Έχοντας επιστρέψει πια στην Αθήνα, στο σπίτι μου, με τις μικρές οθόνες γύρω μου και προσπαθώντας να συνέλθω από την «έρημο» του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, μπορώ να σας πω με βεβαιότητα ότι επιβίωσα! Αν έμεινα και αλώβητος, δεν ξέρω ακόμα. Πάντα αφήνεις κάτι πίσω σου σ’ αυτή την πόλη, οπότε σίγουρα κάτι θα μου έχει μείνει. Όμως βιβλία, εισιτήρια, αφίσες, αυτοκόλλητα, σημειώσεις, γνωριμίες και γνώσεις στιγμάτισαν την ψυχή και το μυαλό μου σας διαβεβαιώ. Προβολές «κατέστρεψαν» τα μάτια μου και δεν θα αναφερθώ καν στα πάρτι και το καλό φαΐ της Σαλονίκης, το τι ζημιές προκάλεσαν στον οργανισμό μου. Δεν λες πάλι καλά που όλοι είχαμε τη διαπίστευση του φεστιβάλ στο λαιμό μας κρεμασμένη για να μπορούν οι διασώστες να μας ταυτοποιήσουν κι αυτό μ’ έκανε να νιώθω μια κάποια ασφάλεια. Ο πραγματικός κίνδυνος του φεστιβάλ που βιώνω είναι ότι σήμερα ξύπνησα και δεν είχα να πάω σε προβολή. Ξύπνησα και είμαι μπρος σε μια οθόνη μικρή να πληκτρολογώ κουτάκια στην προσπάθειά μου να μοιραστώ μαζί σας τα ωραία που βίωσα πάνω κει στον βορρά, στη «χώρα» του σινεμά.

Η Τρίτη 10 του Νοέμβρη ήταν μια μέρα που σαν να ένωσε την ελληνική κινηματογραφική μνήμη με τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό. Στην αίθουσα Παύλος Ζάννας, μια μέρα μετά την απονομή του Χρυσού Αλέξανδρου στον Νίκο Γραμματικό, μαζεύτηκαν οι Παρόντες των Απόντων στη συζήτηση με αφορμή το βιβλίο του Θεοδόση Μίχου Απόντες, μια προφορική ιστορία. Μια συνέντευξη με τον Βαγγέλη Μουρίκη το 2019 κατέληξε σε ένα βιβλίο σαν ντοκιμαντέρ. Όλοι οι συντελεστές μιλούν για την ταινία Απόντες στις συνεντεύξεις που δώσανε στον Μίχο, μα εκείνος τις πήρε, τις έκοψε, τις συνέθεσε, σαν μοντάζ να έκανε και ’συ στα χέρια σου βαστάς 7 κεφάλαια που όλοι συνομιλούν σαν να ’ταν μια μεγάλη παρέα όλοι τους σ’ ένα κοινό τραπέζι, όπως στη ταινία.

Στην Αίθουσα εκείνη τη μέρα η παρέα κάθισε, ο Γραμματικός άργησε να έρθει μα όταν ήρθε ως και για τα τσιγάρα που πίνανε στο σπίτι του Αιμίλιου Χειλάκη μας είπε. Μας μίλησε για την παρέα που δημιούργησε, για τον τίτλο που ήταν να είναι Ούζο και Χταπόδι, τα γυρίσματα που είχαν μια τρέλα γιατί όλοι τους ήτανε πιτσιρικάδες. Οι ηθοποιοί τόνιζαν το πόσο σημαντικό ήταν ότι κάνανε πολλούς μήνες πρόβα, ο παραγωγός Παναγιώτης Παπαχατζής σχολίασε, ότι ενώ όταν βγήκε η ταινία δεν είχε την ανταπόκριση που περίμενε, σήμερα που με τα χρονιά είδε πώς αγκαλιάστηκαν οι Απόντες από τις νεότερες γενιές, ένιωσε ότι τελικά βρήκε τον δρόμο της.

