Aπό το 1996 ως το 2020, σε 24 χρόνια, ο Γουές Άντερσον είχε κάνει 9 ταινίες. Και απ’ το 2021 ως το 2025 έχει κάνει 4. Και προσωπικά βρίσκομαι σε μια αμφιθυμική τραμπάλα, καθώς στο τέλος του ’21 απόλαυσα ως εκεί που δεν παίρνει τη «Γαλλική Αποστολή», το καλοκαίρι του ’23 με χάλασε αρκετά ως πολύ το “Asteroid City”, λίγους μήνες αργότερα καταευχαριστήθηκα την τετραλογία μκρού μήκους πάνω σε διηγήματα του Ρόλαντ Νταλ που προβλήθηκε στο Νetflix (και η οποία έφτασε να του δώσει το όσκαρ μικρού μήκους για την όνομα και πράγμα «Υπέροχη Ιστορία του Χένρι Σούγκαρ») και τώρα, πάλι στα κάτω της τραμπάλας, αφού «Το Φοινικικό Σχέδιο» ακόμα κι αν δεν με αποξένωσε όσο το “Asteroid City”, σίγουρα δεν με κέρδισε.
Το ποιο από τα τελευταία έργα του Άντερσον μου άρεσε και ποιο όχι, το αναφέρω όχι επειδή έχει κάποιο αυτοτελή κρισιμότητα, αλλά για να πω πως, παρόλα τα ανάμεικτα συναισθήματα, ούτε πρόκειται για διαφορετικές εκδοχές του σινεμά του Άντερσον, ούτε για εκδοχές στις οποίες (για να χρησιμοποιήσουμε μια αθλητική μεταφορά) παρουσιάζει ο ίδιος ιδιαίτερες αυξομειώσεις στην απόδοσή του. Εκείνος βασικά τον δικό του δρόμο σταθερότατα ακολουθεί κι από εκεί και πέρα η διαφορετική ανταπόκριση ίσως έχει να κάνει με τον συντονισμό του κάθε θεατή στην εκάστοτε εκδοχή. Αν κουμπώσεις και με την ιστορία (ή τις ιστορίες) που αφηγείται, τότε το ταξίδι που σου προσφέρει είναι απαράμιλλα γοητευτικό. Αν από την άλλη νιώσεις ότι είναι η ίδια η ιστορία που σου ζητά να κάτσεις να τη δεις από απόσταση, μην επιτρέποντάς σου εντονότερη σύνδεση με τους ήρωές της και αυτό που τους τρώει κι αυτό που αναζητούν, τότε εξακολουθείς φυσικά να έχεις τα μάτια σου ανοιχτά εκτιμώντας τα τόσο ιδιαίτερα αξιοθέατα που σου προσφέρει το ταξίδι, αλλά θα προτιμούσες κάτι που θα σε άγγιζε κάπως. Κι ας πήγαινες απλά έναν περίπατο στη γειτονιά που λέει ο λόγος.
Πηγαίνοντας την κουβέντα συνολικότερα στη φιλμογραφία του, μόνο σύνηθες δεν είναι αυτό που έχει κατοχυρώσει ως δικό του ο Γουές Άντερσον. Ο κόσμος του ούτε υπήρχε στο σινεμά πριν από εκείνον ούτε θα συνεχίσει να υπάρχει μετά από εκείνον. Προφανώς και έχει επιρροές, προφανώς θα γίνουν προσπάθειες για απομιμήσεις, αλλά δεν ξέρω αν έχει αληθινούς προγόνους και αμφιβάλλω αν θα έχει ποτέ και αληθινούς επιγόνους. Μα -θα μπορούσε εδώ να αντιτείνει κανείς- αυτό δεν είναι ίδιον όλων των μεγάλων δημιουργών; Το να δημιουργούν δηλαδή τον δικό τους κόσμο; Και ναι και όχι. Μπορεί να είναι μεγάλοι εξαιτίας των θεματικών τους, των εμμονών τους, φυσικά όχι αυτόνομα, αλλά μέσα από ένα συγκεκριμένο σκηνοθετικό βλέμμα, τελικά όμως ο διακριτός κι αναγνωρίσιμος κόσμος τους να μην μπορεί να αναγνωριστεί από ένα οποιοδήποτε τυχαίο πλάνο, από μια οποιαδήποτε τυχαία σκηνή, από έναν οποιοδήποτε τυχαίο διάλογο. Όπως αντίθετα μπορεί στον Γουές Άντερσον – και μπορεί επειδή στην περίπτωσή του δεν έχει καν νόημα να μιλάμε απλά για αισθητική. Είναι κάτι πολύ δομικότερο, υπάρχει μια συνολική και ενιαία φόρμα στην οποία τα πάντα υποτάσσονται και οι πάντες υπηρετούν. Και αυτό είναι ταυτόχρονα η ελευθερία του και η φυλακή του, είναι ο ουρανός του, αλλά είναι κάπου και το ταβάνι του.
