Το «Οξύγονο» του Ιβάν Βιριπάγιεφ στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση αποτελεί μια παράσταση αναφοράς για το φετινό θεατρικό μας γίγνεσθαι. Τόσο το θεατρικό κείμενο, αλλά κυρίως η παραστασιακή μεταγραφή του από τον Γιώργο Κουτλή μας εντάσσουν σε μια νέα σκηνική διαλεκτική, σημαντική και ενδιαφέρουσα αλλά κυρίως αναγκαία.
Με αφορμή την παρουσία του ίδιου του Ιβάν Βιριπάγιεφ στην Ελλάδα, ο οποίος θα διεξάγει masterclass με θέμα «Τι είναι ένα θεατρικό έργο;», συνάντησα τους δύο εξέχοντες δημιουργούς που μου παραχώρησαν μια κοινή συνέντευξη. Αδιαμφισβήτητα ευφυείς, αιφνιδιαστικά ειλικρινείς, με καθαρή πολιτική θέση και βαθιές ιστορικές γνώσεις μιλούν χωρίς ωραιοποιήσεις ή περιστροφές. Η συζήτηση μαζί τους έντονη, ισχυρή και στιβαρή. Ιδιαίτερες ευχαριστίες στον Γιώργο Κουτλή που επωμίστηκε τη μετάφραση από τα ελληνικά στα ρωσικά και το αντίθετο. Κυρίως όμως που με υπομονή και ευγένεια δέχτηκε να γίνει η γέφυρα ανάμεσα στις δυο κουλτούρες.
Γράψατε το «Οξυγόνο» στην αυγή του νέου αιώνα (2002). Δύο χρόνια νωρίτερα από την πρώτη παράσταση του έργου ανέβηκε ο Βλαντίμιρ Πούτιν στην εξουσία-όπου και παραμένει μέχρι σήμερα, με μια μικρή παύση. Από τη συγγραφή του έργου σας ως τις μέρες μας έχουν γίνει συνταρακτικές αλλαγές στη Ρωσία, που επηρέασαν το παγκόσμιο γίγνεσθαι. Θα θέλατε να αναφερθείτε σε αυτές;
Ιβάν Βιριπάγιεφ: Η Ρωσία έχει αλλάξει πολύ. Το 2002 νομίζαμε ότι πηγαίναμε προς τη Δημοκρατία. Ότι είχαμε ξεκινήσει μια πορεία προς τον εκδημοκρατισμό. Στη Μόσχα, στην τέχνη υπήρχε αυτή η αίσθηση: άνοιγαν θέατρα, υπήρχαν πολλά καλλιτεχνικά γεγονότα. Η Μόσχα ήταν ένα κέντρο καλλιτεχνικό και θεατρικό στην Ευρώπη. Ήμουν καλλιτεχνικός διευθυντής στο Theatropractica (Praktika Theatre), όχι το 2002, λίγο αργότερα όπου υπήρχε μια τάση εκδημοκρατισμού. Ήταν τα καλύτερα χρόνια της δημιουργίας μου στο θέατρο. Δεν είχα ποτέ υποστεί λογοκρισία εκείνα τα χρόνια. Υπήρχε ένας εκδυτικισμός, κατά μία έννοια. Κατά τη γνώμη μου, η αρχή της αλλαγής πολλών πραγμάτων ήταν το 2014 με τα γεγονότα στην Κριμαία και σιγά-σιγά όλο αυτό επιδεινωνόταν και επιδεινωνόταν μέσα στα χρόνια. Ακόμη και η ρητορική του Πούτιν άλλαξε μέσα σε αυτό το διάστημα και ειδικά τα τελευταία χρόνια. Μετά το 2014 έγινε ένας πραγματικός τύραννος. Η ρητορική του γινόταν όλο και χειρότερη και όλο αυτό οδήγησε σε αυτόν τον φρικτό, σε αυτόν τον φρικαλέο πόλεμο που συμβαίνει τώρα με την Ουκρανία.
