Κείμενο: Ειρήνη Πιτσόλη
Ο Παναγιώτης Ροϊλός είναι Καθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας και Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, όπου επίσης κατέχει την Έδρα «Γιώργος Σεφέρης» και είναι Πανεπιστημιακός Εταίρος στο Κέντρο Διεθνών Σχέσεων Weatherhead και στο Κέντρο Ευρωπαϊκών Σπουδών Minda de Gunzburg. Ως Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, εργάζεται ακαταπόνητα χωρίς να φείδεται κόπου, χρόνου και προσπάθειας για να επιτύχει τους στόχους και τα οράματά του για το κέντρο (προσφέροντας μάλιστα τις πολύτιμες υπηρεσίες του αμισθί).
Γνωρίζοντας το συγγραφικό του έργο τον θεωρώ έναν σύγχρονο διανοούμενο και κάτι παραπάνω: Έναν σύγχρονο φιλόσοφο. Τον περίμενα με αγωνία καθώς ήθελα από πολύ καιρό να κάνω μια κουβέντα μαζί του. Ευγενής, εύστοχος, ευθύβολος και αναλυτικός απαντά σε καίρια ερωτήματα που αφορούν τον πολιτισμό, την επιστήμη, την κοινωνία, τη διανόηση, την «εποχή του Μετά ανθρώπου» και μας εξηγεί τι διδάσκει ένας Έλληνας στοχαστής στους φοιτητές του Χάρβαρντ. Επίσης μοιράζεται μαζί μας το όραμά του για το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών.
Φυσικά από τη συζήτηση μας δεν θα μπορούσε να λείπει και η έκθεση ορόσημο για τον Πικάσο, που εγκαινιάστηκε τον Μάιο στο Ε.Π.Κ.ε.Δ. και προσέλκυσε πάνω από 6.000 επισκέπτες.
Η έκθεση ορόσημο
«Η σημαντική έκθεση «Pablo Picasso – Ο ιδιοφυής αγωνιστής της τέχνης και της δημοκρατίας μέσα από σπάνιες αφίσες και κεραμικά» στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, στην οποία εκτίθενται για πρώτη φορά στην Ελλάδα ένας μεγάλος αριθμός πρωτότυπων αφισών –ουσιαστικά χαρακτικών του Πικάσο – καθώς και κεραμικών, εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο των εκδηλώσεων που διοργανώνουμε φέτος στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών επί τη ευκαιρία της πεντηκοστής επετείου από την αποκατάσταση της δημοκρατίας.
Ο Πικάσο από τα εφηβικά του χρόνια θεώρησε ότι η τέχνη του, η καλλιτεχνική του οπτική στα πράγματα θα έπρεπε να λαμβάνει υπόψιν της και ευρύτερα πολιτικά και κοινωνικά θέματα. Χαρακτηριστικά αναφέρω ότι ένα από τα πρώτα του έργα, το οποίο το είχε δημιουργήσει για έντυπο, ένα τεύχος του περιοδικού Liberal το 1905, του οποίου η ύλη, όπως υποδηλώνει ο τίτλος του, είχε να κάνει με θέματα πολιτικής και κοινωνικής ελευθερίας, είχε θέμα καθαρά πολιτικό.
Ο Πικάσο, μαζί με άλλους διανοούμενους και εκπροσώπους του ισπανικού μοντερνισμού, τον λεγόμενο κύκλο του καφέ Els Quatre Gats στη Βαρκελώνη, παρακολουθούσε τις διαδηλώσεις και τα κινήματα των εργατών, κυρίως στην υποβαθμισμένη γειτονιά Sant Martí. Βεβαίως το γνωστότερο παγκοσμίως το ευρύ κοινό επιστέγασμα της πολιτικά προσδιορισμένης καλλιτεχνικής του προσέγγισης της σύγχρονής του πραγματικότητας ήταν η περίφημη Guernica, πίνακας/καταγγελία του ναζισμού και του φασισμού.
Οι αφίσες που παρουσιάστηκαν στην έκθεση στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, είχαν να κάνουν με τη συμβολή του Πικάσο (στην μεταπολεμική και ψυχροπολεμική περίοδο) στα διεθνή κινήματα για τον αφοπλισμό, την αποπυρηνικοποίηση, και την ειρήνη. Θα ήθελα επίσης να αναφέρω ότι κάποια από τα χαρακτικά του, δηλαδή οι πρωτότυπες αφίσες, καθώς και ορισμένα κεραμικά του συνδιαλέγονται με στοιχεία της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Η «επιστροφή» στη μυθολογία είναι κάτι που το συναντάμε στα έργα όχι μόνο του Πικάσο, αλλά και πολλών άλλων εκπροσώπων της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας εκείνης της περιόδου.