Δεν έχει απλά κατακτήσει μια γλώσσα. Μόνο απέναντί της νιώθει υπόλογος. Σε αυτήν και μόνο λογοδοτεί, με τα δικά της στάνταρ κάθε φορά αναμετράται. Έχει ανέβει σε άλλες σφαίρες. Και στήνει τις ιστορίες του εκεί. Στα δικά τους ύψη, με τα δικά τους διακυβεύματα και τον δικό του τρόπο χειρισμού. Δεν μπορεί, ή δεν θέλει, και πάντως δεν φαίνεται να προσπαθεί να νερώσει το κρασί του. Αλλά δεν πρόκειται για ελιτισμό, δεν πρόκειται για επιδειξιομανία. Ό,τι κάνει του βγαίνει φυσικά, τις δικές του ανάγκες έκφρασης προσπαθεί αυθεντικά να καλύψει. Απλά εκπέμπει από κάπου αλλού. Σε πολύ μεγάλο βαθμό πρόκειται για την κατάρα της ιδιοφυΐας. Έχει φύγει το παιδί. Και κινείται με άλλες ταχύτητες. Τόσο που συχνά δεν προλαβαίνεις να τις αφομοιώσεις και να εσωτερικεύσεις όσα διαδραματίζονται. Και ως προς το συναίσθημα, στο οποίο και πολλοί άλλοι αλλά κι εγώ έχω αναφερθεί αρκετές φορές στο παρελθόν, νομίζω πως το εντελώς πιθανότερο είναι πως στο μυαλό του και στην καρδιά του οι ήρωές του -οι κεντρικοί έστω- βράζουν από συναισθήματα, καταπιεσμένα ή μη, εξωτερικευμένα ή μη. Αυτό όμως είναι που χάνεται στη μετάφραση του ύφους του κι αυτό είναι το σκέλος για το οποίο τελικά δεν μπορεί η ευθύνη να βαραίνει τον θεατή.
Μα να πούμε έστω δύο κουβέντες για το τι γίνεται στην ίδια την τελευταία του ταινία; Να τις πούμε, αλλά να είναι όντως ελάχιστες, γιατί τελικά (και να, αυτό είναι το θέμα) είναι σαν να μην έχει τόσο σημασία. Ο Μπενίσιο Ντελ Τόρο είναι ένας σκοτεινός μεγιστάνας πολυεπιχειρηματίας στη δεκαετία του ’50, που κανείς δεν μοιάζει να είναι με το μέρος του: στην κοινή γνώμη έχει κακό όνομα, κυβερνήσεις και διακρατικοί θεσμοί τον μποϊκοτάρουν σε κάθε ευκαιρία, κάποιος άγνωστος προσπαθεί να τον δολοφονήσει με κάθε δυνατό τρόπο κι εκείνος γλιτώνει διαρκώς στο τσακ. Μετά από κάθε απόπειρα δολοφονίας, επισκέπτεται ένα χώρο μεταξύ ζωής και θανάτου, στον οποίο περνάει από δικαστήρια, έναν χώρο στον οποίο ο Μπιλ Μάρεϊ είναι ο Θεός κι ο Γουίλεμ Νταφόε και Φ Μάρει Έιμπραχαμ είναι κάτι άλλο, που δεν καταλαβαίνουμε τι. Αλλά μην φανταστείτε ότι λένε τίποτα. Δεν λένε, φιγούρες είναι. Υπό τον φόβο λοιπόν μήπως καρποφορήσει κάποια απόπειρα και πεθάνει, ο μεγιστάνας κάνει κάτι σαν προσωρινή διαθήκη, αφήνοντάς τα όλα στην καλόγρια κόρη του, με την οποία είχε να επικοινωνήσει χρόνια. Και της αποκαλύπτει το νέο του μεγαλεπήβολο σχέδιο, το Φοινικικό Σχέδιο. Αφορά την αναμόρφωση μιας επικράτειας κάπου στη Μέση Ανατολή. Την με δυτικά ή έστω καπιταλιστικά πρότυπα αξιοποίησή και ανάπτυξή της. Όλα εννοείται με το αζημίωτο. Με κάτι παραπάνω απ’ το αζημίωτο. Οικονομική