Το ελc παρευρέθηκε στη διαδικτυακή δημοσιογραφική συνέντευξη που διοργάνωσε η Στέγη Ιδρύματος Ωνάση με καλεσμένο τον σημαντικό Πολωνό δημιουργό Łukasz Twarkowski. Ο διακεκριμένος σκηνοθέτης συζήτησε μαζί μας για την παράσταση “ORACLE” που ανεβαίνει στη Κεντρική σκηνή της Στέγης -και σε συμπαραγωγή- από τις 15 έως τις 18 Οκτωβρίου. Ο διεθνής σκηνοθέτης διατηρεί αγαστή συνεργασία και άρρηκτους φιλικούς δεσμούς, αφού η Στέγη μας τον σύστησε μέσω του εκπληκτικού ROHTKO (2024) και της υβριδικής Respublika (2024).
Το “ORACLE” αποτελεί το δεύτερο μέρος μιας επιστημονικής τριλογίας. Το πρώτο μέρος της οποίας τιτλοφορείται “Quanta”, και διαδραματίζεται το 1938 στις ελβετικές Άλπεις, εκεί όπου συναντώνται οι κβαντικοί φυσικοί. O Twarkowski θα δηλώσει ότι ήθελε να αποπειραθεί να δει μέσα από το πρίσμα επιστημονικών ανακαλύψεων που άλλαξαν για πάντα τη ζωή μας, Και επίσης ότι: «Προσπαθήσαμε, να οικοδομήσουμε μια αφήγηση που ξεκινά πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, διατρέχει τη διάρκειά του και ολοκληρώνεται με το τρίτο μέρος της τριλογίας στην περίοδο μετά από αυτόν».
Βασική θεματική του πρώτου μέρους αποτελεί η κβαντική φυσική, ενώ ο Άλαν Τούρινγκ, ο ιδιοφυής μαθηματικός με την τραγική κατάληξη που εργάστηκε οικοδομώντας το επιστημονικό υπόβαθρο για τη δημιουργία αυτού που ονομάζουμε σήμερα Τεχνητή Νοημοσύνη βρίσκεται στο επίκεντρο του δεύτερου μέρους. Η ιστορία του θα συμπλεχθεί με αυτή της σταρ Hedy Lamarr που όμως ήταν και εφευρέτης συστημάτων στα οποία βασίστηκαν οι ασύρματες τηλεπικοινωνίες. Καθώς και της πνευματίστριας Helen Duncan. Η αμφιλεγόμενη περσόνα του Blake Lemoine, παρεισφρέει στη φασματική παραστασιακή αφήγηση.
«Μοιάζει σαν να έχουμε κάποιου είδους ανεπιθύμητο παιδί, όλοι μας…»
Το “ORACLE” εξερευνά τη στιγμή που η τεχνολογία παύει να είναι απλώς ένα εργαλείο και αρχίζει να διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο ζούμε, σκεφτόμαστε και κατανοούμε τον κόσμο. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη αποκτά όλο και μεγαλύτερη παρουσία στη ζωή μας. Και στο ερώτημα τι είναι αυτό που τον ανησυχεί περισσότερο σχετικά με την πορεία αυτής της σχέσης μεταξύ ανθρώπων και τεχνολογίας, ο Łukasz Twarkowski απάντησε:
«Υπάρχουν δύο βασικές πτυχές σε αυτό. Η πρώτη είναι η καθαρά φιλοσοφική πλευρά που αφορά τη σκέψη ότι τα συστήματα αυτά μπορούν να αποκτήσουν αυτοσυνειδησία. Η στιγμή αυτή με τρομάζει, προφανώς, Γιατί όταν δημιουργείς μια οντότητα, οφείλεις και να τη φροντίζεις -καθώς, ως κοινωνικό σύνολο- είμαστε οι γονείς της, έτσι δεν είναι; Μοιάζει σαν να έχουμε κάποιου είδους ανεπιθύμητο παιδί, όλοι μας, και θα πρέπει να αναλάβουμε κάποιου είδους ευθύνη απέναντί του καθώς μπορεί να αποδειχθεί ένα πολύ άτακτο παιδί. Αλλά, αν σκεφτούμε την πιθανότητα να αποκτήσει αυτοσυνειδησία δεν μπορούμε απλώς να το “σκοτώσουμε”. Αυτές οι σκέψεις αφορούν ως ένα βαθμό, το φιλοσοφικό επίπεδο. Όμως, αυτό που με τρομάζει περισσότερο είναι ότι ενώ αυτή η τεχνολογική εξέλιξη έχει απίστευτη επιστημονική ισχύ βρίσκεται στα χέρια ενός μικρού αλλά υπερβολικά άπληστου μέρους της ανθρωπότητας. Και αυτό είναι ένα επιστημονικό μέσο που δεν θα έπρεπε ποτέ να αποκτήσουν. Δυστυχώς, όμως, είναι οι πλουσιότεροι και θα έχουν τη δυνατότητα να το αναπτύξουν. Και αυτή είναι μια δύναμη που δεν θα έπρεπε ποτέ, μα ποτέ, να φτάσει στα χέρια τους».
