Στο α’ μέρος του αφιερώματος κλείσαμε με τον Ρασίντ, ο οποίος με τα ποιήματά του προσπαθεί να αλλάξει έστω και λίγο τα πράγματα. Το αν μπορείς ή όχι να αλλάξεις τα πράγματα, ο ρόλος του καταπιεστή και καταπιεσμένου και η αντικατάσταση των ρόλων με τη γνώμη του κοινού, είναι αυτό με το οποίο καταπιάνεται το Θέατρο του Καταπιεσμένου. Στη μέθοδο του Augusto Boal δεν υπάρχουν σαφώς καθορισμένα όρια ανάμεσα σε θεατές και ηθοποιούς. Όλοι είναι και τα δύο σε μια δεδομένη χρονική στιγμή. Βλέπεις, αλλά συγχρόνως παίζεις. Ο θεατής είναι εκείνος που τελικά καλείται να ανέβει στην σκηνή και να ανατρέψει το τέλος της ιστορίας της θεατρικής παράστασης. Καλείται να γίνει ηθοποιός και να προτείνει μια πιθανή λύση, ώστε να δοθεί τέλος στην καταπίεση.
Το Θέατρο του Καταπιεσμένου ξεκίνησε στην Ελλάδα το 2010 και η ομάδα αποτελείται σήμερα από 15 περίπου άτομα. «Βασίζεται σε αληθινές ιστορίες που αναφέρονται σε μία καταπίεση και αδικία την οποία έχουμε βιώσει άμεσα ή έμμεσα όσοι συμμετέχουμε στην ομάδα» λέει η Νάγια Μποέμη, εμψυχώτρια της ομάδας. «Συνεπώς, οι εμπειρίες πηγάζουν από τη δική μας κοινωνικο-πολιτική πραγματικότητα».
Ο Σέργιος Κομπόγιωργας συμπληρώνει: «Οι περισσότεροι αντιλαμβανόμαστε τη συμμετοχή μας σαν προέκταση της πολιτικής μας υπόστασης. Είμαστε πρωτίστως πολιτικά όντα και βρήκαμε ένα εργαλείο για να εκφραστούμε πολιτικά, να καταθέσουμε ό,τι έχουμε να πούμε παράλληλα με τις πολιτικές δράσεις μας. Η καταπίεση εμφανίζεται όπου υπάρχει αδικία και εμποδίζεται το δικαίωμα για το διάλογο. Επίσης, όταν κάποιος έχει την εξουσία και θέλει να τη διατηρήσει πάση θυσία. Το βασικό για τον καταπιεσμένο είναι η ανάγκη και η επιθυμία να αλλάξει την κατάστασή του, δηλαδή να έχει συνειδητοποιήσει ότι θέλει να δράσει, έστω και αν από αδυναμία ή λόγω συνθηκών δεν το κάνει». Όταν τελειώνει η παράσταση (το θέατρο φόρουμ, όπως ονομάζεται), ο εμψυχωτής λέει ότι πρόκειται για αληθινή ιστορία και ρωτάει ποιος είναι ο καταπιεστής και αν το κοινό αναγνωρίζει τον καταπιεσμένο που μπορεί να αλλάξει την κατάσταση. Μαγικές λύσεις όμως δεν επιτρέπονται: Τα ίδια τα άτομα που αδικούν δεν μπορούν να αλλάξουν. «Στην παράσταση “Μικρές σκηνές καθημερινής βίας” με θέμα το ρατσισμό, την ιστορία την έφερε μέλος της ομάδας που δεν ήταν μετανάστης, αλλά θα ήθελε να βοηθήσει και δεν το έκανε. Ο μετανάστης, μέλος της ομάδας, μας έκανε να καταλάβουμε καλύτερα πώς βιώνεται μια τέτοια εμπειρία. Στην πλατεία Αμερικής που το κοινό ήταν κυρίως μετανάστες, εντόπισαν τον καταπιεσμένο στον ίδιο το μετανάστη, τον έβλεπαν ενδυναμωμένο, είδαν αυτό που εμείς δεν βλέπαμε: Του αναγνώρισαν την ικανότητα αντίδρασης ως καταπιεσμένου, βγάζοντας δικά τους βιώματα».