αποικιοκρατία, ντόπιοι εργάτες που στην πράξη λίγο διαφέρουν από δούλους. Ένα παραπάνω από υπερφιλόδοξο σχέδιο, ένα κολοσσιαίο σχέδιο. Ένα αντίστοιχα τεράστιο χρηματοδοτικό κενό που πρέπει να καλυφθεί. Και μια σειρά από συναντήσεις με μεγάλης γκάμας επενδυτές που πρέπει να βάλουν τα ποσοστά τους, είτε επειδή θα πειστούν για τα μακροπρόθεσμα τεράστια κέρδη, είτε επειδή θα τους ρίξει: “Who could lick who, or whom, I guess” και “If something gets in your way, flatten it.” Ένας μεγιστάνας που κάνει διαρκώς συμφωνίες. The art of the deal, που θα έλεγε κι ο Ντόναλντ Τραμπ. Ο γελοίος τρόπος με τον οποίο γίνονται τελικά οι συμφωνίες, το ό,τι να ‘ναι των κινήτρων τους, τα κουκλοθέατρα των εγωισμών και των παιχνιδιών δύναμης.
Αν έχει όντως την απολαυστική του πλάκα να ντύνεις Θεό τον Μάρεϊ, όταν δεν κάνεις κάτι με αυτή την ιδέα καταλήγει να είναι μόνο ένα σκετς του Saturday Night Live – κι ίσως ούτε καν, αφού εκεί θα είχε και πέντε ατάκες. Και πάντως, πίσω και κάτω στη γη, δεν έχει καν χάζι να φέρνεις δίπλα δίπλα τον Τομ Χανκς και τον Μπράιαν Κράνστον και να τους βάζεις να κάνουν σαχλαμάρες παίζοντας μπάσκετ, σαχλαμάρες μεγαλύτερες από αυτές που βλέπουμε στους φετινούς τελικούς του ελληνικού πρωταθλήματος. Δεν είναι και τόσο αστείο. Βασικά καταντάει να είναι εντελώς λάθος χρήση και σπατάλη τέτοιου δυναμικού. Η πρωταγωνιστική τριάδα είναι από την άλλη πολύ καλή. Ο Μπενίσιο Ντελ Τόρο μιλά άπταιστα τη γλώσσα του Άντερσον και ξεφεύγει απ’ τον κίνδυνο της καρικατούρας, η (κόρη της Κέιτ Γουίνσλετ) Μία Θρίπλετον είναι μια πολύ ευχάριστη έκπληξη, ενώ σε έναν ούτως ή άλλως αβανταδόρικο ρόλο η ερμηνεία του Μάικλ Σέρα είναι φουλ ευφρόσυνη.
Ο Γουές Άντερσον έχει κατακτήσει ήδη τη δική του θέση στο κινηματογραφικό πάνθεον. Δεν είναι κεντρική – αλίμονο, θα ήταν ο πρώτος που θα ενίστατο. Αλλά σε μια ιδιότροπη, ιδιοπρόσωπη γωνιά του, το σύμπαν του στέκεται περήφανο, αυθάδικο, αυθύπαρκτο, σίγουρο για τον εαυτό του, αταλάντευτο ως προς την πρότασή του. Και κάθε νέα του ταινία, αρέσει – δεν αρέσει, εδραιώνει τη θέση του ακόμη περισσότερο. Ό,τι κι αν του καταλογίσεις, δεν κάνει τίποτα τεμπέλικα, δεν διεκπεραιώνει, το πάθος του και η ορμή του είναι εκεί, ακέραια, σε κάθε πλάνο και σε κάθε ατάκα. Από εκεί και πέρα όμως, θεωρώ ότι εξακολουθεί να υπάρχει μια λαχτάρα, όχι προσωπική, αλλά αρκετά κοινή: η λαχτάρα να δούμε ξανά μια ταινία του Γουές Άντερσον που θα παραμένει μεν εντελώς αναγνωρίσιμα δική του, αλλά στην οποία θα έχει βρει τον τρόπο ώστε να μπορούμε να την κάνουμε και εντελώς δική μας, όπως κάναμε κάποτε κοινή μας την οικογένεια των Τενενμπάουμ του.
