Υπάρχουν δύο τρόποι να προστατεύσεις την πολιτιστική κληρονομιά. Ο πρώτος είναι να τη διαφυλάξεις πίσω από τις προθήκες ενός μουσείου, εκεί όπου ο χρόνος μοιάζει να έχει ακινητοποιηθεί και τα αντικείμενα ηχούν τη σιωπή της αιωνιότητας. Ο δεύτερος είναι πιο τολμηρός: να επιτρέψεις στην ιστορία να συνεχίσει να ζει, να αγγίζεται, να ταξιδεύει μαζί με τους ανθρώπους και να αποκτά νέα νοήματα μέσα στην καθημερινότητά τους.
Αυτόν τον δεύτερο δρόμο ακολούθησε η αρχαιολόγος και δημιουργός Στέλλα Καλογεράκη, ιδρύτρια της Greek Angels. Για εκείνη, η αρχαιολογία είναι πολλά περισσότερα από μια επιστήμη που ερευνά το παρελθόν. Είναι ένας τρόπος να κοιτάζει τον κόσμο και, τελικά, να δημιουργεί.
Η ιδέα της Greek Angels δεν γεννήθηκε από μια επιχειρηματική σύλληψη, αλλά προέκυψε σαν συνέχεια μιας προσωπικής διαδρομής. Ως νεαρή αρχαιολόγος συμμετείχε σε ανασκαφή της Γεωμετρικής περιόδου, ενώ η μεταπτυχιακή της έρευνα επικεντρώθηκε στην αρχαία ελληνική κοσμηματοτεχνία. Παράλληλα, μεγαλώνοντας στην Κρήτη, περιβαλλόταν καθημερινά από τη μινωική κληρονομιά και τα πολύχρωμα παραδοσιακά κεντήματα, τα οποία, όπως λέει, αποτελούν φυσικούς συνεχιστές μιας πανάρχαιας αισθητικής παράδοσης.
«Πάντα σκεφτόμουν ότι όλα αυτά τα υπέροχα έργα, αν και προβάλλονταν, με κάποιο τρόπο ασφυκτιούσαν πίσω από βιτρίνες μουσείων ή μέσα σε κλειστά συρτάρια. Ήθελα αυτή η ομορφιά να βγει ξανά στο φως, να μας “ακουμπήσει”, να μπορέσουμε να την αισθανθούμε».
Αντί να δημιουργήσει αντίγραφα ή διακοσμητικές αναφορές στο παρελθόν, επέλεξε να σχεδιάσει αντικείμενα που θα γίνουν τα ίδια φορείς ιστοριών. Έτσι γεννήθηκε η Greek Angels: ένα δημιουργικό εγχείρημα που μεταφράζει την αρχαιολογία, τη λαογραφία και τη φύση σε σύγχρονο design, χωρίς να χάνει τον σεβασμό απέναντι στην ιστορική τους προέλευση.
Η ίδια συνοψίζει αυτή την ιδέα σε δύο λέξεις: wearable heritage. «Η πολιτιστική μας κληρονομιά, για να παραμείνει επίκαιρη, πρέπει να επικοινωνηθεί με σύγχρονους όρους. Να μετεξελιχθεί από ένα στατικό έκθεμα σε μια “φορέσιμη ιστορία”.»
Η έμπνευσή της: Η τέχνη και η χρωματική παλέτα της Ελλάδας
Η Στέλλα Καλογεράκη δυσκολεύεται να ξεχωρίσει ένα μόνο εύρημα ή μια συγκεκριμένη ανασκαφή που επηρέασε την αισθητική της. Για εκείνη, η ελληνική τέχνη είναι μια αδιάσπαστη συνέχεια. Η ελευθερία της μινωικής τέχνης, η κομψότητα της αρχαίας ελληνικής κοσμηματοτεχνίας, το βυζαντινό μεγαλείο και τα μοτίβα των παραδοσιακών ελληνικών υφαντών συνθέτουν έναν κοινό οπτικό κόσμο που εξακολουθεί να συνομιλεί με το παρόν.
