Η Kimiko Yoshida με τις φωτογραφίες της, μεταμορφώνει κυριολεκτικά τον εαυτό της. Η ταυτότητα γίνεται πεδίο πειραματισμού και το πρόσωπο χώρος εξαφάνισης. Με αφορμή την πρώτη της ατομική έκθεση στην Ελλάδα, «Μυθολογίες – Με το πρόσωπο της Kimiko Yoshida» στην Kourd Gallery, σε επιμέλεια της Ελένης Βαροπούλου, η διεθνώς αναγνωρισμένη καλλιτέχνιδα επιστρέφει στην Αθήνα με μια σειρά φωτογραφιών και γλυπτών που καλούν τον θεατή να στοχαστεί πάνω στην έννοια της μεταμόρφωσης και του θηλυκού αρχέτυπου.
Γεννημένη στο Τόκιο και μοιράζοντας τη ζωή της ανάμεσα στη Βενετία και το Παρίσι, η Yoshida έχει χτίσει μια εικαστική γλώσσα που διασχίζει σύνορα, εποχές και πολιτισμούς. Το έργο της, πολυσυλλεκτικό και βαθιά στοχαστικό, κινείται ανάμεσα στην παράδοση και τη σύγχρονη ταυτότητα, στην τελετουργία και την εικόνα. Ενόψει της έκθεσής της στην Αθήνα, μιλά στο ελculture για τη μνήμη του προσώπου, την τέχνη της μεταμόρφωσης και τη σιωπή που κρύβεται πίσω από το βλέμμα.
Στα αυτοπορτρέτα σας, το πρόσωπο μετατρέπεται σε ένα πεδίο πειραματισμού. Τι σημαίνει για εσάς το να “εξαφανίζεστε” μέσα από το έργο σας;
Θεωρώ τα έργα μου ως νεκρές φύσεις. Αυτό που παρουσιάζω είναι η εικόνα ενός πτώματος που θα μπορούσε να μοιάζει με εμένα. Αν οι εικόνες μου ασχολούνται με την προσωπογραφία, ποτέ δεν πρόκειται για αυτοπορτρέτο, γιατί δεν αισθάνομαι ότι αποκαλύπτουν κάτι από εμένα. Αντιθέτως, έχουν να κάνουν με την απόκρυψη της ταυτότητάς μου, τη διαγραφή ή την εξάλειψή μου. Δεν πρόκειται για φαντασίωση, προσποίηση ή ναρκισσισμό. Δεν έχει να κάνει με εμένα. Αισθάνομαι ανώνυμη μέσα στο έργο μου. Όταν κοιτάζω τις φωτογραφίες, δεν βλέπω ποτέ τον εαυτό μου· δεν είναι αυτοπορτρέτα. Είναι μορφές που εξαλείφουν την ύπαρξή μου. Μέσα στις εικόνες μου, πράγματι εξαφανίζομαι.
Πού βρίσκετε την ισορροπία ανάμεσα στην προσωπική σας ταυτότητα και στους μύθους ή τις μορφές που ενσαρκώνετε;
Το αυτοπορτρέτο είναι μια εύκολη λύση· καθώς το ίδιο το υλικό είμαι εγώ, παρουσιάζεται ως αυτό που έχω πρόχειρο για να πω κάτι διαφορετικό από αυτό που φαίνεται: το αντικείμενο δεν είναι ο στοχασμός πάνω στην αναπαράσταση του εαυτού, που θα αποτελούσε μια έκφραση αδιάφορου εγωκεντρισμού, αλλά ο στοχασμός πάνω στις συνθήκες δυνατότητας μιας εικόνας. Τα αυτοπορτρέτα μου είναι διαχρονικά και «αφηρημένα» πορτρέτα, δηλαδή απαλλαγμένα από ανεκδοτολογικά, αφηγηματικά ή περιγραφικά στοιχεία. Αυτή η ιδιότυπη ακινησία του θέματος, αυτή η αδιαφορία, σαν η εικόνα να περιέχει μέσα της την ίδια της την έλλειψη ορίων, αντανακλά μια πολύ παλιά τεχνική απεικόνισης του άπειρου χρόνου μέσα σε περιορισμένο πλαίσιο, που ανάγεται στους Φλαμανδούς πρωτομάστορες και στη Σχολή της Σιένα. Αυτή η διάσταση του απείρου συνδέεται με ένα εννοιολογικό πρωτόκολλο, μια αρχή επανάληψης, μια λογική αφαίρεσης – στοιχεία που μεταφέρουν: ο στοχασμός εστιάζει στις συνθήκες δυνατότητας της ίδιας της αναπαράστασης.
