H «Ημέρα Αποκάλυψης» ξεκινά με έναν αγώνα wrestling. Ένα θέαμα παύλα άθλημα που ενώ παριστάνει κάτι και ο κόσμος παραληρεί και αποθεώνει παρακολουθώντας αυτό ακριβώς που παριστάνει, δεν το κάνει τελώντας σε πλάνη και αδυνατώντας να διαχειριστεί την αλήθεια. Ο κόσμος μπορεί να διαχειριστεί την αλήθεια, αξίζει και δικαιούται να την ξέρει. Αντίθετα, καμία εκλεγμένη ή μη ελίτ δεν δικαιούται να του την κρύβει, ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι το διακύβευμα είναι μερικά έτη φωτός σημαντικότερο, όπως η ύπαρξη εξωγήινης ζωής και το τι θα συνεπαγόταν αυτή για τα πάντα γύρω από τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε και ζούμε την ανθρώπινη.
Ο Τζος Ο’Κόνορ έχει κλέψει άκρως απόρρητο αποδεικτικό υλικό για την ύπαρξη εξωγήινων. Πλούσιο σε ποσότητα και σοκαριστικό σε περιεχόμενο. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες σχετικές ταινίες του Σπίλμπεργκ μισό αιώνα πριν, εδώ δεν είναι η κυβέρνηση που προσπαθεί να κρατήσει τους πολίτες της στο σκοτάδι. Ακόμη και θεμελιώδεις λειτουργίες της έχουν στην πράξη ιδιωτικοποιηθεί και εκχωρηθεί σε συνεργαζόμενους -πλην στην πράξη τελικά αυτόνομους- τρίτους. Η με τη στενή έννοια κυβερνητική παρουσία εξαντλείται σε ελάχιστα δευτερόλεπτα, όταν ο επικεφαλής της ιδιωτικής εταιρίας που δραστηριοποιείται στον τομέα των εξωγήινων μυστικών λέει στους κυβερνητικούς να μην ανακατευτούν, γιατί είναι ανίδεοι και άχρηστοι και θα τα κάνουν μαντάρα. Ο τελικός σκοπός όμως παραμένει ο ίδιος: ο κόσμος δεν πρέπει να ξέρει. Και ο Στίβεν Σπίλμπεργκ πιστεύει ακράδαντα ότι ο κόσμος πρέπει επιτέλους να μάθει, ότι η ημέρα της αποκάλυψης της αλήθειας δεν γίνεται να καθυστερεί άλλο.
Και το πρίσμα μέσα από το οποίο πρέπει να προσεγγίσει κανείς την «Hμέρα Αποκάλυψης» είναι θεωρώ το εξής: ο Σπίλμπεργκ εδώ δεν κάνει απλά μια ταινία. Ο άνθρωπος βρίσκεται σε αποστολή. Όχι ότι δεν είναι εντελώς ξεκάθαρο από την ίδια την ταινία, αλλά το λέει και σε κάθε του συνέντευξη για αυτήν: δεν πιστεύει απλώς γενικά και αόριστα ότι υπάρχει εξωγήινη ζωή κάπου εκεί έξω, αλλά έχει πειστεί βάσει όλων των μαρτυριών και των δεδομένων που έχουν παρατεθεί (από άρθρα των Νew York Times το 2017 ως καταθέσεις στο Κογκρέσο τα τελευταία χρόνια) και τα οποία έχουν αρχίσει να μεταβάλουν τη γενική και έχουν ήδη μεταβάλει την προσωπική του αντίληψη, ότι, ναι, εξωγήινοι έχουν βρεθεί στη γη και ότι υπάρχουν στοιχεία που το αποδεικνύουν αλλά παραμένουν κρυμμένα. Πιστεύει ότι υπάρχουν εκείνοι οι λίγοι που ξέρουν και το κρύβουν από τους πολλούς. Και το βρίσκει άδικο. Φτάνει μεταξύ σοβαρού και αστείου να απευθύνει έκκληση στους εξωγήινους, τύπου γιατί δεν εμφανίζεστε και σε μένα να σας δω λίγο, είμαι πρεσβευτής σας, τι δεν καταλαβαίνετε;
Δεν νοστάλγησε λοιπόν στο κατώφλι των ογδόντα του τον παλιό του εαυτό, δεν τον κινεί η νοσταλγία, πολύ περισσότερο δεν τον κινεί η ευκολία ότι εδώ το ξέρω το τερέν, θα σκίσω πάλι στα ταμεία και ίσως και στα βραβεία. Κινητήρια δύναμή του είναι μια άλλου τύπου ανάγκη. Είναι σαν να θέλει να σπρώξει τα πράγματα προς μια αληθινή ημέρα αποκάλυψης, σαν να θέλει να φτιάξει κλίμα και να προλειάνει το έδαφος. Στην καριέρα του δίπλα στο όνομά του έχει κολλήσει συχνά (επαινετικά πάντα) το επίθετο «παραμυθάς», αλλά το κρίσιμο είναι να καταλάβουμε ότι εδώ στο δικό του μυαλό δεν μας λέει ένα παραμύθι. Βάσει πάλι των δικών του δηλώσεων, έχει μεταβολίσει την αλήθεια που πιστεύει ότι υπάρχει εκεί έξω και μας την έχει προσφέρει με όρους μυθοπλασίας.