Η ίδια φιλοσοφία αποτυπώνεται και στον τρόπο που βλέπει την Ελλάδα. Όταν της ζητήσεις να περιγράψει την Ελλάδα μέσα από χρώματα, δεν επιλέγει μια ταξιδιωτική καρτ ποστάλ αλλά μια παλέτα που αφηγείται τον ίδιο τον πολιτισμό της.
Το γαλάζιο (Ciel) είναι ο ουρανός, η ακίνητη απογευματινή θάλασσα του Αιγαίου και οι αέρινες τοιχογραφίες της μινωικής τέχνης. Το χρυσό θυμίζει τον ήλιο, την τελειότητα της αρχαίας ελληνικής χρυσοχοΐας, τα χρυσά φτερά του μυθικού Έρωτα και τη λάμψη των βυζαντινών χειρογράφων. Το λευκό είναι το εκτυφλωτικό φως, τα κυκλαδικά ειδώλια και το ελληνικό μάρμαρο.
Στην παλέτα της δεν θα μπορούσε να λείπει το terracotta, το χρώμα των αττικών αγγείων και του χώματος των ανασκαφών, ούτε το ζωντανό κόκκινο, το χρώμα του πάθους, της υπαίθρου, της υφαντικής και του κινναβαριού που συναντά κανείς στην ιστορική ελληνική τυπογραφία.
Η φύση ως το πρώτο εργαστήριο – Ένα προσωπικό herbarium
Πριν από την αρχαιολογία υπήρξε η φύση. Ή, όπως πιστεύει η ίδια, η μία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την άλλη. Ζώντας στην κρητική ύπαιθρο, η καθημερινότητά της μοιάζει με μια αδιάκοπη υπενθύμιση ότι η ελληνική τέχνη γεννήθηκε πολύ πριν μεταφερθεί σε μάρμαρο, χρυσό ή ύφασμα. Οι αιωνόβιες ελιές, τα ενδημικά αγριολούλουδα, τα βότανα και τα φυτά που κάποτε ενέπνευσαν τους αρχαίους γλύπτες και τις γυναίκες που κεντούσαν τις παραδοσιακές φορεσιές εξακολουθούν να υπάρχουν γύρω της.
«Η φύση είναι η απόλυτη, αδιαπραγμάτευτη μήτρα της ελληνικής τέχνης», λέει χαρακτηριστικά. Τα σχέδιά της αποτελούν μια προσωπική ανάγνωση της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, μοιάζουν με τις σελίδες ενός προσωπικού φυτολογίου – ενός νοητού herbarium.
«Θέλω να πάρω αυτόν τον αστείρευτο πλούτο της κληρονομιάς μας και να τον παρουσιάσω μέσα από τα δικά μου σχέδια, μέσα από τα δικά μου μάτια και τη δική μου προσωπική οπτική. Είναι ο τρόπος που έχω βρει να μοιραστώ ιδέες και ιστορίες που με μαγεύουν.»
Η λέξη herbarium συνοψίζει όλη τη δημιουργική της διαδικασία. Δεν αντιγράφει τη φύση ούτε το παρελθόν. Τα παρατηρεί, τα μελετά και τα μεταφράζει σε μια νέα οπτική γλώσσα, όπου ένα φύλλο άκανθας, ένα μινωικό μοτίβο ή ένα παραδοσιακό κέντημα αποκτούν μια νέα ζωή πάνω στο μετάξι.
