Το μέσα και το έξω. Το εμείς και το εκείνοι. Όταν στερείσαι το βασικό αγαθό της ελευθερίας, μπορεί η τέχνη να έχει ένα κάποιο νόημα – και ποιο; Όταν έρχεσαι απ’ έξω, και κάνεις κάτι με αυτούς που θα μείνουν μέσα όταν εσύ έχεις φύγει, αυτό σε καθιστά εισβολέα ή καλό αγωγό του μέσα με τον έξω κόσμο; Τι γίνεται στα κελιά όταν η παράσταση τελειώνει και φύγουμε όλοι εμείς, οι θεατές, οι άσχετοι με τους κώδικες της φυλακής; Αυτά και πολλά άλλα ερωτήματα μου γεννήθηκαν από την επίσκεψή μου στο ειδικό κατάστημα κράτησης νέων Αυλώνα με την ευκαιρία της παράστασης “Circo Revolution“. Αυτή τη φορά οι πύλες άνοιξαν πέρα από το προαύλιο, περάσαμε πόρτες, διαδρόμους και κελιά και φτάσαμε στη διαμορφωμένη αίθουσα. Για μια παράσταση που «ήταν τάχα παράσταση, ένα τάχα τσίρκο με τάχα ζώα, σε μια τάχα φυλακή με τάχα κρατούμενους», όπως είπε και ο προϊστάμενος του δημοτικού σχολείου ΕΚΚΝΑ, Νίκος Αρμένης. Δεκαπέντε περίπου νέοι 18-23 χρονών που εξέθεταν στο κοινό πράγματα δικά τους, που είχαν βγει από αυτοσχεδιασμούς και κουβέντες. Κι εμείς, οι άλλοι, που οι συνθήκες και το περιβάλλον μας έκαναν να είμαστε απ’ έξω, να βλέπουμε, να χειροκροτάμε και στο τέλος να ρωτάμε: «Θέλετε ν’ ασχοληθείτε με το θέατρο; Τι έργα έχετε διαβάσει; Τι θα κάνετε μετά;» Μα, πολλά από τα παιδιά αυτά δεν γνωρίζουν ανάγνωση. Πολλά θα επιστρέψουν σε καταυλισμούς. Ποια θεατρική παιδεία; Ποια ασχολία με το θέατρο; «Είμαστε πολύ λίγοι για ν’ αλλάξουμε ζωές», μας λένε οι δάσκαλοί τους. Γι’ αυτό και χειρίζονται με προσοχή τέτοιου είδους ανοίγματα, προσπαθούν να οριοθετούν ώστε να μην αναπτύσσεται η κουλτούρα του ηδονοβλεψία.
Φωτογραφία από την παλιότερη παράσταση του ΕΚΚΝ Αυλώνα “Επιστροφή” | Φωτογράφος: Μάρω Κουρή
Ο Γιώργος Δάμπασης, ηθοποιός και σκηνοθέτης, ασχολείται μια τριετία με το θεατρικό στο ΕΚΚΝΑ. «Όταν ξεκίνησαν αυτές οι δράσεις, το προσωπικό της φυλακής τις έβλεπε με καχυποψία. Οι υπόλοιποι κρατούμενοι φώναζαν απ’ τα παράθυρα. Η φυλακή έχει τις προφανείς εγγενείς δυσκολίες. Το κελί είναι τρομερό. Ανά πάσα στιγμή μπορεί η κατάσταση να γίνει έκρυθμη. Πώς θα πει ένα παιδί που γυρίζει απ’ το θεατρικό στους νταήδες του κελιού του, ότι έκανε τον ελέφαντα ή τη μαϊμού; Αυτό σιγά σιγά έσπασε. Έγινε δουλειά σε βάθος που επικοινωνείται». Στη θεατρική ομάδα συμμετέχουν περίπου 20 από τους 400 κρατούμενους. «Φροντίσαμε να βάλουμε μπροστά τους πιο σκληρούς – που συχνά είναι και οι πιο καλοί. Έτσι δημιουργήθηκε μια παράδοση και οι επόμενοι είναι πια μυημένοι».