Η τεχνολογία, λοιπόν, διαδραματίζει πολύ σημαντικό ρόλο στο έργο του Łukasz Twarkowski και δεν λειτουργεί απλώς ως οπτικό μέσο. Τι του επιτρέπει να κάνει η τεχνολογία στο θέατρο που δεν θα μπορούσε να επιτύχει με πιο παραδοσιακά μέσα; Και ταυτόχρονα, πιστεύει ότι υπάρχει κίνδυνος η τεχνολογία να αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία στην παράστασή του από ό,τι οι ηθοποιοί; Ο Łukasz Twarkowski απαντά: «Κατηγορηματικά όχι. Οι ηθοποιοί παραμένουν στο επίκεντρο αυτού του σκηνικού δρώμενου. Δεν είναι η τεχνολογία αυτή που παρουσιάζει ενδιαφέρον ή που αποτελεί το αντικείμενο της έρευνας, αλλά ο άνθρωπος μέσα στον ψηφιοποιημένο κόσμο. Γι’ αυτόν τον λόγο δεν μπορώ -ή μάλλον, δεν έχω βρει ακόμα τρόπους- να οικοδομήσω αυτές τις αφηγήσεις χωρίς τη χρήση τεχνολογιών. Βέβαια, εξαρτάται, καθώς η χρήση της τεχνολογίας στην έρευνά μας εκτείνεται σε πολλά επίπεδα. Αρχικά – επαναλαμβάνοντας τον McLuhan- για μένα το μέσο είναι πάντα το μήνυμα, και γι’ αυτό είναι τόσο σημαντικό, κατά κύριο λόγο, να κατανοήσουμε γιατί χρησιμοποιούμε ένα συγκεκριμένο μέσο και γιατί δεν μπορούμε να κάνουμε χωρίς αυτό. Διότι, αν μπορούσαμε, θα το αποφεύγαμε, σωστά; Αυτό, λοιπόν, είναι το πρώτο ζήτημα, το οποίο είναι ήδη από το αρχικό στάδιο της δημιουργίας -καθώς, προτού ξεκινήσουμε την παράσταση, στήνουμε ένα είδος τεχνολογικού «παιχνιδότοπου» σε συνεργασία με εικαστικούς και video artists-καθορίζουμε ποιες τεχνολογίες θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε και για ποιον λόγο. Και αυτά τα ίδια τα στοιχεία την νοηματοδοτούν, και ναι, αυτό δεν είναι κάτι απλό. Είναι κάτι που μπορεί να μεταδοθεί, κάτι που ξεπερνά το ίδιο το θέμα.
Βλέπουμε όλοι τις εικόνες στον τοίχο -κατακλυζόμαστε από αυτές τις εικόνες- και είναι όλες τραβηγμένες με θερμικές κάμερες. Γι’ αυτό, για παράδειγμα, ήταν σημαντικό για μένα να αρχίσω να δουλεύω με τη θερμική απεικόνιση. Και με τη χρήση της υπέρυθρης όρασης -σκεπτόμενοι την αρχή του πολέμου και την τριλογία μας, η οποία τοποθετείται χρονικά λίγο πριν από αυτόν αλλά πραγματεύεται κυρίως σε εμπόλεμες περιόδους (από τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο ως σήμερα)- αναζητούμε την οπτική αντιστοιχία που μας συνδέει με τις εικόνες αυτές από τις οποίες κατακλυζόμαστε. Γιατί ακόμη και οι θερμικές κάμερες που χρησιμοποιούμε στην παράστασή μας είναι ακριβώς οι ίδιες με εκείνες που είναι εγκατεστημένες στα drones τα οποία αποστέλλονται στην Ουκρανία για την υπεράσπισή της. Επίσης, στην περίπτωση του “ORACLE”, αρχίσαμε να δουλεύουμε αρκετά με κάμερες υπερύθρων, καθώς όλες οι συσκευές μας -υπολογιστές, smartphone κ.λπ.- διαθέτουν τέτοιες κάμερες, οι οποίες προσφέρουν μια διαφορετική οπτική αντίληψη. Και όταν σχεδιάζαμε την παράσταση, προσπαθώντας να δούμε τον κόσμο μέσα από την οπτική της τεχνητής νοημοσύνης, αποφασίσαμε να αξιοποιήσουμε τον τρόπο με τον οποίο «βλέπει» εκείνη -έναν τρόπο που εμείς συνήθως δεν βιώνουμε- καθώς ακριβώς αυτό αποτελεί την ουσία της».
