Και τα δύο βιβλία είναι σχεδόν «σιωπηλά». Πρωταγωνίστριες η εικόνα και η φαντασία γίνονται το κύριο μέσο για να αφηγηθούν ιστορίες χωρίς εκτενείς λέξεις, δίνοντας στον αναγνώστη, μικρό ή μεγάλο, χώρο να συμπληρώσει τα κενά, να ερμηνεύσει, να νιώσει. Οι αφαιρετικές περιγραφές, οι εικόνες ή η απουσία εικόνας που αφήνουν κενά, γίνονται τα σημεία που το παιδί, και ίσως κι εμείς μαζί του, βρίσκει τον χώρο να πλάσει δικές του ιστορίες, να συνδέσει εικόνες και σκέψεις που δεν γράφτηκαν ποτέ, να χτίσει έναν κόσμο που είναι μόνο δικός του.
Τα βιβλία «Βάρβαρος» του Ρενάτο Μορικόνι και «Η μονομαχία» της Ines Viegas Oliveira έρχονται από διαφορετικούς δημιουργούς και εκδοτικούς οίκους, αλλά συναντιούνται στο ίδιο πεδίο: εκεί όπου η σύγκρουση, οι επικές συγκρούσεις, ο πόλεμος γίνονται αντικείμενο αφήγησης. Άλλοτε η σύγκρουση (τέρατα, κινδύνους, μάχες) μοιάζει με όχημα για να αναδείξει την παιδική φαντασία και άλλοτε το σκηνικό για να διαπραγματευτεί οικουμενικές αξίες όπως η ειρήνη, η συμφιλίωση και η αγάπη.
Κοινός παρονομαστής και στα δύο; Η παιδική ματιά πάνω σε μια σκληρή πραγματικότητα. Και στα δύο βιβλία, ο πόλεμος, η σύγκρουση αποδομούνται αναδεικνύοντας την παιδική φαντασία, μετατρέποντάς την σε αφήγηση γεμάτη συμβολισμούς.
«Η Μονομαχία» – Inês Viegas Oliveira | Εκδόσεις Πουά
Κάπου σε μια παγωμένη, μακρινή χώρα, δύο άντρες τσακώνονται τόσο καιρό που έχουν ξεχάσει πια τον λόγο. Κι αφού δεν βρίσκουν λύση, αποφασίζουν να λύσουν τη διαφορά τους με τον πιο παλιό τρόπο: μια μονομαχία. Γυρισμένοι πλάτη, αρχίζουν να μετρούν βήματα. Μετρούν βήματα, απομακρύνονται, όμως ο ένας συνεχίζει να περπατά αλλού. Η μονοχρωμία του χειμώνα μετατρέπεται σιγά-σιγά σε εκρήξεις χρωμάτων και φύσης, η διαμάχη σβήνει, κι αυτό που μένει είναι ένα βιβλίο για την ειρήνη, για τη ζωή, για την επιλογή να γυρίσουμε την πλάτη στο μίσος.
Η Oliveira, με ζωγραφική που θυμίζει Paul Klee, στήνει έναν κόσμο που ξεκινά από τη μονοχρωμία του χειμώνα και μεταμορφώνεται σε εκρήξεις χρωμάτων, φως και φύση. Η εικονογράφηση γίνεται γλώσσα που μιλά για την ανοησία της διαμάχης, για τον φαύλο κύκλο της βίας, αλλά και για την επιλογή της ειρήνης, της ζωής, της συγχώρεσης.
Η δημιουργός της Μονομαχίας, η Inês Viegas Oliveira, έχει αναφέρει σε συνέντευξή της πως η ιδέα γεννήθηκε την περίοδο που συμμετείχε στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα Every Story Matters: Making Books More Inclusive (2020–2022). Η εικόνα του μονομάχου προέκυψε μέσα από τις δικές της βόλτες στην εξοχή, με τον σύντροφό της και το σκυλί τους: ένα παράδειγμα του πώς η καθημερινότητα και οι πιο απλές εμπειρίες μπορούν να γεννήσουν μια ιστορία με παγκόσμιο συμβολισμό.
«Οι εικόνες είναι πάντα η πρώτη γλώσσα ενός βιβλίου· αυτές βλέπει πρώτα ο αναγνώστης, ακόμα κι αν δεν έχει ανοίξει σελίδα. Μα πώς μπορεί μια πινελιά να μεταδώσει κάτι τόσο αφηρημένο όσο η αγάπη ή η ειρήνη; Στη Μονομαχία, τα τοπία γίνονται αντανάκλαση των συναισθημάτων του ήρωα: στην αρχή, τα χρώματα είναι ελάχιστα και οι γραμμές αυστηρές, γιατί ο ίδιος είναι θυμωμένος, παγιδευμένος στις σκέψεις του. Όσο ηρεμεί, τα χρώματα πληθαίνουν, οι φόρμες απελευθερώνονται, οι λεπτομέρειες πολλαπλασιάζονται, και η διάκριση ανάμεσα στον ήρωα και το περιβάλλον του σιγά-σιγά θολώνει.
Το ίδιο βίωσα κι εγώ όσο δούλευα το βιβλίο. Στην αρχή ήμουν γεμάτη ανησυχία, οι γραμμές μου ήταν σφιχτές, ελεγχόμενες. Σιγά-σιγά όμως, μαζί με τον μονομάχο, ένιωσα πιο ελεύθερη, πιο χαρούμενη, πιο συμφιλιωμένη με το αποτέλεσμα και με τον εαυτό μου», έχει η ίδια η συγγραφέας αναφέρει.