Η όλη φιλοσοφία του Νίκου Γραμματικού συνοψίστηκε σε μια μόνο φράση του: «Δεν έκανα τις ταινίες που μπορούσα να κάνω, έκανα τις ταινίες που δεν μπορούσα να μην κάνω». Την ίδια μέρα πήγα στο Μακεδονικόν για τις ειδικές προβολές του αφιερώματος στο Bauhaus. H γερμανική σχολή τέχνης και design από το 1919-1933 επαναπροσδιόρισε τη σύγχρονη αίσθηση μιας και συνέδεσε την τέχνη με τη λειτουργικότητα σε μια πιο οικονομικά προσιτή τιμή για όλους. Παρακολούθησα δυο ταινίες του Λάζλο Μοχόλι-Νάγκι: τα Εργαστήρια ντιζάιν που καταγράφει φοιτητές και πρότζεκτ του Ινστιτούτου στις αρχές της δεκαετίας του 1940 και το Συνέδριο Αρχιτεκτόνων.

Τον Αύγουστο του 1933 η ελίτ του ευρωπαϊκού μοντερνισμού επιβιβάστηκε από τη Μασσαλία στο ατμόπλοιο «Πατρίς» με τελικό προορισμό την Αθήνα. Ο Λάζλο Μοχόλι-Νάγκι ο πρωτοπόρος του Bauhaus παίρνει μαζί την κάμερά του και καταγράφει προσωπικότητες των Φερνάν Λεζέ, Ζίγκφριντ Γκίντιον και Λε Κορμπιζιέ στο ταξίδι τους. Περνάνε από τον Ισθμό της Κορίνθου, φτάνουν Πειραιά, ανεβαίνουν στην Ακρόπολη, κάνουν το συνέδριο και επισκέπτονται κι ένα νησί. Ήταν ένα ταξίδι καταγραφής με εικόνες από την Ελλάδα του 1933 και μαγικό το έκανε για μένα το γεγονός ότι ήμουν σε μια γεμάτη αίθουσα να παρακολουθούμε μια ταινία δίχως ήχο. Ανατριχίλα σκέτη σας λέω ειδικά άμα σας ενδιαφέρει και το κίνημα και η αβάν-γκαρντ ματιά που τελικά παραμένει επίκαιρη έναν αιώνα μετά. Αρκεί φυσικά να μπορείς να επιβιώσεις μέσα στην απόλυτη ησυχία.

Το απόγευμα παρακολούθησα και την ταινία της Ζακλίν Λέντζου «Μια Μέρα στη ζωή της Τζο: Κεφάλαιο Φαίδρα» που έλαβε βραβεία, ανάμεσά τους και αυτό της Καλύτερης Ταινίας Μεγάλου Μήκους «Χρυσός Αλέξανδρος – Θόδωρος Αγγελόπουλος». Η μέρα μου έκλεισε περπατώντας στο λιμάνι παρατηρώντας την όλη αστάθεια του καιρού που μας πήγαινε μια ήλιο, μια αέρα, μια ψιλόβροχο, μια κρύο.

Με ένα Χαρούμενο Ξεκίνημα με βρήκε η Τετάρτη 11η Νοεμβρίου. Πρώτα είδα την ταινία Test του Σαμ ΜακΚόνελ, ένας μποντιμπίλντερ που ζει με τη μαμά του, τη θρησκόληπτη που θέλει να βγει πρώτος στον διαγωνισμό. Στην αρχή νόμιζα ότι ήταν ντοκιμαντέρ για την ντόπα που παίρνουν αυτοί οι γυμναστηριακοί τύποι, τόσο ρεαλιστικά έπαιζαν οι ηθοποιοί. Ένας ήρωας παγιδευμένος στο Οχάιο που είχε όνειρο να πάει στη Νέα Υόρκη προσπαθεί κάτι ν’ αλλάξει στη ζωή του αλλά ξέρετε τίποτα δεν αλλάζει έτσι απλά.

Δυνατό ξεκίνημα της μέρας μου που συμπληρώθηκε με την Ειδική Προβολή της Φίνος Φιλμς με την πρώτη μουσική ελληνική ταινία του 1954, Χαρούμενο Ξεκίνημα. Αγαπώ τις ελληνικές ταινίες, με αυτές μεγάλωσα αλλά τελικά το να τις βλέπεις σε μεγάλη οθόνη έχουν άλλη αρχοντιά. Έφυγα από την προβολή με τη σκέψη τού γιατί να μην υπάρχει μια αίθουσα στην Αθήνα κινηματογραφική που να προβάλλει μόνο παλιές καλές ελληνικές ταινίες. Μπορεί και να επιβίωνε οικονομικά ποτέ δεν ξέρεις. Άσε που έχω πια βαρεθεί να βλέπω από τα ιδιωτικά κανάλια τις ίδιες και τις ίδιες ταινίες. Μια ανακύκλωση που μας στερεί να δούμε κι άλλες ταινίες διαμαντάκια – τελικά μόνο στην ΕΡΤ μπορείς πια να πετύχεις κάποια ταινία από τις ακριβοθώρητες.