Αλλά επειδή είναι ο Σπίλμπεργκ, ένας από τους πολύ μεγάλους δηλαδή, δεν πέφτει στην παγίδα του να τον απασχολήσει τόσο πολύ το μήνυμά του, ώστε αφαιρώντας το μήνυμα να μην μένει καμία ταινία από πίσω. Μένει. Μένει όμως κυρίως σε επίπεδο ψυχαγωγίας και απόλαυσης, υπάρχουν σκηνές δράσης ανθολογίας, όπως η φοβερή και τρομερή σκηνή με το τρένο που θα ζήλευε και ο Ιντιάνα Τζόουνς στο καλύτερά του, υπάρχει κυρίως αυτό το μη δυνάμενο να μπει σε λόγια χάρισμα της κινηματογραφικής αφήγησης. Μπορεί σε επίπεδο χαρακτήρων, συγκρούσεων, βάρους, ακόμη και στυλ, η «Ημέρα Αποκάλυψης» να μην μπορεί να συγκριθεί όχι μόνο με τις «Στενές Επαφές Τρίτου Τύπου», που είναι μια αριστουργηματική κατηγορία μόνες τους, αλλά ακόμα και με το “Minority Report” ή το “Α.Ι”, μπορεί με την εξαίρεση της Έμιλι Μπλαντ που βρίσκεται σε trance, οι υπόλοιποι ήρωες να μοιάζουν μονοδιάστατοι και σχηματικοί, μπορεί τα ειδικά εφέ με τα ζώα να είναι σαν να ανήκουν σε άλλη ταινία, μπορεί να ισχύουν όλα αυτά, αλλά είναι μια ταινία που δεν θα θες να την ξαναδείς απλά στο μέλλον, αλλά άνετα την έβλεπες στο καπάκι και την επόμενη και τη μεθεπόμενη ημέρα. Εννοώ την έβλεπες στο καπάκι ακόμα κι αν δεν είχε αυτό το καταπληκτικό φινάλε στο οποίο παρασυρόμαστε συναισθηματικά από το μαγικό του άγγιγμα.
Λίγα έξτρα σημεία, πριν περάσουμε σε μια μεγάλη παρένθεση:
– Αν το ένα στοιχείο που διαφοροποιεί την «Ημέρα Αποκάλυψης» σε σχέση με την κατάσταση μισό αιώνα πριν είναι αυτή η ιδιωτικοποίηση των κρατικών δομών και εξουσιών, το άλλο είναι ότι ο πλανήτης αντιμετωπίζει μια γενικευμένη πολεμική σύρραξη, με αποτέλεσμα να βρισκόμαστε στα πρόθυρα του Γ’ Παγκοσμίου. Ωστόσο στην ταινία αυτό αντιμετωπίζεται σαν φόντο του φόντου. Θα μπορούσε ενδεχομένως να πει κανείς ότι πρόκειται για πρόβλημα της ταινίας, ότι θα έπρεπε να είναι πιο παρόν στον κόσμο της. Θα μπορούσε όμως από την άλλη να πει ότι αυτός ο κίνδυνος είναι πια μέρος της καθημερινότητάς μας και επανέρχεται περιοδικά στην επικαιρότητα, πότε με τον πόλεμο στην Ουκρανία, πότε με τον πόλεμο στο Ιράν, αύριο με τον επόμενο, οπότε έχουμε μάθει να ζούμε μαζί του.
– Μολονότι, όπως είπα, δεν βρίσκω τις σκηνές με τα ψηφιακά φτιαγμένα ζώα επιτυχημένες, βρίσκω πάντως ενδιαφέρουσα μια γραμμή που ίσως και να υπαινίσσεται η «Ημέρα Αποκάλυψης», ανάμεσα στη σπισιστική οπτική του ανθρώπινου είδους από τη μια και τα όλα τα υπόλοιπα μη ανθρώπινα πλάσματα από την άλλη.
