Το φετινό καλοκαίρι δίπλα στο όνομα Δημήτρης Καραντζάς συναντούσαμε το έργο του Ευριπίδη «Άλκηστις». Με αυτήν ξεκίνησε από το Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου και συνέχισε το ταξίδι της σε Ελλάδα και Κύπρο. Όταν ήρθαν οι πρώτες φωτογραφίες εντυπωσίασαν με τη σκηνική εγκατάσταση της παράστασης και τη Θεοδώρα Τζήμου να δεσπόζει με το μαύρο πελώριο φόρεμά της ως Θάνατος ενώ οι ερμηνευτές βρίσκονται πάνω σε μία ογκώδης μεταλλική κατασκευή. Το «σκηνικό πείραμα», με μουσική, ήχο και κίνηση και την αιώρηση ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, η Άλκηστις, ενορχηστρωμένη από τον Δημήτρη Καραντζά συνεχίζει με sold out τους σταθμούς της περιοδείας της θέτοντας κοινωνικά και πολιτικά ερωτήματα. Ζητήματα εξουσίας, έμφυλης βίας και τη στάση μας απέναντι στη βία τίθενται στο προσκήνιο με αφορμή τον μύθο της τραγωδίας: «Ο Άδμητος θα σωθεί από τον θάνατο, μόνο εάν κάποιος άλλος δεχτεί να πεθάνει στη θέση του. Η Άλκηστις, η σύζυγός του, προσφέρει τον εαυτό της ως “αντάλλαγμα”. Η θυσία της εκτυλίσσεται δημόσια, μπροστά στα μάτια των πολιτών, ως μια προδιαγεγραμμένη δολοφονία».
Μέσα από τη σκηνική διαδρομή αυτής της «Άλκηστης», θέσαμε το ερώτημα στις ερμηνεύτριες και τους ερμηνευτές του Χορού για το πώς συνομιλεί η αρχαία ιστορία της «Άλκηστης» με τη σημερινή πραγματικότητα της έμφυλης βίας και των γυναικοκτονιών. Ο Αντώνης Αντωνόπουλος, ο Ελισσαίος Βλάχος, ο Δημήτρης Καυκάς, η Γιώτα Κουϊτζόγλου, η Κατερίνα Λάττα, η Μαρία Μοσχούρη και ο Γιώργος Σκαρλάτος απαντούν στο ελc τι είναι αυτό που τους αποκάλυψε ο Χορός της Άλκηστης:
Πώς συνομιλεί η αρχαία ιστορία της «Άλκηστης» με τη σημερινή πραγματικότητα της έμφυλης βίας και των γυναικοκτονιών;
Αντώνης Αντωνόπουλος:
Ο Χορός στην Άλκηστη αποτελείται από ανθρώπους τους οποίους δεν συμπαθείς απαραίτητα. Δεν είναι οι άνθρωποι με τους οποίους εύκολα ταυτίζεσαι ή συμφωνείς με τις απόψεις τους και τη στάση τους. Όμως σου είναι οικείοι. Και τους καταλαβαίνεις. Είναι μεν κοντά στον βασιλιά, υποστηρίζουν την απόφασή του, ενίοτε εκφράζουν και κάποια αντίρρηση ή μια δεύτερη σκέψη, πενθούν και συμπαραστέκονται – από απόσταση ασφαλείας – στην Άλκηστη, η οποία έχει δεχτεί να πεθάνει για να ζήσει ο Άδμητος. Αυτό θέτει αναπάντητα ερωτήματα τόσο στους ηθοποιούς όσο και στους θεατές για το ποια είναι η θέση που παίρνει ο Χορός. Είναι μια θέση που συνεχώς αλλάζει, δεν έχει σταθερή βάση, συμπονά αλλά δεν βοηθάει, δεν κάνει καμία υπέρβαση και στο τέλος παρατηρεί βουβός. Αυτό που αποκαλύπτει αυτός ο Χορός είναι ότι είναι σύγχρονος. Σαν τη σημερινή κοινωνία που συχνά ο φόβος και η ατομική ασφάλεια μας στερούν ένα πιο ηρωικό άλμα.
