Υπάρχουν έργα τέχνης που εκτίθενται σε μουσεία και γκαλερί και υπάρχουν κι εκείνα που παραμένουν κρυμμένα μέσα σε συρτάρια, φακέλους και προσωπικά αρχεία. Δεν πρόκειται απαραίτητα για πίνακες ή γλυπτά, αλλά για τεκμήρια, φωτογραφίες, πρόχειρα σχέδια, σημειώσεις ακόμα και ταξιδιωτικά ημερολόγια και μικρές καθημερινές καταγραφές. Υλικό που αποκαλύπτει και ξεκλειδώνει στα μάτια μας όχι μόνο τον καλλιτέχνη αλλά κυρίως τον άνθρωπο πίσω από το έργο.
Στην εποχή μας που η τεχνολογία η ψηφιακή αλλάζει σιγά σιγά ριζικά τον τρόπο με τον οποίο διατηρείται ή μεταδίδεται η γνώση, η προστασία των ιδιωτικών καλλιτεχνικών αρχείων αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν μιλάμε απλώς για τη διάσωση τεκμηρίων του παρελθόντος, μα για μια επένδυση στη συλλογική μας μνήμη και στην ιστορία του ελληνικού πολιτισμού. Αυτήν ακριβώς τη φιλοσοφία υπηρετεί η νέα πρωτοβουλία του Qualco Foundation, το οποίο αναλαμβάνει να υποστηρίξει την «Εταιρία Μελέτης, Έρευνας και Προβολής της Νεοελληνικής Τέχνης – Εργαστήριο Γιάννης Μόραλης» στην καταγραφή, τεκμηρίωση και ψηφιοποίηση του οικογενειακού αρχείου του μεγάλου Έλληνα ζωγράφου. Είναι μια συνεργασία που δεν περιορίζεται μόνο στη διατήρηση ενός πολύτιμου αρχειακού συνόλου αλλά δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε ένα μοναδικό πολιτιστικό απόθεμα να αποκτήσει νέα ζωή και να γίνει προσβάσιμο στην έρευνα, την εκπαίδευση, σε όλους εμάς μα και στις γενιές τις μελλοντικές.
Ο Γιάννης Μόραλης διαμόρφωσε τη σύγχρονη ελληνική αισθητική και υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της νεοελληνικής τέχνης του 20ού αιώνα. Η ζωγραφική του ισορρόπησε ανάμεσα στην κλασική ελληνική παράδοση και τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό. Καθόρισε όχι μόνο την εικαστική δημιουργία αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η Ελλάδα αντιλήφθηκε τη σύγχρονη καλλιτεχνική της ταυτότητα. Γεννήθηκε το 1916 στην Άρτα, 15 χρονών σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών και συνέχισε τις σπουδές του στη Ρώμη και στο Παρίσι. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, ανέπτυξε μια δημιουργική πορεία που εκτεινόταν από τη ζωγραφική, την χαρακτική ίσαμε τις σκηνογραφίες, τις αρχιτεκτονικές συνθέσεις, τα μνημειακά έργα και το 1947 στα 31 του χρόνια διδάσκει στην ΑΣΚΤ για 35 ολόκληρα χρόνια, διαμορφώνοντας γενιές νέων καλλιτεχνών.
Ο Γιάννης Μόραλης είναι παντού ανάμεσά μας. Τα δε έργα του χαρακτηρίζονται από την ισορροπία της σύνθεσης, μια λιτότητα στις μορφές του και μια βαθύτατη ποιητική διάθεση, η οποία συνομιλεί με την αρχαιότητα, τη βυζαντινή παράδοση και φυσικά την σύγχρονη ευρωπαϊκή τέχνη. Το έργο του χωρίζεται σε τρεις μεγάλες περιόδους, στην αρχή εστιάζει στην προσωπογραφία και σε σκηνές καθημερινότητας. Κυρίαρχα στοιχεία του είναι η μελαγχολία, τα γήινα χρώματα και οι επιρροές από τα πορτρέτα του Φαγιούμ και την ελληνιστική τέχνη.