“Όχι στον ρατσισμό από την κούνια” – Ευτοπικό Εργαστήρι, 6 Σεπτεμβρίου 2014
Η Νάγια Μποέμη με τη θεατρολόγο Χριστίνα Ζώνιου καθοδήγησαν για ένα περίπου χρόνο ένα εβδομαδιαίο εργαστήριο με αφρικανές γυναίκες. Από τη συνεργασία αυτή προέκυψε η παράσταση «Όχι στο ρατσισμό από την κούνια» που αποδομεί τους στερεότυπους ρόλους των Αφρικανών και των Ελλήνων. «Όταν ξεκίνησαν οι αυτοσχεδιασμοί για το πώς μας βλέπουν οι αφρικανές, από τη μια γελούσαμε, από την άλλη ανατριχιάζαμε, γιατί κι εμείς δεν καταλαβαίνουμε σε βάθος το πρόβλημα που αντιμετωπίζουν, αν δεν το δούμε. Ο κόσμος σηκωνόταν με διάθεση να κάνει αυτός τις αφρικανές. Τον Σεπτέμβρη μετά από παράσταση, τις συνέλαβαν και τις προσήγαγαν, ενώ είχαν χαρτιά. Τις έβαλαν σε κελί, ήμασταν απέξω, ήρθε δικηγόρος, έγιναν παρεμβάσεις, βγήκαν μετά από ώρες και το ερώτημά μας ήταν τι περνάνε οι άλλοι μετανάστες, που δεν έχουν τόση υποστήριξη και γνώση όσο οι συγκεκριμένες».
Η Λορέτα Μακόλεϊ από την Οργάνωση Ενωμένων Γυναικών Αφρικής σχολιάζει: «Όταν ξεκινήσαμε την καμπάνια “Όχι στον ρατσισμό από κούνια” για το δικαίωμα ιθαγένειας των παιδιών που γεννιούνται στην Ελλάδα, θέλαμε κάτι παραπάνω από διαδηλώσεις, διαμαρτυρίες, κλπ. Θέλαμε την επικοινωνία με τους πολίτες. Σε συνεργασία με το Θέατρο του Καταπιεσμένου είπαμε να κάνουμε κάτι για τα δικαιώματα, να δουν κι οι Έλληνες τα δικά μας προβλήματα, αλλά χωρίς να κλαιγόμαστε. Κάτι που θα ευχαριστούσε και το ελληνικό και το ξένο κοινό, γιατί τώρα με την κρίση όλοι υποφέρουμε. Σκεφτήκαμε λοιπόν να παίξουμε οι Αφρικανές ρόλους Ελλήνων και οι Έλληνες ρόλο Αφρικανών. Εμείς υποδυόμασταν τις υπαλλήλους στις δημόσιες υπηρεσίες, τι περνάμε και πώς συμπεριφερόμαστε στους μετανάστες, γιατί κι εμείς έχουμε τα δικά μας. Εγώ πχ. δουλεύω υποτίθεται στον δήμο και ο μισθός μου δε φτάνει, τα παιδιά πρέπει να σπουδάσουν, οι φόροι είναι μεγάλοι. Χρησιμοποιήσαμε τη φαντασία μας, αλλά και αυτά που ακούμε καθημερινά όταν πάμε στις υπηρεσίες. Αναδείξαμε έτσι τι περνάνε και οι Έλληνες. Θέλαμε να δείξουμε ότι με αλληλεγγύη και κατανόηση θα τα βγάλουμε πέρα. Η παράσταση είχε μεγάλη απήχηση στο κοινό και ήταν σημαντικό και για τις Αφρικανές που έχουν ανάγκη να εκφράσουν αυτά που τις απασχολούν»
Από την παράσταση “Passtrespass” της ομάδας “Έλα να δεις τι κάνουμε”