Εάν έγραφα σήμερα αυτό το έργο, θα ήταν διαφορετικό. Η ειρωνεία που υπάρχει γύρω από αυτόν τον «Σάσα», από την επαρχία, έναν γκόπνικ -είναι ένα όνομα που χρησιμοποιείται για τα ας πούμε τα χαμίνια, για τους αλήτες της επαρχίας που και έχουν και μικροεγκληματική δράση-. Σήμερα δεν θα τους ειρωνευόμουν γιατί αυτό που κάνουν τώρα αρκετοί από αυτούς είναι να δολοφονούν. Εννοώ να είναι δολοφόνοι στον πόλεμο. Δεν θα με έπαιρνε καν να ειρωνευτώ… Άλλαξαν πάρα πολλά…
Πέρα από τις οδυνηρές αλλαγές που υπογραμμίζει ο κ. Βιριπάγιεφ, νομίζω ότι σε επίπεδο θεατρικής τέχνης, είναι πολύ τιμητικό για σας κύριε Κουτλή το ότι οι σπουδαστές μου και οι φίλοι τους που ανήκουν, στην generation Ζ ,θεωρούν ότι είναι ένα έργο που έχει γραφτεί σήμερα, ότι είναι ένα έργο που έχει γραφτεί για τη γενιά τους.
Ι.Β: Όποτε συμβαίνει αυτό στο θέατρο είναι χάρη στον σκηνοθέτη, εκείνος μπορεί να κάνει οποιοδήποτε έργο να μοιάζει σημερινό. Ό,τι αφορά το σήμερα. Όμως, καταλάβετέ με, για μένα είναι στενάχωρο που ακόμη είναι τόσο επίκαιρο αυτό το έργο. Ως συγγραφέας με συμφέρει, εννοώ πουλιούνται εισιτήρια, αλλά το ότι ο κόσμος παραμένει 22 χρόνια μετά τόσο παρόμοιος με τότε είναι τραγικό.
Κύριε Κουτλή, ανεβάζετε ένα έργο που ο συγγραφέας του ανήκει στην generation Χ, το σκηνοθετείτε εσείς που είστε millennial και αφορά την επόμενη γενιά από τη δική σας την Gen Z, θα θέλατε να μας μιλήσετε για το παραστασιακό όραμά σας πάνω σε αυτό το έργο;
Γιώργος Κουτλής: Όχι, όχι δεν έκανα μια παράσταση για την Gen Z. Επέλεξα ένα έργο που θεωρώ σημαντικό, που τα θέματά του, τόσο ιστορικοπολιτικά, όσο και κοινωνικά είναι ισχυρά και καίρια και μας αφορούν όλους. Και αποφάσισα να το ανεβάσω με τους σημερινούς εικοσάρηδες, γιατί μόνο τόσο νέοι άνθρωποι διαθέτουν τέτοια πίστη, ενθουσιασμό, πάθος, ψυχικό δόσιμο και ακατάβλητη σωματική ενέργεια. Για κάποιους από αυτούς ήταν η πρώτη τους παράσταση. Και είναι όλοι τους εκπληκτικοί. Πραγματικοί καλλιτέχνες. Εγώ, το μόνο που έκανα ήταν να συντονίσω ένα σύνολο καταπληκτικών καλλιτεχνών.