Μετά τον πόλεμο στη δεύτερή του περίοδο επηρεάζεται από την απώλεια και γίνεται πιο επιτυμβιακός με τις μορφές του να γίνονται σχηματικές, γεωμετρικές, μνημειακές. Στο πιο ώριμο και τελευταίο έργο του από τη δεκαετία του ’70 και μετά γίνεται ο Μόραλης με τις ανθρώπινες μορφές του να διαλύονται, να ανασυντίθενται μέσα από γεωμετρικές φόρμες (καμπύλες, τρίγωνα και ευθείες) και τα χρώματά του να περιορίζονται στα απολύτως απαραίτητα. Συνεργάστηκε με τον Κάρολο Κουν και το Εθνικό Θέατρο και το χορόδραμα της Ραλλού Μάνου. Σχεδίασε εξώφυλλα του Μάνου Χατζιδάκι και εικονογράφησε ποιητικές συλλογές. Απέδιδε με δωρική πινελιά το ελληνικό φως, τον έρωτα και τα σώματα αποδεικνύοντάς μας ότι το απλό είναι και το ισχυρό.
Αλλά όσο σημαντικό κι αν είναι το δημόσιο έργο ενός καλλιτέχνη εξίσου πολύτιμο είναι το υλικό που δεν προοριζόταν ποτέ να παρουσιαστεί στο κοινό. Στην περίπτωση του Γιάννη Μόραλη, το οικογενειακό αρχείο αποτελεί έναν πραγματικό θησαυρό. Περιλαμβάνει 200 ζωγραφικά έργα, 400 σχέδια, 600 φωτογραφίες, 500 τεκμήρια, περισσότερα από 300 σκίτσα και προσωπικά σημειώματα. Αλλά και μελέτες, δημοσιεύματα, έντυπα και τεκμήρια που καλύπτουν ολόκληρη τη δημιουργική του πορεία. Ένας πραγματικός θησαυρός. Κατανοείτε ότι δεν πρόκειται για μια καταγραφή αντικειμένων απλώς. Πρόκειται για την αποτύπωση μιας ολόκληρης ζωής. Ανάμεσα στα τεκμήρια αυτά βρίσκονται τα πρώτα μαθητικά του σχέδια, υλικό από τα χρόνια των σπουδών του και προπαρασκευαστικές μελέτες για εμβληματικά του έργα. Προσωπικές του φωτογραφίες από ταξίδια, εκθέσεις και τεκμήρια που συμπεριλαμβάνουν σημαντικές προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών. Διαμάντια δηλαδή που ο ιστορικός της τέχνης δεν παρακολουθεί μόνο την εξέλιξη ενός ζωγράφου μα τη διαμόρφωση ενός ολόκληρου τοπίου πολιτιστικού.
Από το 2019, το Εργαστήριο Γιάννης Μόραλης έχει αναλάβει ένα ιδιαίτερα απαιτητικό έργο: τη μελέτη, προστασία και ανάδειξη του έργου του ζωγράφου και σε πιο ευρύτερο πεδίο της νεοελληνικής τέχνης. Η συγκέντρωση, τεκμηρίωση και διατήρηση του αρχειακού αυτού υλικού αποτελούν τους βασικούς άξονες της δράσης του. Ωστόσο, ένα αρχείο αποκτά πραγματική αξία όταν μπορεί να χρησιμοποιηθεί από την επιστημονική κοινότητα, αν αξιοποιηθεί εκπαιδευτικά και γίνει προσβάσιμο σε όλους μας. Σε αυτό ακριβώς το σημείο έρχεται να συμβάλει η υποστήριξη του Qualco Foundation. Όπως μοιράζεται η ίδια η Χριστίνα Μόραλη: «Για το Εργαστήριο, η συνεργασία με το Qualco Foundation σημαίνει ότι ένα έργο που θεωρούσαμε απολύτως αναγκαίο μπορεί πλέον να προχωρήσει. Η καταγραφή και η ψηφιοποίηση αυτού του μοναδικού οικογενειακού αρχείου αποτελεί ουσιαστικό βήμα για τη διαφύλαξη και την ανάδειξη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς».