Η έμφυλη βία και οι γυναικοκτονίες δεν είναι μια σημερινή πραγματικότητα, δυστυχώς είναι διαχρονική. Σήμερα ίσως έχουμε καταφέρει να την ονοματίζουμε και να την αναγνωρίζουμε πιο άμεσα σε σχέση με παλιότερα. Είναι λυπηρό που ακόμα και σήμερα υπάρχουν αντιστάσεις και αντιρρήσεις για τη χρήση της λέξης “γυναικοκτονία”. Αλλά όταν ο Ευριπίδης – μέσω του Φέρη – λέει: “Παντρέψου κι άλλες εσύ – να ’χεις να τις πεθαίνεις” στον Άδμητο, δεν θέτει αυτό το ερώτημα; Αποκαλεί τον γιο του “φονιά” και την Άλκηστη “ανόητη” που δέχτηκε να πεθάνει αντί γι’ αυτόν. Μήπως αυτή η πράξη μπορεί να διαβαστεί σήμερα ως μια δολοφονία η οποία έχει δρομολογηθεί από τον Άδμητο και τη σιωπηλή συναίνεση του Χορού κι όχι αποκλειστικά ως μια θυσία της γυναίκας στον αγαπημένο της άντρα; Ακόμα κι αν η λέξη γυναικοκτονία δεν υπήρχε τον καιρό του Ευριπίδη, το έργο παίζει συνεχώς με τα διπλά νοήματα, τις διπλές όψεις. Η αγάπη μπορεί να διαβαστεί κι ως βία, η θυσία μπορεί να διαβαστεί κι ως γυναικοκτονία.
Ελισσαίος Βλάχος:
Η αδράνεια είναι θεμελιώδης έννοια στη φυσική. Ο Χορός στην Άλκηστη είναι διαποτισμένος από αυτήν. Αντιστέκεται στη διαταραχή της ισορροπίας και θέλει να επανέρθει στην αρχική κατάσταση. Αποφεύγει τις ευθύνες, μεγάλες και μικρές. Αγιοποιεί τη θυσία της Άλκηστης για να τη βγάλει από τη σφαίρα της ζωής. Τη σηκώνει με τα λόγια τόσο ψηλά, ώστε να την κοιτάει από μακριά και να φαίνεται μικρή. Θέλει να κρατήσει τα προνόμιά του. Επιζητά να πεθάνει το πρόσωπο που θα αναστατώσει λιγότερο την καθεστηκυία τάξη. Ανακουφίζεται με τον θάνατό της και αναστατώνεται εκ νέου, όταν αυτή επιστρέφει στη ζωή. Δεν είναι τυχαίο που πεθαίνει γυναίκα. Έτσι είναι πιο εύκολη η αγιοποίηση. Τη θεωρούμε αδύναμη, όπως τα ζώα. Την μετατρέπουμε σε έμψυχο αντικείμενο που χρειάζεται την αντρική προστασία. Άρα η ζωή κι ο θάνατός της δεν της ανήκουν εξολοκλήρου. Οι άντρες μπορούμε να έχουμε λόγο πάνω σε αυτά.