– Καμιά φορά στις ταινίες είναι πιο ωραία αυτά που δεν εξηγούνται ακριβώς. Έρχεται μια στιγμή που ένας χαρακτήρας παραιτείται, παραδίδεται, αποδέχεται τη μοίρα του και τη μοίρα των πραγμάτων. Είναι επειδή έκανε ό,τι μπορούσε; Μα μπορούσε κι άλλο. Είναι γιατί ίσως στο βάθος βάθος ήθελε; Είναι γιατί υποχωρεί μπροστά στα φαινόμενα που δείχνουν να συνηγορούν υπέρ της μοίρας και γίνεται κι εκείνος μέρος της; Δεν θα εξηγηθεί. Κι αυτό το κάνει πιο γόνιμο. Το δεύτερο είναι ένα «διάβασμα» που κάνει η Έμιλι Μπλαντ στον φίλο της. Ούτε αυτό θα εξηγηθεί. Ίσως μερικά πράγματα είναι προτιμότερο να μην ονοματίζονται ακόμα κι όταν τα καταλαβαίνεις.
Φτάνουμε σε μια μεγάλης έκτασης παρένθεση για τις «Στενές Επαφές Tρίτου Τύπου», πρόγονο της «Ημέρας Αποκάλυψης» και μέλος μιας άτυπης τριλογίας μαζί με τον «Εξωγήινο», μια τριλογίας ακόμη και ως προς τα εξωγήινα μορφολογικά χαρακτηριστικά. Όποιος θέλει να την παρακάμψει ας πάει στην τελευταία παράγραφο του κειμένου, με τον κίνδυνο όμως εκεί να φάει σπόιλερ για την «Ημέρα Αποκάλυψης». Οπότε μπορεί και να σταματήσει εδώ ή εν πάση περιπτώσει ας κάνει ό,τι τον φωτίσει ο Θεός, που στην «Ημέρα Αποκάλυψης» ο Σπίλμπεργκ φροντίζει να μας καθησυχάσει ότι μπορεί να εξακολουθήσει να υπάρχει, ακόμα κι αν εκτός από εμάς υπάρχουν και εξωγήινοι.
Όσο κι αν οι «Στενές Επαφές» είναι μια ταινία επιστημονικής φαντασίας, είναι τελικά μια θρησκευτική ταινία, είναι τελικά μια ερωτική ταινία, είναι τελικά μια υπαρξιακή ταινία, μέσα στην οποία ο ήρωας βιώνει κάτι που είναι ταυτόχρονα και θρησκευτική πίστη και έρωτας και υπαρξιακή αναζήτηση. Πίστη όχι με τη συμβατική έννοια, έρωτας όχι με τη συμβατική έννοια, υπαρξιακή αναζήτηση όχι με τη συμβατική έννοια. Η πίστα είναι διαφορετική: η στενή επαφή, το όραμα του βουνού ως τόπου συνάντησης, το διαστημόπλοιο, οι εξωγήινοι είναι το Άλλο, είναι ένα βίωμα και ένα κάλεσμα προς το πέραν από μας, προς το πέραν από το είδος μας και τα όριά μας, προς το πέραν της ανθρώπινης εμπειρίας και φαντασίας. Στα συμβατικά ερωτικά ερωτευόμαστε έναν άλλο άνθρωπο, στα συμβατικά μεταφυσικά πλάθουμε τους Θεούς μας κατ΄εικόναν και καθ΄ ομοίωσιν μας, στα συμβατικά υπαρξιακά περιστρεφόμαστε διαρκώς γύρω από την ανθρώπινη ύπαρξη.