Εδώ είναι που έρχεται και η τεχνολογία να υπηρετήσει τη μνήμη, γιατί η ψηφιοποίηση ενός αρχείου δεν αποτελεί μια απλή διαδικασία αποθήκευσης. Στην πραγματικότητα πρόκειται για μια συνθέτη επιστημονική εργασία που περιλαμβάνει καταγραφή, τεκμηρίωση, ταξινόμηση, συντήρηση και δημιουργία ψηφιακών δεδομένων, τα οποία θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν μελλοντικά. Φυσικά η τεχνολογία δεν αντικαθιστά το πρωτότυπο έργο, αλλά γίνεται ένα εργαλείο πολιτισμού που εξασφαλίζει ότι η γνώση που περιέχει θα παραμείνει διαθέσιμη από τον χρόνο που πάντα απειλεί με τη φθορά του. Όμως το πιο σημαντικό στοιχείο αυτού το αρχείου και της ψηφιακής του διάσωσης δεν είναι μόνο τα έργα, αλλά αυτές οι μικρές καθημερινές ανθρώπινες ιστορίες που κρύβονται πίσω από αυτό. Όλα αυτά που αποκαλύπτουν τον άνθρωπο Γιάννη Μόραλη κι όχι μόνο τον αναγνωρισμένο καλλιτέχνη Γιάννη Μόραλη. Η Χριστίνα Μόραλη αναφέρει σχετικά: « Το οικογενειακό αρχείο περιλαμβάνει τα πρώτα μαθητικά σχέδια του Γιάννη Μόραλη, υλικό από τα χρόνια των σπουδών του, μελέτες, συνεργασίες, προσωπικές στιγμές από ταξίδια και εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Μέσα από αυτή τη μοναδική καταγραφή μπορεί κανείς να παρακολουθήσει όχι μόνο την πορεία του ίδιου του καλλιτέχνη, αλλά και ένα σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας της νεοελληνικής τέχνης και του ελληνικού πολιτισμού».
Αυτή η πρωτοβουλία αποκτά μεγαλύτερη ακόμα σημασία μέσα από την προσωπική σχέση του Προέδρου του Qualco Foundation, Ορέστη Τσακαλώτου, με τον Γιάννη Μόραλη. Όπως ο ίδιος επισημαίνει: «Ο Γιάννης Μόραλης, υπήρξε για εμένα μέρος μιας οικογενειακής μνήμης που συνδέεται άρρηκτα με την ελληνική τέχνη και τον πολιτισμό. Η διαφύλαξη του αρχείου του δεν αφορά μόνο τη διατήρηση σπουδαίων έργων, αλλά και τη διάσωση των ιστοριών, των σκέψεων και των ανθρωπίνων στιγμών που τα συνόδευσαν». Αυτή η αναφορά του Ορέστη Τσακαλώτου φωτίζει μια διαφορετική διάσταση της όλης αυτής πρωτοβουλίας. Δεν πρόκειται μόνο για την υποστήριξη ενός σημαντικού πολιτιστικού έργου αλλά μια βαθιά προσωπική αναγνώριση της σημασίας που έχει η διατήρηση της μνήμης. Ξέρετε συχνά αντιμετωπίζουμε τα αρχεία ως μουσειακά στοιχεία του παρελθόντος, στην πραγματικότητα όμως το αντίθετο συμβαίνει. Ένα καλά οργανωμένο, τεκμηριωμένο και ψηφιοποιημένο αρχείο δεν διατηρεί μόνο όσα συνέβησαν. Δημιουργεί τις προϋποθέσεις για έρευνες νέες, για εκθέσεις νέες, για εκπαιδευτικά προγράμματα, διεθνείς συνεργασίες και ένα διαρκή διάλογο ανάμεσα στην ιστορία και το παρόν. Το αρχείο του Γιάννη Μόραλη δεν αποτελεί πλέον μια οικογενειακή παρακαταθήκη με τη συμβολή του Qualco Foundation και του Εργαστηρίου Γιάννης Μόραλης αλλά μετατρέπεται σε ένα ζωντανό πολιτιστικό κεφάλαιο ανοιχτό στη γνώση, στην έρευνα και στις γενιές τις επόμενες.