Μίλησε ο κ. Κουτλής για σημαντικά ιστορικοπολιτικά θέματα στο «Οξυγόνο», εσείς κ. Βιριπάγιεφ έχετε δείξει μία τρομερή γενναιότητα απέναντι στο καθεστώς Πούτιν, έχετε θυσιάσει την υπηκοότητά σας. Κάνατε μία, νομίζω, δημόσια δήλωση προς τα ρωσικά θέατρα στις 08.03.22, ότι τα χρήματα από τα δικαιώματα των έργων σας θα δίνονται ως αρωγή στην Ουκρανία. Βρίσκω τη στάση σας θαυμαστά γενναία και το ερώτημά μου είναι πόσο η τέχνη μπορεί να έχει μία δυναμική φωνή απέναντι στα πολιτικά γεγονότα που συμβαίνουν και πόσο αυτή η φωνή έχει ανταπόκριση;
Ι.Β: Από τη Ρωσία,ουσιαστικά, έχω φύγει από το 2014. Όπου είμαι απαγορευμένος και καταδικασμένος σε 7,5 χρόνια φυλάκισης. Είμαι 50 χρονών και ήδη καταλαβαίνω ότι λογικά δεν θα επιστρέψω. Για παραπάνω από μία δεκαετία, και κάτι λιγότερο από μια δεκαπενταετία, από το 2002 μέχρι το 2015 υπήρχαν πολλές φωνές ενάντια στην εξουσία ο Κιρίλ Σερεμπρένικοφ, ο Κονσταντίν Μπογκομόλοφ, εγώ. Έγιναν πολλές κινήσεις, παραστάσεις οι οποίες ήταν ενάντια στην εξουσία. Αλλά δυστυχώς, όπως βλέπετε, αυτό δεν οδήγησε πουθενά. Είμαστε πολύ λίγοι. Εμάς μας έδιωξαν από τη χώρα και η τέχνη τώρα είναι στα χέρια μόνο όσων είναι υπέρ του Πούτιν. Επανάσταση δεν κάνει η τέχνη, επανάσταση κάνει ο δρόμος. Από τον δρόμο γίνονται επαναστάσεις.
Σε μία από τις συνθέσεις στο έργο σας «Οξυγόνο» αναφέρεστε σε ένα ποίημα του Νικολάι Νεκράσοφ που μιλά για επτά αγρότες που έψαξαν σε όλη την επικράτεια ψάχνοντας κάποιον ευτυχισμένο άνθρωπο στη Ρωσία, με το σκεπτικό όλων όσων έχουμε συζητήσει μέχρι τώρα και τον απομονωτισμό που υφίσταται αυτή τη χώρα, πιστεύει ότι μπορεί έστω και ένας Ρώσος πολίτης να είναι ήσυχος και ευτυχής;
Ι.Β: Υπάρχουν άνθρωποι όπως ο Πούτιν ή ο κύκλος του που μπορούν να ζουν εξαιρετικά και να ευχαριστιούνται τη ζωή τους. Εξαρτάται από ποια σκοπιά το βλέπεις. Υπάρχουν αρκετοί άνθρωποι που τους βολεύει αυτή η κατάσταση και περνάνε καλά.
Γ.Κ: Ακούμε συχνά τις αντιδράσεις των Ρώσων καλλιτεχνών και νομίζουμε ότι έτσι είναι όλη η χώρα. Στον πληθυσμό της Ρωσίας υπάρχει ένα μεγάλο ποσοστό που είναι υπέρ του Πούτιν και θεωρούν ότι όλο αυτό που γίνεται είναι καλό. Η κατάσταση στη Ρωσία είναι αρκετά σύνθετη.
Πιστεύετε κ. Βιριπάγιεφ ότι θα υπάρξει αλλαγή κατάστασης στη Ρωσία;
Ι.Β: Δεν είμαι πολιτικός, ούτε πολιτικός αναλυτής. Δεν έχω ιδέα, δεν ξέρω πώς μπορεί όλο αυτό να αλλάξει.
Στο «Οξυγόνο» δημιουργείτε δέκα συνθέσεις, σαν αντεστραμμένες δέκα εντολές, μιλήστε μας, αν θέλετε, για αυτήν τη δραματουργική συνθήκη.