Τι σημαίνει όλο αυτό για τους κρατούμενους; «Δίνει χαρά στα παιδιά που είχαν μια άτυχη στιγμή κι ίσως ν’ αλλάξει η ζωή τους. Κι ένας να σωθεί, να βρει τον εαυτό του, είμαστε ευτυχείς. Καταρχήν θέλουν να παίξουν, γιατί δεν έχουν παίξει στη ζωή τους. Έχουν μια σκληρότητα, ο συναισθηματικός τους κόσμος είναι κλειδωμένος. Σκοπός μου ήταν να αφυπνίσω τη δημιουργία κι όχι να κάνω θεραπευτικό θέατρο. Γιατί η τέχνη δεν είναι μόνο για να παρουσιάζεται σε θεσμούς, αλλά για να ανακαλυφτεί από ανθρώπους που την αγνοούν. Τα παιδιά έχουν άγνοια για το τι έχουν κάνει, για το πόσο σημαντικό είναι το εδώ και τώρα, η στιγμή, το κύτταρο δηλαδή του θεάτρου. Έχουν ειλικρίνεια. Οι επαγγελματίες ηθοποιοί το έχουμε χάσει αυτό, ξέρουμε να κρύβουμε τα λάθη μας, έχουμε το τσαντάκι με τα εργαλεία και τους κανόνες και πορευόμαστε. Γι’ αυτό λέω ότι δεν τους βοηθάμε εμείς, αυτοί βοηθούν την τέχνη μας».
Ο Γιώργος ασχολείται και με τη θεατρική ομάδα της Επανόδου, του φορέα για την επανένταξη των αποφυλακισμένων. Πρόκειται για ερασιτεχνική δουλειά με άτομα 20-50 ετών. «Είναι πιο συνειδητοποιημένοι, έχουν άποψη και γνώση των πράξεών τους, πολλοί έχουν εκτίσει μεγάλες ποινές στη φυλακή. Ανάμεσά τους είναι και άτομα μη παραβατικά, μίξη σπουδαία, καθώς τραβάνε τους υπόλοιπους στη γνώση και σε άλλα ενδιαφέροντα. Γενικά δεν ξεκινάω με ένα πλάνο, κάνουμε αυτοσχεδιασμούς και με ενδιαφέρει να δω τι θέλουν οι ίδιοι να πουν, τι έχουν ανάγκη. Πέρυσι παρουσιάσαμε τις Μεταμορφώσεις στο Εμπρός και τον Σεπτέμβρη θα ανεβάσουμε άλλη παράσταση. Έχει σημασία η ομάδα, οι συναντήσεις, στις οποίες τα πρώτο δεκάλεπτο θα μιλήσουμε για το πώς περνάμε και πολλά απ’ αυτά που λέγονται αποτελούν υλικό και για τη δουλειά μας. Οι δυσκολίες όμως είναι μεγάλες, πολλοί συμμετέχοντες δεν έχουν καθόλου χρήματα ή δουλειά, τα καθημερινά προβλήματα συχνά τους τραβούν πίσω και η βοήθεια απ’ έξω είναι πολύ μικρή».
