κινέζικη πορσελάνη. Αντικείμενα από διαφορετικές ιστορικές και πολιτισμικές συνθήκες συναντούν τις αναπαραγωγές και τις ερμηνείες τους στο περιοδικό, σε μια παρουσίαση που πραγματοποιείται για πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα. Η ουσία της έκθεσης βρίσκεται στη διπλή αυτή θέαση. Από τη μια πλευρά έχουμε το ίδιο το αντικείμενο, με την υλικότητα, τη χρήση, τη φθορά και την ιστορία του. Από την άλλη, έχουμε την εικόνα του τυπωμένη σε μια σελίδα, επιλεγμένη από έναν εκδότη και ενταγμένη σε μια συγκεκριμένη οπτική σύνθεση. Το αντικείμενο βρίσκεται μπροστά μας, ενώ η αναπαραγωγή μάς θυμίζει πώς ταξίδεψε πέρα από τον τόπο και το αρχικό του περιβάλλον, πώς έγινε γνωστό σε ένα διεθνές κοινό και πώς εντάχθηκε σε μια νέα συζήτηση για την τέχνη.
Η έκθεση δεν είναι απλώς μια αναδρομή στην ιστορία ενός περιοδικού. Προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο θέασης της ίδιας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Τα έργα δεν παρουσιάζονται ως απομονωμένα τακτοποιημένα σε μια αδιάκοπη χρονολογική σειρά. Αντίθετα, η μεταξύ τους σχέση γίνεται μέρος της αφήγησης. Η ιστορία της τέχνης αποκτά έτσι περισσότερες διαδρομές, δεν κινείται μόνο από το παλαιότερο προς το νεότερο αλλά και από τη μία κουλτούρα στην άλλη, από την αρχαιολογία στη μοντέρνα δημιουργία και από τη μουσειακή συλλογή στη σελίδα ενός εντύπου. Και η έκθεση το πάει ένα βήμα παραπάνω με την εικαστική εγκατάσταση της Ναταλίας Παπαδοπούλου, με τίτλο Afterimages: Μικρή Αρχαιολογία των πιθανοτήτων που δημιουργήθηκε ειδικά για το Μουσείο Μπενάκη και μεταφέρει τη λογική του περιοδικού σε έναν διαφορετικό χώρο εμπειρίας. Μια ημιδιαφανής γλυπτική κατασκευή λειτουργεί ως μηχανισμός προβολής. Το φως, οι αντανακλάσεις και οι διαθλάσεις μετασχηματίζουν εικόνες από αντικείμενα, σελίδες και εξώφυλλα του Cahiers d’art, δημιουργώντας μια σύνθεση που δεν παραμένει σταθερή, αλλά μεταβάλλεται ανάλογα με τη θέαση και θέση του επισκέπτη. Το σώμα δεν βρίσκεται απλώς απέναντι από μια εικόνα εντάσσεται στην ίδια την προβολή, γίνεται μέρος του τρόπου με τον οποίο αυτή εμφανίζεται και γίνεται αντιληπτή. Η επιλογή έχει τη δική της σημασία. Το Cahiers d’art είχε αναδείξει τη δύναμη της τυπωμένης εικόνας και τον τρόπο με τον οποίο η θεση της μέσα σε μια σελίδα μπορεί να επηρεάσει την ανάγνωση ενός έργου. Η εγκατάσταση της Παπαδοπούλου μεταφέρει αυτή τη σκέψη από το χαρτί στον χώρο. Οι εικόνες δεν παραμένουν ακίνητες αναπαραγωγές, μα εμφανίζονται μέσα από ένα παιχνίδι φωτός και επιφανειών προκαλώντας τον επισκέπτη να τις παρατηρεί ξανά και ξανά.