Από τη στιγμή που ο Ρίτσαρντ Ντρέιφους ήρθε ένα βράδυ σε οπτική επαφή με κάποια αγνώστου ταυτότητας ιπτάμενα αντικείμενα, χάνει εντελώς το ενδιαφέρον του για οτιδήποτε άλλο: οικογένεια, δουλειά, καθημερινότητα. Ξέρει ότι είδε στον νυχτερινό ουρανό ένα θέαμα που τον μάγεψε και που δεν μπορεί να το εξηγήσει. Πρέπει να μάθει τι ήταν. Πρέπει να καταλάβει τι ήταν. Δεν μπορεί να το αφήσει να περάσει έτσι, δεν μπορεί να σηκώσει τους ώμους ψηλά και να συνεχίσει τη ρουτίνα του. Και σαν να μην έφτανε η οπτική επαφή, στο μυαλό του έχουν αρχίσει να σφηνώνονται εικόνες από ένα σχήμα. Είναι το σχήμα του βουνού που θα προσγειωθούν τα πλάσματα από τον άλλο πλανήτη. Αλλά αυτός δεν ξέρει ακόμα ούτε ποια ακριβώς μορφή έχει το σχήμα ούτε τι σημαίνει. Παθαίνει λοιπόν εμμονή και προσπαθεί να το φτιάξει. Στον αφρό ξυρίσματος, στα μαξιλάρια του, στο οικογενειακό τραπέζι. Τρώνε όλοι μαζί και ξαφνικά μπροστά στα μάτια της εμβρόντητης γυναίκας του και των παιδιών του, αρχίζει να πειράζει τον πουρέ, επιχειρώντας να του δώσει τη σωστή μορφή. Η ανάγκη του να βρει τη σωστή μορφή του σχήματος μεγαλώνει και σταδιακά θα φτάσει να γεμίσει το σαλόνι του με χώμα και τούβλα για να φτιάξει ένα μεγάλο χτίσμα. Ο Ντρέιφους καταλαμβάνεται από ένα είδος ενθουσιασμού που ξεπερνά τα ανθρώπινα μέτρα, από μια προσμονή για τη συνάντηση με κάτι άλλο, με κάτι έξω από εμάς, με κάτι που ακόμη κι αν δεν έχει απαντήσεις για το τι είμαστε, ανοίγει παράθυρο σε έναν κόσμο, που μέχρι να τον συναντήσουμε, νομιμοποιείται να μας κάνει να προσδοκούμε απ’ αυτόν τα πάντα και με το πιο φλογισμένο πάθος.
Ο Ντρέιφους αναδεικνύεται σε έναν αντιήρωα του μικροαστισμού, στον απόλυτο αντιμικροαστό, σε έναν κάκιστο οικογενειάρχη. Κοίτα πώς αφήνεται. Κοίτα πώς παραδίδεται στην εμμονή του. Κοίτα πώς την αφήνει να τον σαρώσει με αποτέλεσμα να σαρώσει κι ο ίδιος τα πάντα στο πέρασμά του. Δεν ήταν ο μόνος που είχε οπτική επαφή με τα UFO. Δεν ήταν ντε και καλά η δική του επαφή η στενότερη. Δεν ήταν ντε και καλά το δικό του το κάλεσμα το δυνατότερο. Η επαφή και το κάλεσμα ήταν ένα πράγμα, αλλά στη συνέχεια το κρίσιμο ήταν το πώς εκείνος τα άκουσε, τα υποδέχτηκε, τα κυνήγησε. Κάποια εικόνα που δεν ξέρει ακόμα τι είναι, ξέρει όμως ότι συνδέεται με την επαφή που είχε. Και πρέπει να τη σμιλέψει. Στην ανάγκη να τη βρει δεν υπάρχει μπροστά του οικογενειακό τραπέζι, δεν υπάρχει μπροστά του σαλόνι, δεν υπάρχει μπροστά του σπίτι, δεν υπάρχει μπροστά του τίποτα. Είναι σαν το κάλεσμα και η δίψα του να δει τι συμβαίνει να δημιουργούν το δική τους ηθικό σύστημα. Η προϋπάρχουσα ηθική, οι υποχρεώσεις του ως οικογενειάρχη συγκρούονται με το κάλεσμα και τη δίψα. Και κατατροπώνονται. Η προτεραιότητα στο όραμά του είναι ακατανίκητη, όλα τα υπόλοιπα μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα.
Αρχίζει να ξεριζώνει τα φυτά από τις γλάστρες του κήπου. Αρχίζει να αποικοδομεί και να αποδομεί για να χτίσει κάτι άλλο, για να χτίσει το σχήμα στο σαλόνι του. Πετάει μέσα από το παράθυρο χώμα και τούβλα. Και δεν τα κάνει όλα αυτά χωρίς κοινό. Οι κανονικοί άνθρωποι με την κανονική ηθική, οι γείτονες, έχουν βγει και κοιτάνε τον ίδιο με φρίκη και την οικογένειά του με οίκτο. Υλικά με τα οποία κανονικά χτίζονται τα σπίτια, εκείνος τα πετάει μέσα στο χτισμένο σπίτι, στο κατοικημένο σπίτι, στο σπίτι της οικογένειάς του, σαν να ήταν νταμάρι, για να πει στο χτισμένο σπίτι ότι δεν μετράς. Υπάρχει κάτι άλλο σημαντικότερο. Χτίσαμε ό,τι χτίσαμε, στεγάσαμε ό,τι στεγάσαμε, τώρα στεγάζεται στο κεφάλι μου ένα βασανιστικό σχήμα. Πρέπει να το μορφοποιήσω. Πρέπει να αντιστοιχίσω τη μορφή που τριγυρνάει στο κεφάλι μου με μια ακριβή εικόνα. Όταν τελικά τη δει στην τηλεόραση, θα σπεύσει ξέροντας.