Φωτογραφία από παράσταση του 18 Άνω | Φωτογράφος: Αλέξανδρος Κατσής
Θεατρική ομάδα λειτουργούσε ανέκαθεν και στο 18 Άνω για την επανένταξη απεξαρτημένων ατόμων, αλλά και τη θεραπεία στην κλειστή κοινότητα. Η δραματοθεραπεύτρια Σταυρούλα Βιδάλη μας εξηγεί: «Μέσα στην κοινότητα το θέατρο λειτουργεί θεραπευτικά, με αφορμή κείμενα, ποιήματα, τραγούδια, σκέψεις. Γίνονται κλειστές παραστάσεις όταν η ομάδα αποχαιρετά την κοινότητα και βγαίνει για την επανένταξη. Στη δε επανένταξη, με μια ομάδα 30-40 ατόμων γίνεται πιο θεατρική δουλειά, με εκμάθηση ρόλων. Φέτος ανεβαίνει το «Ο Μπίντερμαν και οι εμπρηστές» με τον Παναγιώτη Ζαγανιάρη. Βλέπουμε ότι το θέατρο τους βοηθά και τους αρέσει, λειτουργεί με πιο σωματικούς και βιωματικούς τρόπους και τους ξεμπλοκάρει. Έρχονται καταρχήν σε επαφή με τα συναισθήματα και τον εαυτό τους, που δεν το έκαναν πριν, γιατί πολλοί μπαίνουν από πολύ νέοι στη χρήση και σταματά η συναισθηματική τους ωρίμανση. Σημαντική είναι η συνέπεια και η δέσμευση, που είναι όρος συμμετοχής και συχνά τους δυσκολεύει. Ούτως ή άλλως το θέατρο, είτε έχει θεραπευτικό στόχο, είτε όχι, τελικά βοηθά και θεραπευτικά. Δεν μαθαίνεις απλά ένα ρόλο, μεταμορφώνεσαι σε κάτι άλλο. Δεν είναι τυχαίο ότι στα Ασκληπιεία πάντα υπήρχε κοντά κι ένα θέατρο. Μπορεί να μη σε σώσει: Όταν οι απεξαρτημένοι βγαίνουν έξω και αντιμετωπίζουν τις ίδιες καταστάσεις με πριν, ή έχουν δικαστήρια μπροστά τους, προσγειώνονται στη σκληρή πραγματικότητα. Αλλά αν κάτι υπάρχει μέσα σου, έχεις βιώσει κάτι διαφορετικό, ίσως ν’ αλλάξει ο τρόπος ζωής σου. Ορισμένοι από τους θεραπευόμενους μπήκαν μετά σε δραματική σχολή και πλέον παίζουν σε θέατρα, γεγονός που μας δίνει μεγάλη χαρά».
Φωτογραφία από θεατρική παράσταση στο νοσοκομείο των φυλακών του Κορυδαλλού | Οργάνωση «Τεχνοδρομώ»
Η οργάνωση Τεχνοδρομώ ασχολείται με κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες. Τα τρία τελευταία χρόνια δραστηριοποιείται στο νοσοκομείο των φυλακών του Κορυδαλλού με ομάδα οροθετικών ανδρών. Μετά την πρώτη γνωριμία και εξοικείωση με αυτοσχεδιασμούς, πέρυσι ανέβασαν το «Κ», έργο του Τσιμάρα Τζανάτου που γράφτηκε με αφορμή σκέψεις και βιώματα των κρατουμένων, κυρίως για τη χρήση και το στίγμα που κουβαλούν. Στόχος ήταν να βγει η φωνή τους προς τα έξω για την άρση της ταμπέλας και του αποκλεισμού, για τη διεκδίκηση της θέσης τους στη φυλακή και τον κόσμο. Φέτος ανέβηκε το «Βασιλικό κυνήγι του ήλιου», του Πήτερ Σάφφερ, που μιλά για την καταστροφή του πολιτισμού των Ίνκας από τους ισπανούς κονκισταδόρους. Ο ηθοποιός Γιάννης Νικολόπουλος σχολιάζει: «Ήταν δύσκολο έργο, γιατί έχει πολλά στοιχεία και λόγο. Ωστόσο τους άρεσαν τα κείμενα, το ήθελαν, και αυτό είναι το πιο σημαντικό. Η φυλακή σε θέλει