Έχουμε δει περιπτώσεις που μετά τον θάνατο ενός δημιουργού το αρχείο του περνώντας στα χέρια των κληρονόμων να παραμένει κλειστό ή ν’ αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ιδιωτική περιουσία στερώντας απ’ όλους μας πολύτιμες πληροφορίες μελέτης. Μια απώλεια όχι μόνο για τους επιστήμονες αλλά για όλους μας. Τα αρχεία αφορούν ολόκληρη την κοινωνία και η πρωτοβουλία για το αρχείο του Γιάννη Μόραλη κινείται ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση. Εξασφαλίζει ότι η γνώση που περιέχει δεν θα χαθεί ούτε θα παραμείνει προσβάσιμη σε ελάχιστους. Χωρίς το αρχείο του Πάμπλο Πικάσο σήμερα θα γνωρίζαμε πολύ λιγότερα για τη γέννηση του κυβισμού και τις σχέσεις του με τον Ζορζ Μπρακ, τον Γκιγιόμ Απολλιναίρ και τους άλλους πρωτοπόρους Ευρωπαίους. Το αρχείο του Βίνσεντ βαν Γκογκ διασώθηκε χάρη στον αδελφό του και μας αποκάλυψε μέσα από τις εκατοντάδες επιστολές του τον τρόπο σκέψης ενός καλλιτέχνη που όσο ζούσε θεωρούνταν σχεδόν άγνωστος. Οι επιστολές αυτές σήμερα αποτελούν βασική πηγή για την ιστορία της μοντέρνας τέχνης. Και δεν θα σταθώ μόνο στη ζωγραφική, φανταστείτε αν ο φίλος του Φραντς Κάφκα δεν εξέδιδε τα γραπτά του, δεν θα είχαμε Κάφκα. Στην Ελλάδα ευτυχώς σημαντικά αρχεία έχουν σωθεί χάρη στην πρόνοια των οικογενειών και των ιδρυμάτων, όπως εκείνο του Γιώργου Σεφέρη, του Οδυσσέα Ελύτη και του Κωνσταντίνου Καβάφη. Η οικογένεια του Μίκη Θεοδωράκη παρέδωσε το αρχείο της αναλογιζόμενη πρωτίστως και την οικουμενικότητά του. Η πρωτοβουλία του Qualco Foudation και της «Εταιρίας Μελέτης, Έρευνας και Προβολής της Νεοελληνικής Τέχνης – Εργαστήριο Γιάννης Μόραλης» είναι σημαντική, γιατί η πολιτιστική κληρονομιά δεν διατηρείται μόνο όταν προστατεύεται, διατηρείται όταν συνεχίζει να εμπνέει.
Ο Γιάννης Μόραλης ανήκει σε αυτή τη γενιά του ’30, τη γενιά των δημιουργών που διαμόρφωσαν τη φυσιογνωμία της μεταπολεμικής Ελλάδας. Μαζί με τον Οδυσσέα Ελύτη, τον Γιώργο Σεφέρη, τον Γιάννη Τσαρούχη, τον Νίκο Χατζηκυριάκο Γκίκα, τον Κάρολο Κουν, τον Μίκη Θεοδωράκη, τον Μάνο Χατζιδάκι και άλλους, ο Γιάννης Μόραλης συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας νέας ελληνικής πολιτιστικής ταυτότητας που συνομίλησε ισότιμα με τη διεθνή πρωτοπορία χωρίς να αποκόπτεται από τις ελληνικές ρίζες. Ανυπομονώ, λοιπόν, να δω την αξιοποίηση του αρχείου του Γιάννη Μόραλη. Έχοντας θαυμάσει το έργο του, νιώθω πως έχω ήδη ρίξει κρυφές ματιές στην ψυχή του. Κι όμως, είμαι βέβαιος πως το αρχείο του κρύβει ακόμη έναν νέο κόσμο, που περιμένει να ανοίξει διάπλατα μπροστά μας, φωτίζοντας βαθύτερα όχι μόνο το έργο, αλλά και την προσωπικότητα του δημιουργού.