Η Μονομαχία ξεπερνάει τον ορισμό ενός παιδικού βιβλίου. Είναι μια αλληγορία για τον κόσμο μας, που συχνά εγκλωβίζεται σε αντιπαραθέσεις χωρίς ουσία, σε μίση χωρίς ουσιαστικό υπόβαθρο. Μια υπενθύμιση ότι μπορούμε πάντα να γυρίσουμε την πλάτη στο μίσος και να συνεχίσουμε τον δρόμο αλλού, επιλέγοντας τον δρόμο που ανοίγει διάλογο με τον εαυτό μας, με τους άλλους, με τον κόσμο.
«Βάρβαρος» – Ρενάτο Μορικόνι | Εκδόσεις carnivorniños
Ένας πολεμιστής, πάνω στο άλογό του. Για τον Ρενάτο Μορικόνι ένας βάρβαρος πάνω στο άλογό του. Μια δουλειά διόλου εύκολη. Πρέπει να μπορείς να ξεφύγεις από στρατιές κυκλώπων ή λάκκους γεμάτους δηλητηριώδη φίδια. Να πολεμήσεις θαρραλέα δράκους και θαλάσσια φίδια. Ευτυχώς, ένας βάρβαρος μπορεί πάντα να στηριχθεί στο πιστό του άλογο, στη γυαλιστερή πανοπλία του και στο δόρυ του για να ξεπεράσει κάθε κίνδυνο. Πότε ψηλά και πότε χαμηλά, ο έφιππος πολεμιστής μας μοιάζει αδιάφορος, ξεπερνάει κάθε δυσκολία, μοιάζει διαρκώς νικητής. Και τότε, όταν οι κίνδυνοι έχουν πια χαθεί, το πρόσωπο του «βάρβαρου» μεταμορφώνεται. Ο φόβος εμφανίζεται για πρώτη φορά, για να κορυφωθεί σε μια τρυφερή ανατροπή. Το τέλος είναι αστείο και διαφωτιστικό μαζί, ένα σχόλιο για τη δύναμη της φαντασίας αλλά και τα όρια που θέτει η γονεϊκή ματιά.
Οι αναγνώστες κάθε ηλικίας θα απολαύσουν αυτό το wordless picture book, που κορυφώνεται με ένα έξυπνο και ανατρεπτικό φινάλε – δεν θα το μαρτυρήσουμε. Στις στενόμακρες, ολόλευκες σελίδες του βιβλίου, υπάρχει σιωπηλά μόνο η περιπέτεια, το παιχνίδι, η απελευθερωμένη φαντασία. Δίχως κάποιο ηθικό δίδαγμα, η ιστορία με ευρηματικό τρόπο, κλείνει το μάτι δείχνοντάς σου πως κάθε παιδί, χωρίς να έχει διαβάσει τα Ομηρικά Έπη, μπορεί να ονειρεύεται τον εαυτό του ως ήρωα σε μια μεγάλη επική ιστορία.
Ένας έφιππος πολεμιστής που ο δημιουργός του επιλέγει να το «βαφτίσει» Βάρβαρο και όχι «πολεμιστή». Με προβλημάτισε η σκέψη αυτή αλλά απάντηση σύντομα βρήκα. Ο «πολεμιστής» παραπέμπει σε ηρωισμό, σε τιμή, σε μια πιο «καθαρή» μάχη, ενώ ο «βάρβαρος» φέρνει κάτι πιο άγριο, πιο παιγνιώδες, σχεδόν καρικατουρίστικο. Είναι η λέξη που δεν παίρνει τον εαυτό της τόσο σοβαρά.
Κι αυτό ταιριάζει με το πνεύμα του βιβλίου: ο μικρός ήρωας δεν είναι ένας ένδοξος στρατηγός, είναι ένα παιδί που φαντάζεται τον εαυτό του πανίσχυρο, έτοιμο να νικήσει τα πάντα – με το ύφος εκείνο της παιδικής υπεροψίας που κρύβει αθωότητα. Ο «Βάρβαρος» εδώ δεν δηλώνει πραγματική βαρβαρότητα, αλλά την απόλυτη ελευθερία της φαντασίας, που δεν λογοδοτεί σε κανόνες, στρατούς ή ηρωικές αφηγήσεις. Γιατί η ουσία του βιβλίου ο Βάρβαρος, βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη μεταμόρφωση της φαντασίας σε επική περιπέτεια.
Ένα χειροκρότημα στις μεγάλες ιδέες· σε εκείνες τις σπίθες δημιουργίας που χτίζουν γέφυρες ανάμεσα στη γονεϊκή φροντίδα, την παιδαγωγική και την ανεξάντλητη φαντασία του παιχνιδιού και της ανάγνωσης. Ένα χειροκρότημα στα μεγαλειώδη νοήματα που χωρούν σε λίγες μόνο σελίδες και σε ελάχιστες πινελιές.
Δύο βιβλία χωρίς πολλές λέξεις, αλλά με εικόνες ηχηρές και νοήματα μεστά. Ο Βάρβαρος και Η Μονομαχία είναι ιστορίες για μικρούς και μεγάλους, για τη σύγκρουση και την υπέρβασή της, με εικόνες που θα εμπνεύσουν διάλογους με μάτια και μυαλά ορθάνοιχτα.