Η ιδανική της περιήγηση δεν ξεκινά από έναν αρχαιολογικό χώρο αλλά από τον ίδιο της τον κήπο. «Η βόλτα μας θα ξεκινούσε ανάμεσα σε εντυπωσιακές, αιωνόβιες ελιές – αρκετές από αυτές βενετσιάνικες, με θεόρατους κορμούς όπου αποτυπώνεται όλη η αντοχή και η δύναμη αυτού του τόπου.» Κάτω από τη σκιά τους, η ίδια αναγνωρίζει μικρούς θησαυρούς της ελληνικής χλωρίδας: ενδημικά αγριολούλουδα και βότανα της Κρήτης, όπως η Lomelosia minoana, η Anthyllis barba-jovis –η περίφημη «Γενειάδα του Δία»– αλλά και η Acanthus mollis, το φυτό που ενέπνευσε τον φυτικό διάκοσμο του κορινθιακού κιονόκρανου.
Για τη Στέλλα Καλογεράκη, η σχέση ανάμεσα στη φύση και την τέχνη είναι αδιάσπαστη. «Όλα αυτά ενέπνευσαν τόσο τους αρχαίους προγόνους μας να τα σκαλίσουν πάνω στις πέτρες, όσο και τις γιαγιάδες μας να τα κεντήσουν στα υφασμένα πανιά τους. Η φύση είναι η απόλυτη, αδιαπραγμάτευτη μήτρα της ελληνικής τέχνης.»
Σε αυτή τη δημιουργική διαδρομή δεν είναι μόνη. Δίπλα της βρίσκεται ο συνεργάτης και στενός φίλος της, Βαγγέλης Παπιομύτoγλου, βαθύς γνώστης της ελληνικής χλωρίδας, ο οποίος τη βοηθά να αναγνωρίζει, να ταυτοποιεί και να μελετά τα φυτά που συναντά, μεταφέροντας αυτή τη γνώση τόσο στον κήπο της όσο και στα μοτίβα των δημιουργιών της Greek Angels.
Η ελληνική αισθητική: Το ωραίο και το χρήσιμο
Για εκείνη, η ελληνική αισθητική δεν περιορίζεται στην απλότητα, την αρμονία ή τον μινιμαλισμό που συχνά της αποδίδουμε σήμερα. Αυτό που θεωρεί πως αξίζει να ανακαλύψουμε ξανά είναι μια παλαιότερη, βαθύτερη αντίληψη της ομορφιάς.
«Συνήθως, όταν μιλάμε για το rediscovering της ελληνικής αισθητικής, αναφερόμαστε στην απλότητα, την κομψότητα, τον μινιμαλισμό και την αρμονία. Και αυτό είναι αλήθεια. Προσωπικά, όμως, θα πρόσθετα να ξαναδούμε ως σημαντικό τον συσχετισμό που υπήρχε ανάμεσα στο χρήσιμο και το ωραίο.»
Όπως εξηγεί, για τους αρχαίους Έλληνες η τέχνη ήταν δημιούργημα του τεχνίτη και όφειλε να είναι ταυτόχρονα όμορφη και χρήσιμη.
«Ήταν –και εξακολουθεί να είναι– σημαντικό όχι μόνο να θαυμάζουμε την ομορφιά από μακριά, αλλά να την εντάσσουμε στην καθημερινότητά μας.»
Ίσως αυτό εξηγεί καλύτερα από οτιδήποτε άλλο γιατί επέλεξε το μετάξι ως μέσο έκφρασης. Όχι έναν πίνακα ή ένα αντικείμενο που θα μείνει ακίνητο σε έναν τοίχο, αλλά κάτι που θα συνοδεύει τον άνθρωπο στην καθημερινή του ζωή.
«Ένας πίνακας μένει ακίνητος, ένα αρχαίο αγγείο κλειδωμένο στη βιτρίνα. Το μαντήλι, αρκετά κοντά στο βιβλίο αλλά ακόμη πιο κοντά σε εκείνον που το φορά, αναπνέει μαζί του.»
Για τη δημιουργό της Greek Angels, το wearable design ξεπερνά μια αισθητική επιλογή και γίνεται ένας τρόπος να μεταφέρει την ιστορία από το μουσείο στη ζωή.