Κινηματογραφικά η μέρα μου έκλεισε με την ταινία Χρονικό μιας πολιορκίας του Αμπντάλαχ Αλ Κατίμπ. Μια πόλη με τους πολίτες της σε κατάσταση πολιορκίας. Βομβαρδισμοί, γενοκτονία και μια γέννα. Δεν θέλω να κάνω συγκρίσεις αλλά μ’ άρεσε πιο πολύ από το ΝΑΖΑ. Ένα παιχνίδι με μια βιντεοκάμερα που τελειώνει η μπαταρία της και καταγράφει όσα περισσότερα μπορεί. Ένας ήρωας δεν ήθελε να καταστραφούν βιντεοκασέτες με ταινίες. Ένας άλλος κλέβει ένα ψυγείο για να του δώσουνε στη μαύρη αγορά ένα τσιγάρο μα τι να το κάνεις το ψυγείο όταν δεν έχεις ρεύμα; Συνέχισα ηλεκτρισμένος τη νύχτα μου και ξύπνησα το επόμενο πρωί.

Η Πέμπτη 12 του Νοέμβρη θα έλεγα ήταν αφιερωμένη ξεκάθαρα στις γυναίκες αλλά αφορούσε φυσικά όλους μας. Η Λόρα Μάλβεϊ, η Βρετανίδα θεωρητικός στο μάστερκλας της, μας μίλησε και μας ανέλυσε σκηνές από την «Υπόθεση Νοτόριους» του Χίτσκοκ εξηγώντας μας τον μηχανισμό του ανδρικού βλέμματος που ορίζει την οπτική του θεατή. Τώρα πια οι εποχές άλλαξαν κι όπως σχολίασε η ίδια για την ψηφιακή εποχή: «Με την ψηφιακή επιβράδυνση, ο θεατής δεν είναι πια “αυτός”. Είμαστε όλοι και όλες εμείς, με τις πολλαπλές επιθυμίες μας». Ακολούθησε ένα αφιέρωμα με ταινίες της, ανάμεσα στις οποίες εκείνη που μου άρεσε περισσότερο ήταν το “Frida Kahlo & Tina Modotti“, που γύρισε το 1983 μαζί με τον Πίτερ Γουόλεν. Ένα ντοκιμαντέρ που εστιάζει στο έργο της Φρίντα Κάλο και της Ιταλίδας φωτογράφου Τίνα Μοντότι, δύο γυναικών που συνδέθηκαν με τη μεξικανική πολιτιστική αναγέννηση.

Ακολούθησε η προβολή της αποκατεστημένης κόπιας της ταινίας Εύα της Μαρίας Πλυτά. Μια ταινία με μουσική του Θεοδωράκη, σκηνικά του Τσαρούχη που επέστρεψε με 11 λεπτά επιπλέον υλικό. Η Μαρία Πλυτά αυτή η άγνωστη για πολλούς από μας σκηνοθέτρια γύρισε την πρώτη της ταινία Τα αρραβωνιάσματα το 1950 και ακολούθησαν άλλες 16. Είναι μια πρωτοπόρα και διαμορφώτρια της ελληνικής κινηματογραφίας. Για κλείσιμο προβολών είδα το «Ξανασταυρώνεται» του Θοδωρή Παπαδουλάκη, μια τολμηρή ταινία βασισμένη στο «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, το γνωστό μυθιστόρημα που όμως διαδραματίζεται σε ένα δυστοπικό μέλλον. Μπορεί να επιβίωσα ίσαμε δω αλλά ξημέρωσε η επόμενη μέρα.

