Μια επιλογή έργων του Θεόδωρου Στάμου, 17 τον αριθμό, θ’ απαντήσετε αν βρεθείτε στη Roma Gallery, στην οδό Ρώμα 5 στην Αθήνα σε επιμέλεια της Άλιας Τσαγκάρη και του Ηριδανού Τσιριγκούλη. Η έκθεση Θεόδωρος Στάμος: Πνευματικό Πεδίο είναι ιδιαίτερα σημαντική, γιατί είναι η πρώτη έκθεση αφιερωμένη στη σειρά έργων του «Ατέρμονα Πεδία», μετά τον θάνατό του σε μια γκαλερί.
Ο Θεόδωρος Στάμος αποτελεί μια ξεχωριστή περίπτωση στην ιστορία της σύγχρονης τέχνης και με βίο θα έλεγα ταραχώδη. Αλλά ας τα πάρω λίγο με τη σειρά. Εκεί στα μέσα της δεκαετίας του 1940, το παγκόσμιο κέντρο της τέχνης μετατοπίζεται από το κατεστραμμένο -από τον πόλεμο- Παρίσι στη γεμάτη ενέργεια Νέα Υόρκη. Εκεί, μια ομάδα ριζοσπαστών καλλιτεχνών που έμειναν στην ιστορία ως η Σχολή της Νέας Υόρκης αποφάσισε να κόψει κάθε δεσμό με την αναπαραστατική ζωγραφική της Ευρώπης και να πάνε ένα βήμα παρακάτω μετά τον σουρεαλισμό. Ανάμεσα λοιπόν σε αυτά τα άτομα που γίνανε ιερά τέρατα ήταν ο Τζάκσον Πόλοκ, ο Μαρκ Ρόθκο, ο Willem de Kooning και ένας νεαρός Ελληνοαμερικανός, ο μικρότερος σε ηλικία απ’ όλους, 20 εκείνος όταν οι υπόλοιποι ήταν γύρω στα 40, ο Θεόδωρος Στάμος. Γεννήθηκε το 1922 στο Μανχάταν, το τέταρτο παιδί από τα έξι μιας φτωχής οικογένειας Ελλήνων μεταναστών. Ο πατέρας του Σπύρος Στάμος καταγόταν από τη Λευκάδα και η μητέρα του Σταματίνα από τη Σπάρτη. Μπορεί να μεγάλωσε μέσα στην οικονομική ανέχεια της Μεγάλης Ύφεσης μα ήτανε παιδί θαύμα και σε ηλικία 14 ετών κέρδισε μια υποτροφία για το Styvesant High School και στη συνέχεια σπουδάζει γλυπτική στο American Art School με δάσκαλο τον Simon Kennedy. Το 1939 εγκαταλείπει τη γλυπτική για να αφοσιωθεί στη ζωγραφική που του επέτρεπε να εκφράζει πιο άμεσα τη σχέση του με το χρώμα και το φως.
Η άνοδος και η καθιέρωσή του έρχεται ως ένας απ’ τους Irascibles (Οξύθυμους). Το 1943 και ενώ ειναι μόλις 21 ετών κάνει την πρώτη του ατομική εκθεση στην περίφημη γκαλερί της Betty Parsons, της γυναίκας που υπήρξε φύλακας άγγελος του αφηρημένου εξπρεσιονισμού. Η έκθεσή του τράβηξε την προσοχή του κορυφαίου ζωγράφου Barnett Newman και του διάσημου συλλέκτη και ιστορικού τέχνης Edward Root, που έγινε και ο πρώτος μεγάλος προστάτης του. Όπως μου είπε η επιμελήτρια της έκθεσης Άλια Τσαγκάρη: «Ενδεικτικά ο Στάμος πουλούσε 400 δολάρια, ενώ ο Ρόθκο ή ο Πόλοκ 150 – 200».