σκληρό, οριοθετημένο, να μη βγάζεις συναίσθημα και αδυναμία. Οι δε συγκρατούμενοι αντιμετωπίζουν τους συμμετέχοντες με αδιαφορία έως μεγάλο ενδιαφέρον ή και ζήλεια, καθώς βλέπουν να σχηματίζεται μια ομάδα που έχει ενδιαφέροντα, αναπτύσσεται και επικοινωνεί. Η ασφαλής μάσκα του ρόλου δίνει την ευκαιρία να εκφράσουν οι κρατούμενοι αυτό που αλλιώς θα φοβούνταν. Επίσης τους δίνει ευκαιρίες που πριν δεν είχαν, βιώνουν πράγματα έξω από την καθημερινότητα του εγκλεισμού και της ασθένειας. Το θέατρο δίνει ούτως ή άλλως την πολυτέλεια να παράγεις συναισθήματα που καθημερινά δεν μπορείς, πόσω μάλλον όταν είσαι τόσο μπλοκαρισμένος όσο στη φυλακή. Με το θέατρο ξαναγίνεσαι παιδί, παίζεις. Οι συνθήκες είναι δύσκολες, η υγεία τους επιβαρυμένη, πολλοί εξαντλούνται, τα παρατάνε. Πολλοί όμως νιώθουν ότι τους κάνει καλό. Γι’ αυτό και αποφυλακισμένοι δεν το αποχωρίζονται εύκολα, μερικοί ζητούν να ξαναμπούν για τις πρόβες, άλλοι ζητούν να κάνουν ομάδα εκτός φυλακής. Η δημιουργία μιας μικτής ομάδας εκτός φυλακής είναι κάτι που σκεφτόμαστε». Γιατί το κάνει αυτό ο Γιάννης; «Το προσεγγίζω ως καλλιτέχνης, όχι θεραπευτικά. Κι εγώ και άλλοι ηθοποιοί έχουμε βιώσει τη «θεραπεία» μέσω του θεάτρου. Μεγάλωσα χωρίς να έχω επαφή με αυτό και όταν ασχολήθηκα είδα ότι μπορούσα να λύσω θέματά μου, την επιβεβαίωση, την επαφή με τον εαυτό μου, την αναγνώριση ότι αξίζω. Σκέφτηκα λοιπόν να το μεταφέρω αυτό σε ανθρώπους που ποτέ δεν θα αναζητούσαν λύση σε θέματά τους μέσω του θεάτρου».
Φωτογραφία από πρόγραμμα της ΜΚΟ Αμάκα στις Γυναικείες Φυλακές Ελαιώνα Θήβας
Η ΜΚΟ Αμάκα επίσης υλοποιεί προγράμματα σε φυλακές. Το φθινόπωρο υλοποίησε στον Αυλώνα το πρόγραμμα «Επικοινωνώ άρα είμαι ελεύθερος» που περιλάμβανε την ανταλλαγή υλικού (γράμματα, ποιήματα, φωτογραφίες χωρίς πρόσωπα, ζωγραφιές) μεταξύ μαθητών και κρατουμένων. Τα σχολεία ήταν σε δύσκολες κοινωνικά περιοχές και τους άγγιζε το θέμα του εγκλεισμού, της χρήσης, του περιθωρίου. «Οι μαθητές περίμεναν κάθε βδομάδα με αγωνία το υλικό», μας λέει η Δάφνη Καλαφάτη. «Οι κρατούμενοι ήταν πιο απαθείς, καθώς ήταν πιο ‘φτασμένοι’, Τι να μας πουν, τι να τους πούμε, έλεγαν κάποιοι. Λίγο ο φόβος, η ντροπή, το μπλοκαρισμένο συναίσθημα, οι δυσκολίες με τη γλώσσα… Κατά βάθος έβλεπες πως ήθελαν, αλλά χρειάζονταν ενθάρρυνση. Το πρόβλημα είναι ότι όλες αυτές οι δράσεις που βασίζονται σε προγράμματα δεν έχουν διάρκεια, ενώ αντίθετα ο χρόνος στη φυλακή περνά αργά. Δε φτάνει να πηγαίνεις για λίγο, χρειάζεται σταθερό πλαίσιο. Μέχρι να μπουν στο κλίμα οι κρατούμενοι, έχει τελειώσει το πρόγραμμα». Πολύ πρόσφατα πραγματοποιήθηκε στο Γαλλικό Ινστιτούτο η εκδήλωση «Thiva km102». Το ARTéfacts Ensemble ερμήνευσε μουσικές συνθέσεις συνθετών που είχαν βασιστεί σε ήχους και λόγια που