Δημήτρης Καυκάς:
Από τις πρόβες ήδη σκεφτόμουν τον τόπο και τον χρόνο μέσα στους οποίους γράφτηκε και πρωτοπαρουσιάστηκε η “Άλκηστις”. Σε μια Αθήνα που κοινωνικά και πολιτικά απαρτίζεται αποκλειστικά από άνδρες ο Ευριπίδης γράφει ένα έργο για την εξαναγκασμένη θυσία μιας γυναίκας, τοποθετώντας την – τουλάχιστον στην αρχή – σαν ηρωίδα κόντρα σε μια κοινωνία που την ορίζει ο φόβος. Στην εποχή μας αυτός ο φόβος μεταμορφώνεται σε πολλά περισσότερα κοινωνικά καρκινώματα… Το συγκλονιστικό που μου αποκαλύφθηκε σε αυτή τη σημερινή συνομιλία με τον μύθο είναι πως αυτή η κοινωνία μπορεί τελικά να επιτρέπει αλλεπάλληλες θυσίες – δολοφονίες αθώων σιωπηλή ή στην εσχάτη προσευχόμενη σε θεούς, δίχως να δρα, υπνωτισμένη απ’ το προσωπικό συμφέρον.
Θα συνόψιζα τη σχέση που νοιώθω πως έχει το έργο με τη σημερινή πραγματικότητα ως εξής: Όπως μια ολόκληρη κοινωνία, συμπεριλαμβανομένων των πυλώνων της αδυνατούν να παραδεχτούν ότι δεν ήταν θυσία, ήταν δολοφονία, έτσι και σήμερα. Φοβόμαστε να πούμε πως δεν είναι δολοφονία, είναι γυναικοκτονία.
Γιώτα Κουϊτζόγλου:
Μου αποκάλυψε ότι η ανάγκη για επιβίωση και διατήρηση της γνώριμης καθεστηκυίας τάξης καθιστά μια κοινωνία ικανή να δεχτεί πολύ αποτρόπαια πράγματα. Είναι μία πολύ αμήχανη επιβιωτική λειτουργία: βάζουμε το χέρι μπροστά στα μάτια μας για να μην δούμε αλλά έχουμε ανοιχτά τα δάχτυλα και κρυφοκοιτάμε τη φρίκη. Σιωπή. Εκκωφαντική σιωπή. Ο Χορός στην Άλκηστη είναι μια κοινωνία που κλονισμένη θρηνεί μεν μπροστά σε αυτό που αναγκαστικά (;) ονομάζει αναπόφευκτο, αλλά επί της ουσίας σωπαίνει μπροστά στη φρίκη μιας συμφωνημένης (;) γυναικοκτονίας.
Από γραφής ο Ευριπίδης μάς δίνει έναν αποκλειστικά ανδρικό Χορό Γερόντων, εκεί η σιωπή είναι ακόμα μεγαλύτερη. Στη δική μας παράσταση ο Χορός είναι μεικτός και μία νεαρή γυναίκα τολμά μέσα στον γενικευμένο και αποσιωπητικό θρήνο να ονομάσει τα πράγματα ως έχουν και να βάλει έναν καθρέφτη απέναντι στην κοινωνία. Αυτή της η πράξη συνομιλεί επίσης με την εποχή μας. Και σήμερα η έμφυλη βία είναι απολύτως κραταιή και κάθε λίγες μέρες μαθαίνουμε για μια ακόμα γυναικοκτονία, αλλά τουλάχιστον τώρα αφενός τις μαθαίνουμε -έστω κάποιες- και αφετέρου τις ονομάζουμε ως τέτοιες.
Κατερίνα Λάττα:
Ο Χορός της Άλκηστης αποκαλύπτει μια κοινωνία που βλέπει, ακούει και θρηνεί, αλλά δεν αντιδρά. Αναρωτιέσαι αν πρόκειται για ζωντανούς μελλοθάνατους ή για νεκρούς που ξυπνούν. Υπάρχει μια συνεχής αντίσταση και μια διαρκής αναίρεση απέναντι σε κάθε προσπάθεια δράσης. Είναι η φωνή της συλλογικής συνείδησης που παρακολουθεί, ένας θεατής του ίδιου της του εαυτού.