Αλλά πριν σας πως για τους «οξύθυμους», ας σας μιλήσω λίγο για τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό που εμφανίστηκε στη Νέα Υόρκη μετά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο και ήταν το πρώτο αυθεντικό αμερικανικό καλλιτεχνικό κίνημα που απέκτησε παγκόσμια εμβέλεια. Οι καλλιτέχνες δεν έχουν ένα κοινό στυλ αλλά επηρεασμένοι βαθιά από τον σουρεαλισμό, τις θεωρίες του Καρλ Γιουνγκ για το συλλογικό ασυνείδητο και την ψυχανάλυση εκφράζουν την κοινή τους ανάγκη για ελευθερία και έκφραση του εσωτερικού κόσμου. Το κίνημα αυτό του αφηρημένου εξπρεσιονισμού abstract expressionism κυρίως χωρίστηκε σε δυο μεγάλες τάσεις: τη ζωγραφική της δράσης, όπου η έμφαση δινόταν στην αυθόρμητη σωματική χειρονομία, δηλαδή ο καλλιτέχνης έσταζε ή πέταγε το χρώμα πάνω στον καμβά μετατρέποντας τη ζωγραφική σε μια καταγραφή της ίδιας της πράξης της δημιουργίας. Δείτε Τζάκσον Πόλοκ και Willem de Kooning και θα καταλάβετε. Η άλλη τάση ήταν η Ζωγραφική των Χρωματικών Πεδίων, εδώ είναι που ανήκουν ο Mark Rothko, ο Barnett Newman, ο Clyfford Still και ο Θεόδωρος Στάμος. Εδώ οι καλλιτέχνες αποφεύγουν οποιαδήποτε βίαια χειρονομία και χρησιμοποιούν μεγάλες επίπεδες επιφάνειες καθαρού χρώματος. Με στόχο τους να μην εντυπωσιάσουν αλλά να δημιουργήσουν ένα θρησκευτικό διαλογιστικό χώρο. Το χρώμα λειτουργεί ως αγωγός για τη μεταφορά υπαρξιακών συναισθημάτων, όπως η μοναξιά, το υπερβατικό, το τραγικό και το δέος. Για όλους τους όπως και για τον Σάμο η αφαίρεση δεν ήταν μια διακοσμητική επιλογή, αλλά η μοναδική γλώσσα που θα μπορούσε να εκφράσει το μετατραυματικό χάος και άγχος μιας ανθρωπότητας που έβγαινε από τη φρίκη ενός μεγάλου πολέμου με ολοκαυτώματα και ατομικές βόμβες.
Τώρα ήρθε η ώρα να μιλήσουμε για τους «οξύθυμους» και μετά για την υπόθεση Ρόθκο που λίγο αμαύρωσε το όνομα του Θεόδωρου Στάμου. Σας είπα είναι ξεχωριστή η περίπτωσή του στην ιστορία της τέχνης. Το 1950 λοιπόν, το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης διοργανώνει μια μεγάλη έκθεση που αποκλείει τους εκπροσώπους της avant garde τέχνης του αφηρημένου εξπρεσιονισμού. Μια ομάδα εκπροσώπων του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, 18 τον αριθμό αντέδρασε έντονα υπογράφοντας μια επιστολή διαμαρτυρίας. Το περιοδικό Life και η φωτογράφος Νίνα Λιν τους απαθανατίζει σε ένα ιστορικό στιγμιότυπο αποκαλώντας τους The Irascibles (οι οξύθυμοι).
Αυτή η φωτογραφία αποτελεί και το πιστοποιητικό γέννησης του αφηρημένου εξπρεσιονισμού. Ο Θεόδωρος Στάμος στέκεται στην πρώτη γραμμή πλάι τους και είναι ο νεότερος αλλά ισότιμος συνομιλητής τους. Όπως μου περιέγραψε η Άλια Τσαγκάρη: «Ο Στάμος έχει θεωρηθεί παγκοσμίως ως ο ζωγράφος της δεύτερης γενιάς αφηρημένου εξπρεσιονισμού που κάτι τέτοιο δεν είναι αληθές, γιατί συμμετέχει ενεργά στις διεργασίες του κινήματος, με πιο χαρακτηριστική το κίνημα των οξύθυμων, η θρυλική φωτογραφία του 1950 από τη φωτογράφο Νίνα Λιν, όπου οι πιο σημαντικοί, αφηρημένοι εξπρεσιονιστές καταγράφονται σε μια ιδιαίτερη συνθήκη. Οι ίδιοι είχαν συνειδητά επιλέξει μια ενδυμασία να προσομοιάζει το ένδυμα των τραπεζιτών, με εξαίρεση φυσικά τον Στάμο, ο οποίος ήταν τόσο σίγουρος για την καλλιτεχνική του βαρύτητα που επέλεξε τα καθημερινά του ρούχα. Ο Στάμος βρίσκεται στην πρώτη σειρά, ακριβώς απέναντι από τον Ρόθκο, με τον οποίο και διατηρούσαν μια πολύ στενή φιλική σχέση».