Παρασκευή και 13 και δεν επιβίωσε η Microsoft που κράσαρε κι επικρατούσε πανικός αλλά ’γω χαμπάρι δεν πήρα. Είναι ένα στοιχείο που πρέπει να προστεθεί σ’ αυτούς τους οδηγούς επιβίωσης. Κινδυνεύετε να χάσετε τη σύνδεσή σας με την πραγματικότητα σ’ αυτά τα φεστιβάλ, μπορεί να πέσουν κυβερνήσεις και ’σείς να μιλάτε για τις ταινίες που παρακολουθήσατε. Η μέρα ξεκίνησε με μια συζήτηση για την Όπερα του Ανδρέα Βελισσαρόπουλου, ταινία που γυρίστηκε το 1976 και μάλλον η πρώτη queer ταινία του ελληνικού κινηματογράφου βασισμένη στην όπερα Τριστάνος και Ιζόλδη με πολύ εικαστικά κοστούμια που όμως είχε χαθεί. Αναζητείται η κόπια της Όπερας, αυτός θα μπορούσε να ‘ταν κι ο τίτλος της συζήτησης. Παρακολουθήσαμε και ένα σπάνιο υλικό από τα γυρίσματα της χαμένης αυτής ταινίας που εντόπισε ο συλλέκτης Δημήτρης Ξανθούλης. Ο Πάνος Χ. Κούτρας ήταν παρών στο κοινό και πήρε τον λόγο. Θυμήθηκε που ήταν ο πιτσιρικάς που ανήκε σ’ αυτή την παρέα πρωτοπόρων και μας υπογράμμισε ότι ο Βελισσαρόπουλος πέρα από το περιοδικό ΑΜΦΙ άνοιξε τον δρόμο για τις επόμενες γενιές.

Παρακολούθησα το DAU, μια ταινία 216 λεπτών του Ρώσου σκηνοθέτη Ίλια Χρζανόφσκι, και ένιωσα σαν να έβλεπα τη ρωσική εκδοχή του Οπενχάιμερ. Αυτή τη φορά, ο Θεόδωρος Κουρεντζής αφήνει για λίγο τη μουσική διεύθυνση και υποδύεται τον κεντρικό ήρωα της ταινίας, τον Σοβιετικό φυσικό και νομπελίστα Λεβ Λαντάου. Ένα κινηματογραφικό πείραμα που καλύπτει 40 χρόνια από τη ζωή του φυσικού, με τον Κουρεντζή να μην περνά καθόλου απαρατήρητος στον πρώτο του υποκριτικό ρόλο. Η μέρα έκλεισε με το ατμοσφαιρικό candlelight concert και την Αποθήκη Γ φωτισμένη μόνο με κεριά, εκατοντάδες κεριά γύρω μας κι εμείς ν’ ακούμε κινηματογραφικά σάουντρακ μέσα από έγχορδα. Καταπληκτικό ήταν και …φωτιά δεν πήραμε. Επιβιώσαμε και για ύπνο πήγαμε.

Λίγο πριν πέσει η αυλαία του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης ξημέρωσε το Σάββατο 15, με τον παράξενό του τον καιρό, μα η μέρα μου για να επιβιώσω είχε μέσα την προβολή της ταινίας του Φρέντυ Βιανέλλη «Άγγελος στα πέριξ» και την απονομή του τιμητικού Χρυσού Αλέξανδρου στον Άγγελο Παπαδημητρίου. Μια ταινία με 15 μονοπλάνα που ακολουθεί τη φυσική ευγένεια του Άγγελου Παπαδημητρίου, ο οποίος περιδιαβαίνει, συναντά, συνομιλεί με ανθρώπους και μας διδάσκει ήθος κι ότι αν ο καθένας μας ενδιαφέρεται, ασχολείται, νιώθει, συναισθάνεται, υπάρχει μια ελπίδα.

Είχα δει πιο πριν την ταινία Θα σε νοιάξει αν πεθάνω; της Σουηδής Ρόζντα Σεκέρσετ. Ο ήρωάς της ο Νικ, όπως και ο Άγγελος Παπαδημητρίου, ουσιαστικά αναρωτιούνται σε διαφορετικό πλαίσιο το πόσο μπορείς και ποιο είναι το κόστος αν θες να σταθείς να βοηθήσεις και να είσαι παρών για κάποιον άνθρωπο. Παρακολούθησα και online το Stand Up του Ολλανδού σκηνοθέτη και ακτιβιστή Μάρι Σάντερς, καταπληκτικό! Η Βέρα στα 23 της παρτάρει μια βραδιά και ξυπνά μετά από ένα ατύχημα δίχως το ένα της το πόδι. Μια ταινία που με είχε μια στο γέλιο, μια στη συγκίνηση. Κρίμα που την είδα στη μικρή οθόνη μα δεν προλάβαινα, τουλάχιστον χαίρομαι που την είδα. Δεν την έχασα, όπως μετανιώνω που δεν κατάφερα να δω το «Jim Queen – Φουσκωτή Θεά» που όσοι το είδαν μου είπαν ότι ήταν υπέροχο και το διασκέδασαν. Ο Τζιμ είναι ο φουσκωτός γυμναστηριακός τύπος που ’χει μαγέψει την γκέι κοινότητα του Παρισιού, όλοι τόνε ποθούνε μα τόνε βρίσκει ένας ιός που μετατρέπει τους γκέι σε στρέιτ. Μια ταινία ανιμέισον που θα αναζητήσω να τη δω πια στην Αθήνα. Μιας και είμαι στην κατηγορία: τι δεν είδα, μόλις θυμήθηκα ότι δεν είδα και τη νέα ταινία του Ρένου Χαραλαμπίδη Το Κλασικό Αριστούργημα που η προβολή της είχε και μια πρωτιά. Για πρώτη φορά στην ιστορία του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης προβλήθηκε ταινία σε θερινό σινεμά, στο cine Απόλλων.