«Αποφάσισα να κάνω την τέχνη φορέσιμη, ώστε να μπορείς να τυλίξεις γύρω σου έναν αρχαίο μύθο, ένα βυζαντινό ποίημα ή ένα λαϊκό μοτίβο, να τα κάνεις δικά σου, να πάρεις δύναμη και να… πετάξεις ψηλά. Γι’ αυτό και το μότο των Greek Angels είναι: Wear your scarf and fly! Το μαντήλι είναι τα φτερά σου. Η κληρονομιά μας πρέπει να είναι μια ζωντανή εμπειρία, ικανή να μας εξυψώνει στην καθημερινότητά μας.»
Οι ιστορίες που περιμένουν ακόμη
Όταν τη ρωτώ αν υπάρχει μια ελληνική ιστορία που δεν έχει ακόμη μετατρέψει σε σχέδιο, δεν απαντά με έναν τόπο ή έναν μύθο. Απαντά σαν άνθρωπος που ζει διαρκώς ανάμεσα στις ιστορίες.
«Η αλήθεια είναι πως οι ιστορίες βρίσκονται παντού γύρω μας. Συχνά δεν ξέρω καν αν τις ψάχνω εγώ ή αν έρχονται εκείνες και με βρίσκουν. Αρκετές φορές γεννιέται μια σκέψη για κάτι που με συγκινεί· την αφήνω να “αναπνεύσει” κι εκείνη συνεχίζει να ζει αθόρυβα μέσα μου, ώσπου να βρει την κατάλληλη στιγμή για να ξαναεμφανιστεί.»
Αυτή την περίοδο, η σκέψη της επιστρέφει ξανά και ξανά στο ελληνικό αλφάβητο. Στα περίτεχνα βυζαντινά πρωτογράμματα, αλλά και σε ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της ελληνικής τυπογραφίας: το Μεγάλο Ετυμολογικό (Etymologicum Magnum), ένα από τα πρώτα ελληνικά βιβλία που τυπώθηκαν στη Βενετία, το 1499, χάρη στην πρωτοβουλία Κρητικών λογίων και επιχειρηματιών.
Κεντρική μορφή αυτής της ιστορίας είναι ο Ρεθυμνιώτης τυπογράφος και λόγιος Ζαχαρίας Καλλιέργης, δημιουργός των περίφημων πρωτογραμμάτων που άφησαν το αποτύπωμά τους στην ελληνική τυπογραφία.
«Κάπως έτσι, το παζλ ολοκληρώνεται. Ένα ελληνικό θαύμα, ένα πρωτοποριακό τυπογραφικό επίτευγμα, με τα πιο όμορφα πρωτογράμματα σχεδιασμένα από τον συμπατριώτη μου, τον Ζαχαρία Καλλιέργη. Αυτή η ιστορία έχει ήδη “πετάξει” και σύντομα θα δώσει φτερά σε εκείνον που θα τη φοράει. Γιατί δεν θα φοράει απλώς ένα μαντήλι, αλλά θα κουβαλάει πάνω του μια συγκλονιστική ιστορία, γραμμένη με τα πιο στολισμένα γράμματα και βουτηγμένη σε εκείνο το μοναδικό κόκκινο κιννάβαρι.»
Αυτή είναι μάλλον και η μεγαλύτερη πρόκληση για κάθε πολιτιστική κληρονομιά. Όχι να παραμένει ανέπαφη πίσω από το γυαλί μιας προθήκης, αλλά να συνεχίζει να συνοδεύει τη ζωή των ανθρώπων. Να εμπνέει, να μεταμορφώνεται και να αποκτά νέα νοήματα χωρίς να χάνει τη μνήμη της.
Γιατί η ελληνική πολιτιστική κληρονομιά δεν ανήκει μόνο στα μουσεία. Ανήκει και στους ανθρώπους που συνεχίζουν να τη φορούν, να τη μοιράζονται και να την εντάσσουν στη ζωή τους.