«Μου αρέσει να βάζω το κοινό σε αμφιβολία»
Όταν τέθηκε στη συζήτηση ότι το έργο του Twarkowski συχνά φέρνει το κοινό σε μια κατάσταση όπου εκείνοι -όσο κι εμείς- δεν είμαστε απόλυτα σίγουροι για το τι είναι ζωντανό, τι είναι διαμεσολαβημένο. Στην ερώτηση για το τι είναι πραγματικό και τι έχει κατασκευαστεί για εμάς; Και στο “ORACLE”, τι θα μας συμβούλευε να μην εμπιστευόμαστε; Την εικόνα, την τεχνολογία, την ιστορία ή μήπως τη δική μας αντίληψη; Μας απαντά:
«Μου αρέσει να βάζω το κοινό σε αμφιβολία. Όπως ακριβώς αμφιβάλλω κι εγώ για πολλά πράγματα και προσπαθώ να κλονίσω ορισμένες γενικευμένες παραδοχές που συνήθως αποτελούν τη βάση της καθημερινότητάς μας και τις θεωρούμε ως θέσφατα. Κάπως έτσι, νιώθω ότι ο ανθρώπινος βίος, η συνείδηση, η κοινωνική ζωή, τα πάντα, είναι ζήτημα συγκεκριμένων κατασκευών και συμφωνιών. Όσον αφορά το “ORACLE” υπάρχει αυτή η συγκεκριμένη αντιστοιχία, όπου στις μέρες μας η τεχνητή νοημοσύνη μετατρέπεται σε καθρέφτη για εμάς -όπως συνέβαινε ήδη εδώ και καιρό στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο επιστημονικής φαντασίας, όπου αναζητούσαμε έναν τέτοιον καθρέφτη για να ορίσουμε τον εαυτό μας. Και πραγματικά μέσα στον πολιτισμό αναζητούμε διαρκώς να τοποθετήσουμε έναν καθρέφτη που μας ορίζει ή μας βοηθά να κατανοήσουμε. Όπως συνέβαινε στην εποχή Φρόιντ όπου φανταζόμασταν τους εαυτούς μας σαν ατμομηχανές γεμάτες παράξενες, ακατανόητες δυνάμεις που ήθελαν να εκραγούν. Ενώ τώρα μοιάζουμε περισσότερο με υπολογιστές· δηλαδή, το μυαλό μας είναι ο υπολογιστής και το σώμα μας είναι απλώς το εργαλείο για την εκτέλεση όσων επεξεργάζεται ο εσωτερικός μας υπολογιστής. Και μετά καταλάβαμε ότι, όχι, τελικά δεν λειτουργούμε με δυαδικό σύστημα -όχι, τελικά μάλλον μοιάζουμε περισσότερο με κβαντικούς υπολογιστές- επειδή βρισκόμαστε πάντα σε μια ενδιάμεση κατάσταση την οποία ποτέ δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα.