Είδα αυτές τις 10 μέρες, από τις 5 έως τις 15 Νοεμβρίου, πολλές ταινίες και αρκετές συζητήσεις. Επιβίωσα και το γνωρίζω είναι μια πολυτέλεια σ’ αυτούς τους καιρούς να αφιερώνεις χρόνο και χρήμα σε ένα φεστιβάλ που όμως βγαίνεις πιο δυνατός σε γνώση και εμπειρίες. Αυτά που μένουν και τα κοιτάω τώρα είναι οι εκδόσεις του φεστιβάλ που και φέτος «κέντησαν». Είναι και οι τσάντες και μπλούζες από το έργο Spatial affects της εικαστικού Σοφίας Ροζάκη, με την οποία κάποια στιγμή γνωριστήκαμε. Έχει πολύ ωραία ενέργεια και ήταν τόσο χαρούμενη που έβλεπε την πόλη που σπούδασε να είναι γεμάτη με αφίσες από το έργο της. Έτσι για την ιστορία να σας πω ότι όλοι αναζητούσαν το merch του φεστιβάλ, το οποίο εξαντλήθηκε νωρίς κι όχι γιατί τυπώθηκαν λίγα. Ευτυχώς οι νόμοι της ζήτησης και της αγοράς ταχύτατα φρόντισαν μεσοβδόμαδα να εμφανιστούν ξανά αφίσες, τσάντες και μπλούζες. Γενικά ο κόσμος έλεγε ότι ήταν απ’ τις καλύτερες χρονιές. Προσωπικά ένιωσα μια ανακούφιση, γιατί δεν με αφορά αν ήταν καλή ή κακή χρονιά με αφορά το φεστιβάλ να προβάλλει καλές ταινίες που να μας αφορούν στο παρόν και να λειτουργεί ρολόι. Εδώ να αποδώσω κι ένα μεγάλο ευχαριστώ στα άτομα του φεστιβάλ, όλοι τους έτοιμοι πάντα να σε εξυπηρετήσουν, να λύσουν απορίες και άμα χρειαστεί να σου δώσουν και τις πρώτες βοήθειες.

Η Κυριακή 15 του Νοέμβρη, ήταν η μέρα απονομής των βραβείων και όλοι στην Αποθήκη Γ χειροκροτούσαμε τους νικητές που μπορείτε να τους δείτε εδώ αναλυτικά. Μετά φαγητό και φτιάξιμο βαλίτσας, γιατί το βράδυ έχει Τελετή Λήξης, μια προβολή έκπληξη κι ένα πάρτι κλεισίματος, έτσι ως μια επιβράβευση που …επιβιώσαμε. Η ταινία της Τελετής Λήξης ήταν η δανέζικη «Άγνωστη Γυναίκα» της Μάι ελ Τούκι. Με τις δυο πρωταγωνίστριες Ματίλντα Αρσέλ και Μαρίνα Μπούρας να ανεβαίνουν στη σκηνή και να μιλάνε ελληνικά συγκινημένες, ενώ εμείς από κάτω ήμασταν ευχάριστα σοκαρισμένοι. Φυσικά το σοκ συνεχίστηκε και κατά τη διάρκεια της ταινίας, γιατί είναι μια ταινία που δεν πρέπει να χάσετε κι ας μην μας λέει κάτι καινούργιο. Τελείωσε ο πόλεμος και πρέπει να τιμωρηθούν οι συνεργάτες των Ναζί. Η αποκατάσταση της δημοκρατίας και οι γυναίκες που τις κουρεύουν στον δρόμο ζωγραφίζοντας -με κόκκινη μπογιά- σβάστικα πάνω τους. Όμως εμείς είμαστε μέσα σ’ ένα αστικό σπίτι που μια υπηρέτρια θα γίνει κυρία του σπιτιού, μια ταινία εποχής με μήνυμα που αφορά εμάς τους σύγχρονους κατοίκους του πλανήτη Γη.