Στην όλη εμπειρία αυτή προστίθεται το ηχητικό τοπίο του Δημήτρη Πατσάρου, το οποίο ενσωματώνει αποσπάσματα κειμένων από το Cahiers d’art. Τα κείμενα ακούγονται με τη φωνή του Νίκου Αλιάγα, ο οποίος συμμετέχει με την ηχογραφημένη αφήγησή του. Έτσι, η έκθεση συνδέει διαφορετικούς τρόπους πρόσληψης της τέχνης. Την παρατήρηση του αυθεντικού αντικειμένου, την ανάγνωση της έντυπης εικόνας, την κίνηση μέσα στον χώρο και την ακρόαση του γραπτού λόγου. Η ιστορία του περιοδικού δεν παρουσιάζεται ως κάτι που ανήκει αποκλειστικά στο παρελθόν, αλλά ως ένα υλικό που μπορεί να ενεργοποιηθεί ξανά μέσα από τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία. Σε μια εποχή κατά την οποία οι εικόνες κυκλοφορούν αδιάκοπα και συχνά καταναλώνονται μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα, η προσεκτική παρατήρηση και η ουσιαστική σύγκριση δεν είναι αυτονόητες. Χρειάζεται να επιλέξεις τι θα κοιτάξεις, να αναγνωρίσεις το πλαίσιο του κάθε έργου και να αφήσεις χώρο για σχέσεις που δεν είναι πάντα άμεσα ορατές.
Η έκθεση δεν ζητά από τον επισκέπτη να γνωρίζει εκ των προτέρων όλες τις ιστορικές και καλλιτεχνικές αναφορές. Του δίνει την ευκαιρία να ανακαλύψει πώς ένα αντικείμενο μπορεί να αλλάξει σημασία όταν μεταφερθεί σε ένα άλλο περιβάλλον, χωρίς να χάνει την ιστορία του. Και υπενθυμίζει ότι τα μουσεία και οι εκδόσεις δεν είναι ουδέτεροι χώροι αποθήκευσης πληροφοριών. Μέσα από τις επιλογές, τις ταξινομήσεις και τις συνδέσεις τους, διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε και κατανοούμε τον κόσμο. Η συνάντηση του Κριστιάν Ζερβός με τον Αντώνη Μπενάκη δεν αφορά μόνο δύο προσωπικότητες που έδρασαν στον ίδιο αιώνα. Αφορά δύο διαφορετικές αλλά συγγενικές προσπάθειες να διατηρηθούν, να μελετηθούν και να γίνουν ορατά έργα από διαφορετικούς πολιτισμούς. Αυτές οι δύο διαδρομές συναντιούνται ξανά στο Μουσείο Μπενάκη και ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της έκθεσης: το ότι δεν μας ζητά απλώς να θαυμάσουμε αντικείμενα που άντεξαν στον χρόνο αλλά να αναρωτηθούμε τι άλλο μπορούν να μας αποκαλύψουν όταν τα κοιτάξουμε διαφορετικά. Γιατί η τέχνη δεν ζει μόνο μέσα στην εποχή που τη γέννησε. Ζει και στις σχέσεις που εξακολουθούμε να δημιουργούμε μαζί της.
Info έκθεσης:
CAHIERS D’ART 100 ΧΡΟΝΙΑ. Μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη | 14.10.2026 – 24.01.2027 | Δευτέρα, Τετάρτη, Παρασκευή & Σάββατο:10:00 – 18:00, Πέμπτη:10:00 – 00:00, Κυριακή: 10:00 – 16:00 | Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού
Παράλληλες εκδηλώσεις – Ξεναγήσεις
Ξεναγήσεις στην έκθεση θα πραγματοποιηθούν από τις επιμελήτριές της Πολύνα Κοσμαδάκη και Βασιλική Δανιήλ, ξεκινώντας τον μήνα Νοέμβριο τις παρακάτω ημέρες και ώρες:
Κυριακή 08/11/2026, ώρα 12:00 – από την Πολύνα Κσομαδάκη
Σάββατο 14/11/2026, ώρα 12:00 – από τη Βασιλική Δανιήλ
Κυριακή 22/11/2026, ώρα 12:00 – από την Πολύνα Κοσμαδάκη
Σάββατο 28/11/2026, ώρα 12:00 – από τη Βασιλική Δανιήλ
Περιορισμένος αριθμός θέσεων. Η συμμετοχή στις ξεναγήσεις επιβαρύνει το εισιτήριο της έκθεσης (€9, € 7) κατά €2. Δυνατή η προαγορά εισιτηρίου στο tickets.benaki.org.