Στην περίπτωση του “ORACLE”, φυσικά, υφίσταται κάποιου είδους παραλληλισμός μεταξύ της ανθρώπινης και της τεχνητής νοημοσύνης, στον οποίο μπορούμε να καθρεφτίσουμε τον εαυτό μας, αν και, στην πραγματικότητα, δεν το πιστεύω αυτό. Τάσσομαι μάλλον με την πλευρά του Roger Penrose (Άγγλος μαθηματικός, φυσικός και φιλόσοφος της επιστήμης & ομότιμος καθηγητής μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης) ή άλλων στοχαστών, όπως ο Thomas Nagel (Αμερικανός μετα-αναλυτικός φιλόσοφος & καθηγητής φιλοσοφίας, καθηγητής Νομικής και Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης), ο οποίος ήδη από το 1974 έγραφε στις μελέτες του ότι η συνείδηση είναι κάτι πραγματικά μοναδικό. Ειλικρινά δεν πιστεύω ότι μπορεί η συνείδηση να δημιουργηθεί ή να προκληθεί, έστω και από πανίσχυρα συστήματα υπολογιστών. Ναι, υπάρχει κάτι πιο μυστηριώδες σε αυτό που ονομάζουμε συνείδηση. Και ίσως αυτό να συνδέεται με την κβαντομηχανική, ίσως με κάποιου είδους κατάρρευση της κυματοσυνάρτησης. Δεν ξέρω. Υπάρχει ένα μυστήριο γύρω από την ανθρώπινη συνείδηση, το οποίο δεν νομίζω ότι είναι εύκολο να επιλυθεί μόνο από τη Μηχανή του Turing. Και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο -στο επίκεντρο του “ORACLE”- δεν βρίσκεται, ούτε ο υπολογιστής, ούτε κάποιο αφηρηματικό μαθηματικό μοντέλο υπολογισμού που επινοήθηκε από τον Άλαν Τούρινγκ αλλά η πνευματική επιστήμη, η οποία ανταποκρίνεται σε μια εγγενή, οντολογική ανάγκη που δεν θα πάψουμε ποτέ να έχουμε».
Για τον τίτλο του έργου, τους πολλαπλούς συμβολισμούς και τις αναγνώσεις (ενδεχομένως παραπέμπει στην Oracle Corporation, μία από τις ισχυρότερες πολυεθνικές εταιρίες λογισμικού, όπως και στην Oracle Blockchain) και την αποκρυπτογράφηση των προεκτάσεων του ο Łukasz Twarkowski μοιράστηκε:
«Πιστεύω ότι είναι όλα αυτά μαζί. Στην παράστασή μας μιλάμε για όλα αυτά που αναφέρετε μόλις. Πραγματικά όμως για όλα. Μάλιστα, η Anka Herbut (δραματουργός παράστασης) ήταν εκείνη που πρότεινε αυτόν τον τίτλο, κάποια στιγμή, ενώ διαβάζαμε για τον Alan Turing και τη μηχανή του – αυτή η φανταστική μηχανή του, ξέρετε ονομαζόταν “Oracle”.- Αυτή, λοιπόν, ήταν η αφετηρία μας σε σχέση με τον τίτλο. Όμως, κάποια στιγμή φτάσαμε στο σημείο να τρομάξουμε όταν αντιληφθήκαμε ότι αυτός ο τίτλος συμπίπτει με την Oracle Corporation σκεπτόμενοι ότι: «Θεέ μου, υπάρχει και αυτή η τρομερή εταιρεία υψηλής τεχνολογίας, η Oracle». Και αναρωτιόμασταν αν πρέπει να κρατήσουμε αυτόν τον τίτλο; Ή μήπως θα ήταν καλύτερο να τον αλλάξουμε. Αλλά καταλήξαμε στο ότι, όχι, είναι ακόμα καλύτερα έτσι, ο τίτλος να σηματοδοτεί τον συνδυασμό όλων των πιθανών αναγνώσεων και συμβολισμών της λέξης που εδράζονται στο επίκεντρο του».
Ο Łukasz Twarkowski περί (αναζήτησης) αλήθειας:
«Στην πραγματικότητα, το ζήτημα δεν αφορά την αναζήτηση της αλήθειας, αλλά τα πολιτικά συστήματα που σε υποθάλπουν όσο είσαι χρήσιμος, και τη στιγμή που θα γίνεις ενοχλητικός τότε θα βρουν τρόπο να σε καταστρέψουν. Θα έλεγα, λοιπόν, ότι ο κόσμος δυστυχώς δεν αναζητά την αλήθεια. Και νομίζω ότι το πρόβλημα είναι ακριβώς αυτό. Ή, αν ψάχνουμε, δεν ψάχνουμε γι’ αυτήν, διότι θεωρώ ότι η αναζήτηση της αλήθειας, γενικά μιλώντας, είναι μάταιη. Πρέπει να παραδεχτούμε ότι οφείλουμε πάντα να σκεφτόμαστε το σύστημα βάσει του οποίου η αλήθεια μπορεί να αναγνωριστεί ως αλήθεια, σωστά; Και αυτό είναιτο πιο σημαντικό ερώτημα για μένα.