Ελλάδα δεν είναι μόνο η Αθήνα αλλά η Σαλονίκη, πέρα από το καλό φαγητό έχει το καλύτερο κινηματογραφικό φεστιβάλ. Το λένε και οι καλεσμένοι όπως είπε ο Ορέστης Ανδρεαδάκης στην Τελετή Λήξης. Έχουμε κι ένα κινηματογραφόφιλο κοινό που οι ερωτήσεις στα Q&A είναι έξυπνες, έτσι του λένε οι καλεσμένοι-καλλιτέχνες. Τελειώνει η ταινία, ρίχνει ψιλόβροχο και τρέχω να προλάβω την ταινία – έκπληξη, είχα πάρει το εισιτήριο και ρώταγα ποια είναι η ταινία τελικά. Στην είσοδο μας προσέφεραν ένα κουτί ποπ κορν και μου είπε η γυναίκα που μου το έδωσε διαβάστε και θα δείτε ποια είναι η ταινία. Διάβασα: «Μπορείς να δεις τα πάντα» και τα είδα όλα. Ήταν ένα ερευνητικό ντοκιμαντέρ που κύλαγε νεράκι κι ας ήταν πάνω από δυο ώρες και που σ’ έκανε να απορείς αν τώρα αυτή η σκηνή προέκυψε ή το ’χαν προγραμματίσει να γυριστεί έτσι. Σαν ριάλιτι ήτανε, σαν σειρά αληθινού εγκλήματος ήτανε, χρησιμοποιούσε και πολλές φόρμες στο αφήγημα, πιστεύω θα παίξει στα Όσκαρ δυνατά και γενικά μου έκανε μια ωραία γέφυρα μεταξύ του κλείσιμου του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου με το 29ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης που έρχεται από τις 4 έως τις 14 Μαρτίου 2027.

Να είμαστε καλά να επιβιώσουμε ίσαμε τον Μάρτη και ν’ ανταμώσουμε στη Σαλονίκη ξανά. Είδα και φέτος πολλές ταινίες, νέους τόπους και καλούς φίλους. Έκανα νέες γνωριμίες τόσο με πρόσωπα όσο και με έργα. Ανατρίχιασα σε προβολές δίχως ήχο, συγκινήθηκα βλέποντας καλλιτέχνες ν’ ανεβαίνουν στη σκηνή να μιλάνε για το έργο τους, έμαθα πράγματα στα Q&A, τα οποία πιστεύω είναι το πιο σημαντικό στοιχείο των προβολών.

Να σας δώσω και ’γω κάποιες προτάσεις επιβίωσης κλείνοντας, όχι για τους ανθρώπους αλλά επιβίωσης του ίδιου του φεστιβάλ: Δεν μιλάμε στις προβολές, δεν αφήνουμε τα κινητά μας ανοιχτά. Αν θέλουμε να τραβήξουμε βίντεο χαμηλώνουμε τη φωτεινότητα της οθόνης μας, καθόμαστε στα Q&A, φυσικά και δεν ντρεπόμαστε να ρωτήσουμε κάτι μα δεν παίρνουμε και το μικρόφωνο για να πούμε τη γνώμη μας για την ταινία ούτε να περιαυτολογήσουμε, είναι άβολο και ασεβές για τους καλεσμένους. Δεν αφήνουμε σκουπίδια στην αίθουσα και συμπεριφερόμαστε με ευγένεια στο προσωπικό. Οι ταινίες και η κινηματογραφική αίθουσα είναι ένα καταφύγιο, το φεστιβάλ είναι μια γιορτή. Να θυμάστε το θέμα δεν είναι να επιβιώσουμε μα να βιώσουμε. Δεν χρειαζόμαστε μήτε οδηγούς επιβίωσης, μήτε κριτικούς κατεύθυνσης. Παραινέσεις μόνο χρειαζόμαστε και μια κάποια καταγραφή έτσι για να τις βρουν οι μελλοντικές γενιές που θα μελετήσουν πώς επιβίωναν οι φεστιβαλίστες του παρελθόντος.