Για εσάς, η φωτογραφία είναι μέσο μνήμης ή μέσο αυτο-αναίρεσης;
Η φωτογραφία δεν είναι για εμένα μέσο μνήμης: καταγράφει μια απουσία, μια έλλειψη, κάτι που έχει εξαφανιστεί. Κάθε αναπαράσταση είναι η παρουσίαση ενός απόντος. Το να «ανα-παριστάνεις» σημαίνει να δείχνεις κάτι που δεν είναι παρόν· σημαίνει ότι κάτι λείπει από την εικόνα. Είναι, επομένως, η απουσία που επιτρέπει να αναπαρασταθεί αυτό που δεν είναι παρόν. Και αυτό είναι προφανές τόσο στην ιστορία της ζωγραφικής όσο και στην εμφάνιση της φωτογραφίας.
Στην έκθεση «Μυθολογίες – Με το πρόσωπο της Kimiko Yoshida» αντλείτε έμπνευση από το πάνθεον των μύθων και των θρησκειών. Πώς επιλέγετε ποιοι μύθοι γίνονται μέρος της οπτικής σας αφήγησης;
Οι θεοί ενσαρκώνονται σε πολλαπλά είδωλα· όλοι τους έχουν μια ταυτότητα που βρίσκεται σε διαρκή εξέλιξη. Όπως και ο καλλιτέχνης. Η ταυτότητα δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια φαντασίωση, μια κατασκευή που προκύπτει από μια αδιάκοπη ακολουθία ανταγωνιστικών ταυτίσεων. Η λεγόμενη ταυτότητα προέρχεται αποκλειστικά από μια πολλαπλή συσσώρευση ρόλων και στολισμών, ατυχημάτων και τραυμάτων, φιλοδοξιών και επιθυμιών, δανεισμών, μιμήσεων, μαγείας και διαδοχικών εξιδανικεύσεων. Η ταυτότητα είναι όπως η τέχνη: μια μυθοπλασία, ένα σύνολο δανεισμένων στοιχείων.
Οι μύθοι λειτουργούν συχνά ως καθρέφτες των συλλογικών μας φόβων και επιθυμιών. Ποιον σύγχρονο μύθο θα λέγατε ότι ζούμε σήμερα;
Η παρακμή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας; Είναι άραγε αυτός ένας μύθος;
Οι εικόνες σας μοιάζουν με τελετουργίες. Πώς είναι η διαδικασία της φωτογράφισης για εσάς; Πρόκειται για μια σωματική, σχεδόν πνευματική εμπειρία;
Ναι, η φωτογραφία είναι για εμένα ένα είδος τελετουργίας, μια τελετή εξαφάνισης, όπου διαλύομαι μέσα στο χρώμα (μονοχρωμία), εξαφανίζομαι μέσα στην ετερότητα (πολλαπλές ταυτότητες), χάνω τις αισθήσεις μου μέσα στην αχρονία (μια αδρανής σταθερότητα έξω από την αφήγηση). Η τέχνη είναι μια λεπτή διαδικασία μεταστοιχείωσης, ένας επίμονος αγώνας με την κατάσταση των πραγμάτων.
Ποια είναι η σχέση σας με τον χρόνο; Φαίνεται πως στα έργα σας τον αναστέλλετε – ή και τον καταργείτε.
Η φωτογραφία μου είναι σαν ένα παρόν που παρουσιάζεται ως παρόν: είναι ο ίδιος ο Χρόνος που υπάρχει. Η εικόνα, που είναι η εμφάνιση αυτού που έχει εξαφανιστεί, εμπεριέχει μια πράξη καταστροφής απολύτως όμοια με τον θάνατο, ο οποίος αντικαθιστά το ζωντανό ον με ένα πτώμα που του μοιάζει – αυτό είναι το ουσιώδες σημείο. Η τέχνη μου έχει πάντα συνδεθεί με την εξαφάνιση· πάντοτε ήθελα να εξαφανιστώ μέσα στις εικόνες μου, μέσα στο τελικό νόημα της εικόνας. Τα αυτοπορτρέτα μου είναι εικόνες εξαφάνισης, όπου η μορφή δίνει στο έργο το νόημά του μέσα από την ίδια της την εξαφάνιση. Ο θάνατος μορφοποιείται σε εικόνες που μεταφέρουν το σώμα, για να το κάνουν έπειτα να εξαφανιστεί μέσα στο χρώμα.