Ναι, υπάρχουν ορισμένες αλήθειες που για εμάς -και ειδικά για τους ανθρώπους της Δύσης- φαντάζουν θεμελιώδεις, όπως οι έννοιες του “αυθεντικού” και του “πλαστού”, οι οποίες όμως σε άλλους πολιτισμούς έχουν εντελώς διαφορετική σημασία. Κι εμείς είμαστε έτοιμοι να πολεμήσουμε, ακόμα και να σκοτώσουμε γι’ αυτές. Είμαστε όλοι γεμάτοι από τέτοιες αλήθειες. Έτσι δεν είναι; Τα τρία μεγαλύτερα κοινωνικά κατασκευάσματα στον κόσμο -το χρήμα, η θρησκεία και η τέχνη ή η παράδοση- βασίζονται σε πράγματα που στην πραγματικότητα δεν υφίστανται καθόλου. Και είμαστε έτοιμοι να αλληλοσκοτωθούμε. Να σκοτώσουμε, να εξολοθρεύσουμε ολόκληρους πληθυσμούς, απλώς και μόνο επειδή πιστεύουμε σε κάτι που δεν είναι καθόλου αντικειμενικό και αποτελεί απλώς ζήτημα συμφωνίας μεταξύ ορισμένων ανθρώπων. Επομένως, θεωρώ ότι η αλήθεια είναι ήδη μια περίπλοκη έννοια. Θα προτιμούσα να αναζητήσω τρόπους να δείξω ότι η αλήθεια εξαρτάται από το σύστημα αναφοράς βάσει του οποίου χαρακτηρίζουμε κάτι ως αληθές ή μη.
Ένα άλλο ζήτημα είναι ότι τα σύγχρονα πολιτικά συστήματα απέχουν παρασάγγας ακόμη και από την προσπάθεια να την αναζητήσουν, πόσο μάλλον να τη βρουν. Ο Άλαν Τούρινγκ υπήρξε υπέρμαχος της ειρήνης και διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στον τερματισμό του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, τόσο ο ίδιος όσο και οι συνεργάτες του υπέστησαν βία και κακομεταχείριση μετά το τέλος του πολέμου. Αναρωτιέμαι, λοιπόν, ποιο είναι το πραγματικό περιεχόμενο της δημοκρατίας σήμερα, ειδικά όταν ανεχόμαστε αυταρχικές κυβερνήσεις και υποφέρουμε εξαιτίας τους; Πιστεύω πως ναι, υποφέρουμε. Φυσικά, υπάρχουν ολοκληρωτικές κυβερνήσεις -που αποτελούν ήδη μια παγιωμένη κατάσταση-, αλλά ακόμη και τα μη απολυταρχικά καθεστώτα θα μετατραπούν σε τέτοια. Δυστυχώς, με τη χρήση των τεχνολογιών και της τεχνητής νοημοσύνης, αυτό θα συμβεί.
Η αυξανόμενη συσσώρευση ψηφιακής δύναμης στα χέρια των ολίγων απλώς θα πυροδοτήσει την επιτάχυνση της διαδικασίας. Και θα ήθελα να πω ότι δεν έχω λύσεις ούτε απαντήσεις, παρά μόνο ισχυρές ανησυχίες και έντονο φόβο. Και αναρωτιέμαι αν αυτό που βιώνουμε στην εποχή των κολοσσών της τεχνολογίας μπορεί ακόμα να ονομάζεται δημοκρατία! Επειδή το ζήτημα της πληροφορίας και της διασποράς της, του τρόπου με τον οποίο παρέχεται εξατομικευμένα, καθώς και του διαδικτυακού φαινομένου -που παίρνει τεράστιες διαστάσεις -και αφορά τις «φούσκες πληροφοριών» είναι καθοριστικό και ακραία επικίνδυνο αφού η «επίτευξη συναίνεσης»* είναι αδύνατο να επιτευχθεί. Τα ισχυρότερα, λοιπόν, εργαλεία ψηφιακής επικοινωνίας βρίσκονται στα χέρια μιας άπληστης ολιγάριθμης ελίτ και αυτό καθορίζει τη διασάλευση της Δημοκρατίας».
Ο Łukasz Twarkowski όταν ζητήθηκε να αναγνωρίσει αντίστοιχες προσωπικότητες στο σήμερα που αγωνίζονται για την ειρήνη, όπως έκανε ο Άλαν Τούρινγκ, ανέφερε:
«Δύσκολη ερώτηση. Πραγματικά δεν ξέρω τι ακριβώς να απαντήσω. Θεωρώ ότι είναι δύσκολο να βρεθούν αντιστοιχίες ώστε να συγκριθούν αυτά τα δύο πλαίσια. Δεν μου έρχεται στο μυαλό κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο αυτή τη στιγμή, αλλά μάλλον ολόκληρο το γενναίο έθνος της Ουκρανίας, που μάχεται και υπερασπίζεται ολόκληρη την Ευρώπη απέναντι στη ρωσική εισβολή, εδώ και πάνω από τέσσερα χρόνια από την έναρξη της επίθεσης ευρείας κλίμακας που δέχτηκε».