Νομίζω τώρα ήρθε η ώρα να σας μιλήσω και για την υπόθεση Ρόθκο που έμελλε ν’ ανακόψει απότομα τη λαμπρή πορεία του Θεόδωρου Στάμου. Ο Μαρκ Ρόθκο έπασχε από κατάθλιψη βαριά και το 1970 αυτοκτονεί στο ατελιέ του. Στη διαθήκη του είχε ορίσει τον λογιστή Bernard J. Reis, τον καθηγητή ανθρωπολογίας Morton Levine και τον Στάμο ως εκτελεστές της περιουσίας του και του τεράστιου καλλιτεχνικού του αρχείου, με πάνω από 800 έργα. Αυτό όμως που ακολούθησε ήταν μια από τις πιο πολύκροτες δικές στην ιστορία της παγκόσμιας τέχνης, η Υπόθεση Ρόθκο. Η κόρη του Ρόθκο, Κέητ κατηγορεί τους εκτελεστές της διαθήκης και την γκαλερί Marlborough για οικονομική συνωμοσία υποστηρίζοντας ότι πούλησαν εκατοντάδες έργα του πατέρα της σε εξευτελιστικές τιμές με σκοπό να κερδίσουν μεγάλες προμήθειες. Το 1975 το δικαστήριο τους καταδικάζει επιβάλλοντάς τους πρόστιμα 9 εκατομμυρίων δολαρίων. Η νομική και ηθική ενοχή του Στάμου παραμένει αντικείμενο συζήτησης για τους ιστορικούς. Πολλοί υποστηρίζουν ότι έπεσε θύμα της αφέλειάς του και των χειρισμών της γκαλερί μα η καταδίκη και οι συνέπειες στην καριέρα του ήταν καταστροφικές. Η καλλιτεχνική ελίτ της Νέας Υόρκης του γυρνά την πλάτη, ο ίδιος περιθωριοποιείται, τα έργα του ξεκρεμιούνται από τις μεγάλες εκθέσεις και εκείνος απογοητευμένος οδηγείται σε μια ιδιότυπη εξορία στον τόπο καταγωγής του πατέρα του, τη Λευκάδα.
Η Λευκάδα δεν γίνηκε όμως τόπος εξορίας, δίχως πινέλα κι ακρυλικές μπογιές, αλλά μια νέα πηγή έμπνευσης. Αυτό το μοναδικό μας φως και το μπλε το βαθύ του Ιονίου με το λευκό των βράχων, επηρέασαν την παλέτα του και δημιούργησε μερικές από τις πιο ώριμες σειρές έργων, του αποδεικνύοντας ότι η ζωγραφική του ήταν μια βαθιά εσωτερική του ανάγκη που καμιά δικαστική απόφαση δεν μπορούσε να την σβήσει. Ο Θεόδωρος Στάμος το 1972 έκτισε και εργαστήριο στη Λευκάδα, το 1975 δωρίζει και 34 του έργα στην Εθνική Πινακοθήκη της Ελλάδας, πεθαίνει το 1997 στο Νοσοκομείο των Ιωαννίνων και ενταφιάζεται στο χωριό Τσουκαλάδες της Λευκάδας.