Η ιστορία της Άλκηστης συνομιλεί με το σήμερα με έναν οδυνηρά επίκαιρο τρόπο. Μια γυναίκα θυσιάζει τη ζωή της για να σωθεί ο άντρας της, ενώ η γυναικεία προσφορά παρουσιάζεται ως ύψιστη αρετή. Σήμερα, η έμφυλη βία και οι γυναικοκτονίες μας υπενθυμίζουν ότι ακόμη υπάρχουν σχέσεις εξουσίας, φόβου και ελέγχου. Ο Χορός θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα: τι κάνει η κοινωνία όταν βλέπει τη βία; Η Άλκηστη δεν μιλά μόνο για τη θυσία, μιλά για την ανάγκη κάθε γυναίκας να έχει δικαίωμα στη ζωή, στην ελευθερία και στη δική της φωνή.
Μαρία Μοσχούρη:
Ο Χορός στην Άλκηστη κρατάει μια στάση αναγνωρίσιμη και οικεία, μια στάση μετρημένη, ένα πολύ σύνηθες και ακίνδυνο «ναι μεν αλλά». Ναι μεν η Άλκηστις είναι άξια, η καλύτερη όλων αλλά δεν δεν θα ήθελα και να χάσω τη ζωή μου για χάρη της. Αυτό δεν σημαίνει φυσικά ότι οι άνθρωποι δεν επηρεάζονται, ότι δεν βάλλονται, ότι δεν ταράζονται αλλά όταν πρέπει να μετακινηθούν οι ίδιοι, όταν πρέπει να υποστούν το κόστος εκεί κρατούν αποστάσεις ασφαλείας.
Σε ό,τι αφορά τη συνομιλία της Άλκηστης με την έμφυλη βία αρχικά να πούμε ότι ο έμφυλος διαχωρισμός που γεννά και τη βία δεν είναι σημερινός. Ήδη από την εποχή του Ευριπίδη ήταν κοινή πεποίθηση ότι η ζωή του άντρα μονάρχη αξίζει περισσότερο από τη ζωή της συζύγου του. Και κατά κάποιο τρόπο παρότι η Άλκηστις επιλέγει να πεθάνει αναρωτιέται κανείς αν υπήρξε πραγματικό δίλημμα: αφού η ζωή σου ανήκει στον άνδρα σου όταν εκείνος σε ρωτάει αν θες να πεθάνεις για χάρη του οριακά στο επιβάλλει. Και η Άλκηστις λοιπόν στην ατέλειωτη λίστα των γυναικών (γνωστών και αγνώστων) που όχι μόνο πέθαναν για τους άντρες του, αλλά δυστυχώς έζησαν μονάχα για αυτούς και στη σκιά τους.
Γιώργος Σκαρλάτος:
Στην πραγματικότητα καταλαβαίνουμε ότι η βία είναι συνώνυμη με ένα κομμάτι της ιστορίας του ανθρώπου. Δεν μπορούμε να κάνουμε πως δεν το βλέπουμε ή «να χρυσώνουμε το χάπι». Αυτός που σφαγιάζει, λεηλατεί και βιάζει είναι αυτός που μετά θα γράψει την ιστορία όπως τον βολεύει. Με αυτή τη σκέψη, αυτός ο Χορός είναι ένας βίαιος χορός, συντηρεί την πατριαρχική αντίληψη και κοινωνία και θα «θυσιάσει» την Άλκηστη. Θα το κάνει και με τιμές και δόξες, αλλά ποιος νοιάζεται αλήθεια; Αυτός «ο Χορός» είναι μια υπενθύμιση να βρούμε άλλους τρόπους, να ψάξουμε άλλα αντανακλαστικά, να ζήσουμε αλλιώς.
Info παράστασης:
Άλκηστις του Ευριπίδη
Επόμενες παραστάσεις: 09/09 στις 21:00 – ΙΡΙΣ, Ελευσίνα, 12/09 & 13/09 στις 21:00 – Σχολείον της Αθήνας – Ειρήνη Παπά