Οι μορφές σας μοιάζουν ιερές αλλά άφυλες, θηλυκές και ταυτόχρονα διαχρονικές. Πώς αντιλαμβάνεστε τη γυναικεία παρουσία στη σύγχρονη τέχνη;
Ναι, η διαχρονικότητα και η απουσία φύλου είναι έννοιες που βρίσκονται στην καρδιά της τέχνης μου. «Άφυλο» σημαίνει ότι η διάκριση μεταξύ ανδρικής και γυναικείας τέχνης είναι μια σύγχρονη ευκολία χωρίς ουσιαστικό νόημα· η μόνη της σημασία είναι ιδεολογική. Συνοψίζεται, δηλαδή, στην υποταγή σε μια “woke” ιδεολογία, που θα εξαφανιστεί μέσα στη λήθη των σύγχρονων ματαιοτήτων.
Αυτή είναι η πρώτη σας ατομική έκθεση στην Ελλάδα. Τι σας συγκίνησε ή σας ενέπνευσε περισσότερο στην Αθήνα ή στη συνεργασία σας με την Kourd Gallery;
Όλοι γνωρίζουμε ότι η Ελλάδα είναι το λίκνο της Ευρώπης, στην πραγματικότητα, το λίκνο του σύγχρονου πολιτισμού, της δημοκρατίας και της τέχνης. Η ιστορικός Ελένη Βαροπούλου και ο γκαλερίστας Haik Kourdoglanian ήρθαν να με βρουν στη Βενετία· είπα αμέσως «ναι» με ενθουσιασμό (και η Ελένη μού επισήμανε ότι είναι ελληνική λέξη, εμπνευσμένη από έναν θεό!).
Υπάρχει κάποιο στοιχείο της ελληνικής μυθολογίας ή κουλτούρας με το οποίο αισθάνεστε ιδιαίτερη εγγύτητα;
Οι μεγάλες μορφές της αρχαιότητας παραμένουν ζωντανές μέσα στον ευρωπαϊκό, και άρα παγκόσμιο, πολιτισμό: στην καρδιά της ιστορίας της τέχνης βρίσκω όλες τις θεότητες του Ολύμπου, στη λογοτεχνία βρίσκω τον Όμηρο και όλους τους ήρωές του (ετοιμάζω μια έκθεση με θέμα την επανένωση της Πηνελόπης με τον Οδυσσέα), συναναστρέφομαι φυσικά τους δραματουργούς και τους φιλοσόφους της αρχαιότητας (ιδίως τον Ηράκλειτο: ο χρόνος είναι ένα παιδί που παίζει) ή τη Πυθία των Δελφών, που ήξερε τόσο καλά να τοποθετεί την αμφισημία, τη σύγχυση και τη διττότητα, όλα θεμελιώδη στοιχεία της γλώσσας, στο κέντρο του λόγου της.
Τι σημαίνει για εσάς η “ομορφιά” σήμερα;
Η ομορφιά είναι όλο το νόημα της τέχνης, της οποίας η καλύτερη ίσως περιγραφή είναι αυτή: ο πόλεμος του γούστου.
Ποιο είναι το σημαντικότερο πράγμα που έχετε μάθει μέσα από τη συνεχή σας μεταμόρφωση ως καλλιτέχνιδα;
Ένα έργο τέχνης είναι ένα επιτυχημένο σύμπτωμα, δηλαδή ένα μεταμορφωμένο σύμπτωμα. Η τέχνη είναι αυτό που μεταμορφώνει. Τη βλέπω ως την πιο θαρραλέα, πιο ριζοσπαστική εμπειρία, την πιο ελεύθερη στο να σηματοδοτήσει την έλλειψη του είναι, να μετατρέψει το σύμπτωμα, να μεταμορφώσει τον πόνο και τη δυστυχία, να υπερβεί την καταστροφή και την απελπισία. Ο μόνος λόγος ύπαρξης της τέχνης είναι να μεταμορφώνει ό,τι μόνο η τέχνη μπορεί να μεταμορφώσει. Η μεταμόρφωση είναι για μένα η ύψιστη αξία του έργου. Η τέχνη έχει γίνει για μένα ο χώρος της αναστροφής, της ελεύθερης αντήχησης, της διαρκούς μεταμόρφωσης, μετάλλαξης, μετατόπισης, μεταστοιχείωσης. Τα αυτοπορτρέτα μου, ή ό,τι αποκαλείται έτσι, είναι απλώς ο τόπος και ο τύπος της μεταμόρφωσης. Ό,τι δεν είμαι, με ενδιαφέρει. Να βρίσκομαι εκεί όπου δεν νομίζω ότι είμαι· να εξαφανίζομαι εκεί όπου νομίζω ότι υπάρχω, αυτό έχει σημασία.