Ποιο ανθρώπινο ιδανικό μπορεί να μας σαγηνεύσει έτσι, να μας φωτίσει έτσι, να μας πάρει το μυαλό έτσι; Ο έρωτας; Η αγάπη για τα παιδιά μας; Ένα πολιτικό ιδανικό; Η επανάσταση; Η πίστη στο Θείο; Η ομάδα μας, ένα μεγάλο γκολ, ένα νικητήριο καλάθι, ένα τρόπαιο; Η πατρίδα ίσως, ο εθνικός ύμνος, οι σημαίες που κυματίζουν; Ένα έργο τέχνης που παρακολουθείς; Ένα έργο τέχνης που φτιάχνεις; Η εξοχή; Η θάλασσα; Κάποιο σκοτεινό έστω πάθος; Ο εθισμός σε κάποιο σκληρό ναρκωτικό; Στον τζόγο; Στο αλκοόλ; Ο Σπίλμπεργκ μας προσφέρει τη νύξη πώς θα μπορούσε να υπάρχει ένα δυνατότερο και πληρέστερο ιδανικό που μας διαφεύγει. Στις Στενές Επαφές ο Σπίλμπεργκ εικονοποίησε τον παράδεισο. Και ο παράδεισος δεν μπορεί να εικονοποιηθεί ως τετελεσμένη κατάσταση. Η αληθινή έννοια του παραδείσου είναι η προσμονή, το κυνήγι, το κατώφλι, το όραμα. Ή ίσως ακριβώς, επειδή κι ο Σπίλμπεργκ άνθρωπος είναι, κάθε προσπάθεια εικονογράφησής του ως τετελεσμένου γεγονότος θα σκόνταφτε στα όρια της ανθρώπινης φαντασίας. Αντ΄ αυτού εικονογραφεί και φιλμάρει την υπόσχεση. Το απόλυτο ξελόγιασμα. Το ερωτικό κάλεσμα. Την εμμονή. Το ερχόμαστε. Το ραντεβού. Πρώτα εμφανίζονται και του καίνε το πρόσωπο. Μετά του βιδώνουν την εικόνα στο μυαλό. Και στο τέλος, αν τα καταφέρει να φτάσει ως εκεί, τον ανταμείβουν με το απόλυτο ραντεβού. Φορέσαμε τα καλά μας φώτα, βάλαμε να παίξουν οι καλές μας μουσικές. Κι όταν τελικά αμειφθείς, όταν τελικά φτάσεις εκεί, όταν ξεπεράσεις όλα τα εμπόδια, μπορείς επιτέλους να δεις. Να ακούσεις. Να νιώσεις. Να αφήσεις να σε πάρουν από τα χέρια. Να σε οδηγήσουν πρώτο εσένα. Υπάρχει άραγε στην ιστορία του κινηματογράφου άνθρωπος πιο κατάπληκτα ευτυχής απ’ τον Ρίτσαρντ Ντρέιφους – Ρόι Νίρι όταν τον παίρνουν στο διαστημόπλοιο;
Όταν μπαίνουμε στα τελευταία λεπτά της «Ημέρας Αποκάλυψης», όταν μπαίνουμε στο φινάλε της, το οποίο ο Σπίλμπεργκ το είχε γράψει από την αρχή και δεν άλλαξε ποτέ στα 42 ντραφτ σεναρίων του Ντέιβιντ Κεπ, όταν μπαίνουμε στο τέλος της που είναι και η κινητήρια δύναμη πίσω από την ταινία, τότε με ένα masterclass μοντάζ, αφήγησης, ένθεσης εικόνων που σε πιάνουν απροετοίμαστο, κατάλυσης αντιστάσεων των θεατών, ο Στίβεν Σπίλμπεργκ ενώνει όλη την ανθρωπότητα. Όσο κι αν αναρωτιόσουν μήπως είναι ξεπερασμένη η τόση έμφαση στην τηλεόραση, η τηλεόραση γίνεται απλά ο πομπός και τα ανά χείρας κινητά όλης της ανθρωπότητας ο ταυτόχρονα συντονισμένος δέκτης.