παρήγαγαν οι κρατούμενες στις γυναικείες φυλακές Ελαιώνα Θηβών με καθημερινά αντικείμενα και εξιστορήσεις. Είχε προηγηθεί ένα πολυμεσικό εργαστήρι με χορό, μουσική, θέατρο, βίντεο, φωτογραφία που κατέληξε και σε έκθεση στο Ρομάντζο. «Στόχος ήταν να εκφραστούν συναισθηματικά οι κρατούμενες, πράγμα που είχαν ανάγκη. Το εργαστήρι είχε κυρίως ψυχοθεραπευτικό χαρακτήρα, αλλά παράλληλα με το εσωτερικό κομμάτι στόχευε και στην επικοινωνία προς τα έξω, στο μοντέλο της ανοικτής φυλακής. Στη φυλακή υπάρχουν πολλές απαγορεύσεις, αλλά πχ η ζωγραφιά περνάει πιο εύκολα, βγαίνει απ’ τα κάγκελα χωρίς να εκθέτει πρόσωπα». Δεν είναι εκ των πραγμάτων άνιση η σχέση; «Ναι, εμείς ερχόμαστε για λίγο και μετά γυρνάμε στον έξω κόσμο. Πολλές κρατούμενες μας το λένε. Όσο κι αν εμείς λέμε ότι το σώμα είναι φυλακισμένο, αλλά η καρδιά και το μυαλό είναι ελεύθερα, δεν το αποδέχεσαι εύκολα όταν στερείσαι το ανθρώπινο δικαίωμα της ελευθερίας. Ο εγκλεισμός έχει από μόνος του μια ανισότητα ανάμεσα στο μέσα και το έξω, η συναλλαγή γίνεται πάντα με άνισους όρους. Απλά προσπαθούμε να κάνουμε τις κρατούμενες να περάσουν ποιοτικό χρόνο στο εργαστήρι και να καλλιεργήσουμε την αίσθηση της ομάδας. Χρειάζεται να ξέρεις τις συνθήκες στις φυλακές και να είσαι προσεκτικός. Να διαισθάνεσαι τη δυναμική της ομάδας. Χρειάζεται και η στήριξη από το πλαίσιο που βρίσκεσαι. Πλέον βέβαια το προσωπικό είναι πιο ανοικτό και οι άνθρωποι μπαίνουν με όρεξη να κάνουν πράγματα. Αλλά συχνά τους αποθαρρύνει το σύστημα και η γραφειοκρατία. Γι’ αυτό προσπαθούμε να ανοιχτεί η φυλακή με δράσεις. Παράλληλα υπάρχει η προβληματική, μήπως τους εκθέτεις πολύ, μήπως να μη βγει η δουλειά τους προς τα έξω; Συγκρίνοντας με τα προγράμματα του εξωτερικού βλέπουμε πόσες αποκλίσεις υπάρχουν: αλλού δεν φαίνονται πουθενά τα πρόσωπα, αλλού γυρνάνε ντοκιμαντέρ μέσα στη φυλακή. Όλους μας απασχολούν τέτοιου είδους προβληματισμοί, αλλά απάντηση δεν υπάρχει…»
Η απάντηση μου δόθηκε από τους νέους στην Αυλώνα: «Παγώνουμε το παρελθόν, προχωράμε ελεύθεροι στο μέλλον», είπαν κλείνοντας την παράσταση. Και κυρίως δόθηκε από τον μικρότερο θεατή της παράστασης που ασυνείδητα και με την πιο αφοπλιστική ειλικρίνεια έθεσε τα πράγματα στην πρωταρχική τους βάση: «Ό,τι και να λέμε, τι εδώ, τι στο κελί ή στο προαύλιο, εγώ λέω, καλύτερα στο σπίτι!»…
Αποσπάσματα από τις παραπάνω δουλειές θα παρουσιαστούν στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών στις 12 Ιουνίου 2015.
—
Διαβάστε επίσης το άρθρο της Τώνιας Καράογλου για την προηγούμενη παράσταση του ΕΚΚΝΑ με τίτλο «Επιστροφή»
Προτεινόμενη σχετική ταινία: «Ο Καίσαρας πρέπει να πεθάνει» των αδερφών Ταβιάνι
Κεντρική φωτογραφία άρθρου από την «Επιστροφή» του ΕΚΚΝ Αυλώνα | Φωτογράφος: Μάρω Κουρή