Η Λορέτα είναι ιδιαίτερα δραστήρια στην οργάνωση, τόσο για τα δικαιώματα των Αφρικανών γυναικών, όσο και για τις πολιτιστικές δράσεις. Το 2009 συνεργάστηκε για την παράσταση Passtrespass με την ομάδα “Έλα να δεις τι κάνουμε”. Οι συντελεστές ήταν μετανάστες – πολλοί εκ των οποίων χωρίς χαρτιά. Για το λόγο αυτόν πολλοί στη διάρκεια των χρόνων εξαφανίστηκαν, συνελήφθησαν, κρατήθηκαν, έμειναν άστεγοι ή έπεσαν θύματα ρατσιστικών επιθέσεων. Το 2010 συνεργάστηκαν πάλι, αποδίδοντας σε αφρο-ρεμπέτικο το Ζεϊμπέκικο της Ευδοκίας. Το Passtrespass (από την άσπρη-κόκκινη κορδέλα που βάζει η αστυνομία στον τόπο του εγκλήματος) παρουσιάστηκε και σε μεταγενέστερα φεστιβάλ, όπως το Αντιφασιστικό το 2013. Ο Παναγιώτης Ανδρονικίδης ξεκίνησε το 2009 με την ομάδα “Έλα να δεις τι κάνουμε” που συνεργάζεται με τη νεοϋορκέζικη ομάδα Modern Dance Awareness Company. Εξηγεί: «Ήθελα να κάνω μια ομάδα χορού που να συμμετέχουν και μετανάστες χορευτές. Στο εξωτερικό συναντάμε χορευτές απ’ όλο τον κόσμο, ενώ στην Ελλάδα όχι. Ο λόγος που το ήθελα αυτό είναι βέβαια πολιτικός. Είμαι ενεργός στα πολιτικά και αλληλέγγυα κινήματα και το είδα σαν μια συνέχεια. Δεν ήθελα απλά συμμετοχική, αλλά πολιτική παράσταση, νομίζω ότι επιβάλλεται από τις καταστάσεις. Δουλεύουμε κομμάτια με έντονα ελληνικά και παραδοσιακά στοιχεία, που αναμειγνύονται με στοιχεία πχ αφρικανικά. Προσεγγίσαμε αρχικά μετανάστες κυρίως από τα μαθήματα ελληνικών στο Στέκι Μεταναστών ή στη δημοτική Αγορά Κυψέλης. Μέσα από την ομάδα γνωρίστηκαν και αναμίχθηκαν με Έλληνες που πριν δεν είχαν ευκαιρίες. Άλλαξε η κοινωνική τους ζωή».
Ο Αλφόνσο είναι 2-3 χρόνια στην ομάδα. «Η δασκάλα των ελληνικών μού μίλησε γι’ αυτό. Δεν είχα κάνει ποτέ πριν χορό και ήρθα από περιέργεια. Στην αρχή δεν ήταν εύκολα, κάναμε πρόβες, αλλά δεν ήξερα τι και γιατί το κάνω. Με την παράσταση απέκτησα εμπειρία, η οποία μεγαλώνει και πλέον καταλαβαίνω ότι αυτό που κάνω είναι τέχνη. Μετά από αυτό άλλαξα. Πριν δεν ήμουν κοντά στον κόσμο. Φοβόμουν να εκτεθώ, ένιωθα ξένος, ότι υπάρχουν σύνορα με τους άλλους. Τώρα ο φόβος μου έφυγε, γιατί έχω ένα μήνυμα να δώσω: Ότι μπορεί να είσαι ξένος, μετανάστης, αλλά είμαστε όλοι άνθρωποι. Ότι δεν υπάρχουν στ’ αλήθεια σύνορα. Αν όμως δεν μιλάμε, δεν καταλαβαινόμαστε. Η ομάδα μ’ έφερε κοντά στον κόσμο κι ήταν σαν ένα μήνυμα που μου ‘λεγε “Έλα!”».