Για σας λοιπόν που αντέξατε να διαβάσετε ίσαμε δω και σας βούτηξα τόσο στον κόσμο του Θεόδωρου Στάμου, οφείλω να παραθέσω και τα όσα ενδιαφέροντα είπε η Άλια Τσαγκάρη κατά την ξενάγηση που μας έκανε: «Ο Στάμος αναπτύσσει ένα έντονο ενδιαφέρον για την ορυκτολογία και για τη βιολογία, με έμφαση στην ανάπτυξη και αναπαραγωγή πρώιμων μορφών ζωής. Αυτό είναι κάτι που τον απασχολεί και ζωγραφικά και εντοπίζεται έντονα στα πρώιμα έργα του. Ωστόσο, πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι εντοπίζεται και στα όψιμα έργα του, όπως είναι σειρά Ατέρμονα Πεδία που παρουσιάζουμε στη Roma Gallery, από το 1970 έως το 1993. Παράδειγμα αυτού του ενδιαφέροντος για τις πρώιμες βιογραφικές φόρμες είναι τα Ιερογραφήματα. Είναι μια ιδιαίτερη μυστικιστική γλώσσα που αναπτύσσει ο Θεόδωρος Στάμος, εξ ου και ο τίτλος της έκθεσης Πνευματικό πεδίο, η οποία διατρέχει όλο το σύνολο του έργου του. Παρουσιάζεται η σειρά Ατέρμονα Πεδία, η οποία έχει μία σειρά από υποενότητες, με πιο σημαντικές τη σειρά Λευκάδα, τη σειρά Ιερουσαλήμ και τη σειρά Τορίνο. Η σειρά Ατέρμονα Πεδία αποτελεί το πιο ολοκληρωμένο -και ζωγραφικά αλλά και πνευματικά- σώμα εργασίας του, γιατί σε επίπεδο ιστορίας της τέχνης συνδυάζει δύο διαφορετικά είδη. Του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, τη ζωγραφική του χρωματικού πεδίου και χειρονομιακή ζωγραφική. Τα χρωματικά πεδία διαμορφώνουν την εντύπωση μιας παλλόμενες κίνησης, ενός διηνεκούς περαδώθε. Παράλληλα όμως υπάρχουν τα χειρονομιακά στοιχεία που εντοπίζονται στα περίφημα “ιερογραφήματά” του… Ως προς την τεχνική, είναι ακρυλικά σε χαρτί, κάτι που δεν είναι άνευ σημασίας, γιατί εκείνη την περίοδο είναι ένα προσφιλές μέσο, στο οποίο εργάζεται συστηματικά και ο Ρόθκο. Στην έκθεση όλα τα έργα είναι ακρυλικά σε χαρτί, εκτός από τα δύο μεγάλα έργα, τα οποία είναι ακρυλικά σε καμβά».
Συνεχίζοντας η επιμελήτρια αναφέρει: «Όλοι οι αφηρημένοι εξπρεσιονιστές είχαν ένα έντονο ενδιαφέρον για τη φύση και τον μυστικισμό. Ο Στάμος είχε τη δυνατότητα να εκπαιδευτεί σε αυτό πρακτικά και λόγω των συχνών επισκέψεών του στα Μουσεία Φυσικής Ιστορίας της Νέας Υόρκης. Έδινε ιδιαίτερη έμφαση στη χρωματική παλέτα. Πάρα πολλοί ιστορικοί τέχνης, μεταξύ των οποίων και η Barbara Cavaliere, εξαίρουν την απαιτητική χρωματική κλίμακα στην οποία εργαζόταν. Είναι πολύ δύσκολο για έναν ζωγράφο να πετύχει συγκεκριμένες αποχρώσεις και την αίσθηση ότι τα έργα πάλλονται. Είναι ένα αίσθημα αντίστοιχο αυτού όταν βλέπεις ένα έργο του Ρόθκο. Δεν είναι στατικά και δημιουργεί το βάθος μέσω της ζωγραφικής του χρωματικού πεδίου. Κύριος εκπρόσωπος αυτού του είδους είναι ο Ρόθκο. Ωστόσο, περιλαμβάνει στοιχεία χειρονομιακής ζωγραφικής βλέπε Πόλοκ.»