Ο Łukasz Twarkowski μίλησε για την Αθήνα μετά τις τρεις -πλέον- επισκέψεις του:
«Θα είμαι για πάντα συνδεδεμένος με την Ελλάδα. Πιθανότατα λόγω της φιλίας μου με τη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση και τους ανθρώπους που εργάζονται σε αυτήν. Κυρίως, επειδή καταφέραμε να πραγματοποιήσουμε το μεγαλύτερό μας όνειρο, τη “Respublika” σε εξωτερικό χώρο. Ήταν ένα όνειρο που δεν τολμούσαμε καν να ονειρευτούμε. Και θυμάμαι πολύ καλά όταν ο Βασίλης (Παναγιωτόπουλος)- ο τεχνικός διευθυντής της Στέγης – ήρθε να δει την παράσταση στο Rur Torrigiani στο Jahrhunderthalle, που είναι ο ωραιότερος μετα-βιομηχανικός χώρος που είχα δει ποτέ τον κοίταξα και σκέφτηκα: Θα ήταν δύσκολο να βρεις καλύτερο χώρο στην Ελλάδα από αυτόν, έτσι δεν είναι;. Και μου είπαν: Όχι, θα το κάνουμε σε εξωτερικό χώρο. Εξάλλου, από την πολλή αρχή -από τότε δηλαδή που αρχίσαμε να δουλεύουμε για το κοινό- προοριζόταν να είναι παράσταση σε εξωτερικό χώρο. Όμως, πολύ γρήγορα καταλάβαμε ότι, με τον όγκο του τεχνικού εξοπλισμού και τα σχετικά, δεν θα γινόταν ποτέ εφικτό να πραγματοποιηθεί.
Και όταν αρχίσαμε να ονειρευόμαστε μαζί με τους ανθρώπους της Στέγης για την υλοποίησή του στην Ελλάδα, ήταν σαν να ξαναζωντανεύαμε ένα όνειρο που είχε σβήσει, έχοντας παράλληλα το πιο υπέροχο κοινό που θα μπορούσαμε να έχουμε ποτέ -καθώς είχαμε παρουσιάσει τη διοργάνωση ResPublica σε πολλές εκδοχές και σε διαφορετικές χώρες-. Όμως, αυτό που ζήσαμε μαζί -μετά από εκείνες τις δύο εβδομάδες προετοιμασίας και τις τρεις μέρες που χορέψαμε μαζί εκεί-ήταν κάτι που δεν μας άφησε να “πατήσουμε στη γη” για τον επόμενο μήνα. Και αυτό είναι κάτι που θα κρατήσω μέσα μου, γιατί ήταν σαν ένα θαύμα που συνέβη. Ένα θαύμα που δεν είναι μόνο λόγω της διοργάνωσης, αλλά και του τρόπου που αυτή ταίριαξε με τους ανθρώπους που αποφάσισαν να πάνε εκεί -40 χιλιόμετρα έξω από την Αθήνα- για να χορέψουν μέχρι τις 9 το πρωί ή, νωρίτερα, μέχρι τις 2 τη νύχτα. Ήταν η πιο όμορφη συνάντηση που είχαμε ποτέ. Και πραγματικά νιώθουμε σαν να επιστρέφουμε στο πιο οικείο μέρος που έχουμε στον κόσμο».
* Ο σκηνοθέτης αναφέρεται στον όρο “Consensus impossible”. Ο όρος είναι εξαιρετικά σημαντικός στην επιστήμη των υπολογιστών. Αναφέρεται στο διάσημο θεώρημα FLP, που αποδεικνύει μαθηματικά ότι σε ένα ασύγχρονο δίκτυο υπολογιστών, αν έστω και ένας υπολογιστής (κόμβος) κολλήσει ή σταματήσει να λειτουργεί απρόβλεπτα, είναι ντετερμινιστικά αδύνατο για τους υπόλοιπους υπολογιστές να φτάσουν σε εγγυημένη συμφωνία (consensus) για μια τιμή ή κατάσταση.