Φωτογραφία από το Πολιτιστικό Κέντρο Αφρικανικής Τέχνης «Ανάσα»
Σε Αφρικανούς δεύτερης γενιάς, πρόσφυγες και Έλληνες, απευθύνεται το πολιτιστικό κέντρο αφρικανικής τέχνης Ανάσα. Με εργαστήρια μουσικής, κρουστών, χορού, τραγουδιού, αφρικανικής κομμωτικής, ζωγραφικής, θέατρο δρόμου, ομάδα αφήγησης μύθων της Αφρικής σε σχολεία και κέντρα προσχολικής αγωγής και με συμμετοχή σε φεστιβάλ, δημόσιους και άλλους χώρους. Ο Μιχάλης Αφολάνιο ανήκει ο ίδιος στη δεύτερη γενιά Νιγηριανών μεταναστών και έχει σπουδάσει θέατρο. «Η ασχολία μου με την Ανάσα ξεκίνησε σαν προσωπική εμπειρία, γιατί ήμουν ακτιβιστής και είδα το κενό στις τέχνες και τον πολιτισμό, όπου οι διακρίσεις είναι λιγότερες, υπάρχει μεγαλύτερη ανεκτικότητα. Αυτό ήθελα να μεταδώσω και σε άλλους νέους. Με αφορμή την τέχνη συναντιόμαστε σε κοινό χώρο και επικοινωνούμε, συζητάμε για όσα μας απασχολούν. Θέλουμε να στηρίζουμε τους νέους στο θέατρο. Συμμετείχαμε προ διετίας σε πρόγραμμα διαπολιτισμικού διαλόγου για τη μετανάστευση. Η ομάδα μας ταξίδεψε ανά την Ελλάδα, πράγμα που ήταν πολύ σημαντικό ως εμπειρία και παράλληλα είχε και κάποιες οικονομικές απολαβές. Κληθήκαμε σε κάστιγκ για χορό και μουσική στις Βάκχες του Δ. Λιγνάδη. Επίσης, προτείνουμε νέους σε προγράμματα ανταλλαγής στο εξωτερικό. Μέσω του πολιτιστικού στοιχείου, που περιέχει την καθημερινότητα και το άνοιγμα στην κοινωνία, ενδυναμώνονται οι νέοι και κινείται και το ενδιαφέρον της κοινότητας. Η πληροφορία πρέπει να διαρρεύσει και στις μεταναστευτικές κοινότητες. Η δεύτερη γενιά είναι πιο ευάλωτη, έχει τάσεις φυγής ή θεωρεί ότι δεν μπορεί ν’ αλλάξει τα πράγματα. Όταν όμως κανείς συμμετέχει, τα πράγματα αλλάζουν, δεν είναι στατικά. Όταν αρνείσαι, μένουν στατικά. Συνεργαζόμαστε με την κοινωνία των πολιτών και τις δυναμικές της, φτιάχνουμε πλατφόρμες συλλογικότητας, αλλά και ο καθένας πρέπει να έχει την ευκαιρία και το χώρο να κάνει και τα δικά του πράγματα σ’ έναν θετικό ανταγωνισμό».