Ι.Β: Τα βιβλικά τσιτάτα είναι δόγματα, τα οποία δεν μπορεί κανείς να τα αμφισβητήσει. Το «ου φονεύσεις» είναι δόγμα που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί: «Ου φονεύσεις». Και αναρωτιέμαι Γιατί; Γιατί δεν μπορώ να σκοτώσω; Οι άνθρωποι σκοτώνουν συνεχώς. Αγελάδες, ζώα. Κάνουν εκτρώσεις. Σε κάποιες χώρες υφίσταται η θανατική ποινή. Αυτή τη στιγμή σας είπα συνειδητά κάποια νόμιμα πράγματα. Γιατί απαγορεύεται να σκοτώσουμε; Πρέπει να το καταλάβουμε. Να καταλάβουμε γιατί δεν πρέπει. Όχι επειδή απλά σου είπαν απαγορεύεται. Όχι επειδή μου είπαν κάποτε ότι απαγορεύεται. Πρέπει να απαντήσεις εσύ μέσα σου, στον εαυτό σου γιατί δεν πρέπει. Και αυτό πρέπει να κάνεις για κάθε εντολή. Πρέπει όλα να τα επαληθεύσεις μέσα σου. Εσύ με εσένα. Όχι επειδή στο είπαν, αλλά επειδή το πιστεύεις εσύ ο ίδιος. Και γιατί κατέληξες σε αυτό το συμπέρασμα εσύ ο ίδιος. Και η επιθυμία, η δίψα, η ανάγκη για να μπορέσεις να βρεις μέσα σου αυτό που είπαμε πρέπει να είναι τόσο δυνατή όσο το να πιεις νερό. Η δίψα πρέπει να είναι σαν να θες να πιεις νερό, ώστε να παράξεις οξυγόνο, σαν να θες να δημιουργήσεις οξυγόνο. Αυτό λέω, ναι.
Κύριε Κουτλή, στο δικό σας «Οξυγόνο» διατηρήσατε τη δομή των δέκα συνθέσεων του έργου αλλά αλλάξατε τη δραματουργική συνθήκη των δύο προσώπων (του Σάσα και της Σάσα), και τη μετατρέψατε σε σκηνική συνθήκη χορικότητας, θα θέλατε να μας μιλήσετε γενικότερα για τον τρόπο που δουλέψατε σε αυτήν την παράσταση, σε σχέση με το έργο;
Γ.Κ: Νομίζω το κείμενο είναι ένα βαθιά πνευματικό έργο. Οπότε στραφήκαμε στο τι σημαίνει σήμερα τελετουργία. Το θέατρο γεννήθηκε απ’ την τελετουργία αλλά στη σημερινή εποχή, έχουμε χάσει τη σχέση μας μαζί της. Και κάπως βρισκόμενος σε rave party, άρχισα να παρατηρώ ότι η θέση των DJ, ο χορός, η μουσική και οι δονήσεις της όλα θύμιζαν κάποια τελετή. Μια ομαδική σύγχρονη τελετή. Και στο κεφάλι μου σχετίστηκε κάπως με τον αρχαίο χορό ή αυτά που διάβαζα για τις διονυσιακές τελετές. Κι έτσι γεννήθηκε η ιδέα ενός «χορού γενιάς», που ξεκινάει μέσα από ένα rave party και στην πορεία οδηγείται σε μια πιο υπερβατική διαδικασία. Έτσι κι αλλιώς στον πυρήνα του έργου είναι το δίπολο του «ιερού» και του «βλάσφημου» και αυτός ο συνδυασμός του rave party με την τελετή νομίζω το εξυπηρετεί απόλυτα.
Ήθελα να ρωτήσω αν ο κ. Βιριπάγιεφ έχει δει την παράσταση, και αν όχι πότε θα τη δει;
Γ.Κ: Όχι, δεν την έχει δει ακόμα. Θα τη δει στις 10 Ιανουαρίου.
Info παράστασης:
Masterclass με τον Ivan Vyrypaev: «Τι είναι ένα θεατρικό έργο;» | Εργαστήριο | Ίδρυμα Ωνάση
Οξυγόνο | Στέγη Ιδρύματος Ωνάση