Φυσικά την ρωτήσαμε και πιο προσωπικές ερωτήσεις, όπως από την έρευνα τους, τι θα μπορούσε να μας πει ότι συμπέρανε ως κάτι καινούργιο που δεν το γνώριζε και μας επισήμανε:
«Θα έλεγα ότι ο Στάμος, λόγω της ελληνικής καταγωγής του, της γνώσης, της γλώσσας αλλά και πάρα πολλών μύθων και παραδόσεων, ελληνικών και αρχαιοελληνικών, ήρθε αμεσότερα σε επαφή με τον σουρεαλισμό και αυτό φαίνεται στα πρώιμα έργα του και εντοπίζεται πολύ αργότερα στα όψιμα, σε μια μορφή πιο καθαρή, έχοντας αφαιρέσει τα περιττά στοιχεία, όπως είναι τα ιερογραφήματα, τα οποία είναι πολύ ιδιαίτερα και προσωπικά θα με ενδιέφερε κάποια στιγμή να ασχοληθώ συστηματικότερα, ίσως σε ένα επίπεδο μονογραφίας με αυτήν την τόσο ιδιαίτερη γραφή».
Στην ερώτησή μας για το τι θαυμάζει στον Θεόδωρο Στάμο, η Άλια Τσαγκάρη μοιράζεται: «Προσωπικά θεωρώ ότι έχει πετύχει μια πολύ καλή μορφή αφαίρεσης από τον Ρόθκο, – το αντίπαλο δέος – πολλές φορές τον βοηθάει η ίδια η αφαίρεση, ενώ τα έργα του Στάμου είναι πάρα πολύ δουλεμένα και επεξεργασμένα σε επίπεδο σύλληψης. Επίσης, παραμένει ο πιο πνευματικός ακόμα και σήμερα από όλους τους ζωγράφους του αφηρημένου εξπρεσιονισμού και αυτό φαίνεται στην επιλογή των σειρών που παρουσιάζουμε».
Καθώς τραβούσα βίντεο στον χώρο της Roma Gallery συνειδητοποίησα ότι η κάμερα δεν μπορεί να πιάσει αυτό που πιάνει το μάτι… με τίποτε. Ότι έπρεπε να κάνω κοντινό πλάνο, να «βουτήξω» με την κάμερα μέσα στους πίνακες για να αποτυπώσω αυτό τον παλμό του και τη ζωντάνια των χρωμάτων του. Παρατήρησα ένα – ένα τα ιερογραφήματά του, που κοσμούσαν σημεία διακριτικά σε κάθε πίνακά του και ευθεία γραμμή, δεν βρήκα παρά μόνο πολλές ρωγμές. Μπορεί η υπόθεση Ρόθκο να του στοίχισε μα ο χρόνος πάντα λειτουργεί ως ο απόλυτος κριτής κι είναι ανώτερος κι από τα ανώτατα δικαστήρια. Οι πίνακες του κοσμούν τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου και έργα του έχουν πλαστογραφηθεί -άλλο ένα δείγμα ότι έχει ζήτηση κατά τη γνώμη μου, δεν πλαστογραφείς έργα κάποιου μη σπουδαίου. Ο Θεόδωρος Στάμος ήτανε σπουδαίος και έζησε στα όρια δύο κόσμων. Στην Αμερική ως ένας απ’ τους θεμελιωτές της μοντέρνας τέχνης και στην Ελλάδα ως ένας συνδετικός κρίκος με τη διεθνή πρωτοπορία.
Ο Στάμος δεν ζωγράφιζε αυτό που έβλεπε μα αυτό που ένιωθε. Κατάφερε να κάνει τον καμβά του έναν καθρέφτη της ψυχής και απέδειξε ότι ο αφηρημένος εξπρεσιονισμός δεν είναι μια ακόμα τεχνική αλλά στάση ζωής. Αξίζει να επισκεφθείτε την έκθεση ειδικά όσοι δεν γνωρίζετε το έργο του Θεόδωρου Στάμου για να βιώσετε κι εσείς μέσα στην πόλη το συναίσθημα του απείρου μέσα από τη δύναμη του καθαρού παλλόμενου χρώματος και του φωτός, του αιώνιου που θα αντικρίσετε στους πίνακές του. Και να θυμάστε δεν χρειάζεται να γνωρίζετε ιστορία τέχνης για καταλάβετε ένα έργο τέχνης, αρκεί μόνο ν’ αφεθείτε και να δώσετε λίγο απ’ τον πολύτιμο σας χρόνο. Ο χρόνος δεν είναι μόνο ανώτερος κι από τους δικαστές, ο χρόνος δεν δικαιώνει μόνο μα και γιατρεύει, ειδικά όταν τον περνάς μπροστά από ένα έργο τέχνης.