Ξεκινήσαμε το αφιέρωμα με αφορμή μια παράσταση, θα το κλείσουμε με άλλη μια. Μιλάμε για το Under – Κρυμμένες Φωνές που παρουσιάζεται κάθε Πέμπτη στο θέατρο Σημείο, αλλά συχνά και σε σχολεία και ανοικτούς δημόσιους χώρους. Η παράσταση μιλά για το ταξίδι των μεταναστών προς την Ελλάδα, την εκμετάλλευση, τη μαφία, τις επιθέσεις. Για τη νέα τους ζωή εδώ και τη ζωή που άφησαν πίσω. Για τη δουλειά, πχ στην ταβέρνα. Για την απώλεια ταυτότητας («Με φωνάζουν Αλί, Αχμέντ ό,τι να ΄ναι, θα μπορούσαν να ’ναι αριθμοί…»). Για τα κέντρα κράτησης και τα κλειστά σύνορα. Για τη μοναξιά και τα χαρτιά που δεν βγαίνουν. Για τους ανθρώπους στη στάση που τους αποφεύγουν γιατί μυρίζουν. Ο σκηνοθέτης Νίκος Διαμαντής σχολιάζει: «Under σημαίνει υπό, άνθρωποι υπό, τα σκουπίδια και η σκόνη που κρύβουμε κάτω απ’ το χαλί για να μη μας χαλάνε την εικόνα. Πρόκειται για συνεντεύξεις και μαρτυρίες ανθρώπων που βρέθηκαν σε ξενώνες, κέντρα, ιατρεία, οργανώσεις και συγκεντρώθηκαν από ηθοποιούς και φιλόλογους σε μια διετία. Αρκετοί έδειξαν δυσπιστία ή φόβο, και βέβαια την ιστορία τους έχουν αναγκαστεί να την πουν σε πολλούς μέχρι τώρα, πχ στις αρχές, αναβιώνοντας πράγματα που έζησαν στη χώρα τους. Επίσης συγκεντρώθηκαν στοιχεία από δικηγόρους σχετικά με το πλαίσιο και τη θεσμική αντιμετώπιση από το κράτος, από ανθρώπους που είχαν δουλέψει επιστημονικά για συλλογή στοιχείων, αλλά και από σχολεία μεταναστών που παρείχαν υλικό, σκίτσα, τραγούδια ή και εκθέσεις παιδιών».
Φωτογραφία από το “Under – Κρυμμένες Φωνές” που παρουσιάζεται στο θέατρο Σημείο
Στη συζήτηση που ακολούθησε την παράσταση, ακούστηκε ο προβληματισμός «μήπως οι χορτασμένοι έχουν το προνόμιο της ευαισθησίας». Παρόμοιος προβληματισμός υφείρπε και σε όλες τις συζητήσεις που είχα για το άρθρο. Επικεντρωνόταν στο κατά πόσο περιορίζεσαι σε ένα ορισμένο, ήδη μυημένο και ευαισθητοποιημένο κοινό, παρόλο που ήταν κοινή αποδοχή η σημασία που έχει για τους συμμετέχοντες να βγαίνουν οι δράσεις αυτές προς τα έξω και κυρίως η σημασία να ανήκουν και να λειτουργούν σε μια ομάδα. Ο δικός μου προβληματισμός αφορά περισσότερο την ειλικρίνεια του κοινού. Γιατί είναι εξωτικό να βλέπουμε τον Αλί να παίζει θέατρο ή μουσική, αλλά ο ίδιος θεατής μπορεί να μαζεύει διακριτικά την τσάντα του αν ο Αλί βρεθεί δίπλα του στο λεωφορείο. Ας ελπίζουμε ότι κάποτε θα μιλάμε για παραστάσεις χωρίς να χρειάζεται να κάνουμε ιδιαίτερη αναφορά στους Αχμέντ, Ρασίντ ή Χασάν, αλλά απλά στους συμπολίτες μας. Μέχρι τότε, ας «συνδράμουμε με απλές καλλιτεχνικές μεθόδους στην ουτοπία της πόλης», όπως λέει η Ελένη Τζιρτζιλάκη, ας φωτίσουμε σαν μικρές πυγολαμπίδες τα μαύρα τα σκοτάδια…
—
Διαβάστε το Α’ μέρος του αφιερώματος για τους μετανάστες της Αθήνας που εκφράζονται μέσα από την Τέχνη
—
Κεντρική φωτογραφία άρθρου: Ομάδα “Έλα να δεις τι κάνουμε”