Εδώ πρέπει να τονίσω ότι, όπως πολύ συστηματικά διερευνά σε ένα πρωτοποριακό βιβλίο του που εκδόθηκε από το Harvard το 2012, το Greek Mythologies: Antiquity and Surrealism, ο Kαθηγητής Δημήτριος Γιατρομανωλάκης, σημαντικοί εκπρόσωποι της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας, τόσο στον χώρο των τεχνών όσο και στον χώρο της διανόησης και της λογοτεχνίας, διατυπώνουν μια ριζική αναθεώρηση της αρχαιότητας: ενώ μέχρι τότε η ευρωπαϊκή διανόηση και τέχνη αντλούσε κυρίως από τη λεγόμενη κλασική αρχαιότητα, αυτοί επιστρέφουν στην προκλασική και τη λεγόμενη “σκοτεινή” Ελλάδα. Εξ’ ου και η έμφαση που έδιναν ο Πικάσο, ο Αντρέ Μασσόν, ο Ζωρζ Μπατάιγ σε στοιχεία της ελληνικής μυθολογίας, τα οποία τονίζουν υβριδικές ή τερατώδεις μορφές, ή τα σκοτεινά ένστικτα του ανθρώπου.
Ο Πικάσο είχε επηρεαστεί βεβαίως από αυτή την τάση, και κυρίως στη δεκαετία του 1920, από το 1925 και μετά, οπότε αρχίζει και συνδιαλέγεται με τον υπερρεαλισμό. Χαρακτηριστικά, η έλξη που του ασκούσε η μυθολογία της “σκοτεινής” Ελλάδας διαφαίνεται στα έργα που δημιούργησε για το σημαντικότερο ίσως περιοδικό-όργανο του υπερρεαλισμού, το Minotaure».
Η τέχνη του Πικάσο
«Η τέχνη του Πικάσο γνωρίζουμε ποια είναι. Γνωρίζουμε την τεράστια επιδραστικότητά της. Ο Πικάσο παραμένει ένας – εδώ θα χρησιμοποιήσω έναν όρο που ίσως είναι λίγο οξύμωρος-, ένας κλασικός της εικονοκλαστικής πρωτοπορίας. Λέω ότι ο χαρακτηρισμός μου αυτός μπορεί να ακουσθεί οξύμωρος, γιατί κάποιος που είναι εικονοκλάστης δεν μπορεί να είναι και κλασικός. Αλλά η μέχρι τώρα συνεχιζόμενη ιστορία μας λέει ότι έχει γίνει πια ένας κλασικός της πρωτοπορίας . Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι η αισθητική του, παρά το κλασικό πλέον status της, δεν συνεχίζει να είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ακόμη και σήμερα. Ειδικά ο κυβισμός και η κυβιστική του περίοδος.
Ο κυβισμός δημιουργεί μια αισθητική η οποία, ταυτόχρονα, προτείνει και μια καινούργια ερμηνεία ολόκληρου του κόσμου, παράλληλη προς τον επαναπροσδιορισμό της πραγματικότητας από τον Αϊνστάιν. Ίσως να μην είναι τυχαίο ότι το 1905, δηλαδή δύο χρόνια πριν από τη σύνθεση του σημαντικού πίνακα του Πικάσο «Οι δεσποινίδες της Αβινιόν», ο Άλμπερτ Αϊνστάιν δημοσιεύει το πρώτο σημαντικό άρθρο του για τη θεωρία της σχετικότητας. Με αυτό το άρθρο του ο Αϊνστάιν επαναπροσδιορίζει τις σχέσεις χώρου και χρόνου. Ουσιαστικά εισάγει στις τρεις μέχρι τότε γνωστές διαστάσεις και τη διάσταση του χρόνου. Οποιαδήποτε εικαστική επανάσταση δεν έχει να κάνει μόνο με θέματα φορμαλιστικά. Έχει να κάνει με το πώς ερμηνεύει ο καλλιτέχνης τον κόσμο.
Ο κυβισμός του Πικάσο (και του Μπρακ) με το να καταργεί τα όρια, τα σύνορα μεταξύ αυτόνομων οντολογικών ενοτήτων, με το να δια-στρεβλώνει και να συμπλέκει τα διαγράμματα διαφορετικών μορφών, είναι σαν να τονίζει την πλασματικότητα και ρευστότητα του «εαυτού», του «εγώ», του υποκειμένου, που αλλάζει μέσα στον χωροχρόνο (για να χρησιμοποιήσω έναν όρο που ανακαλεί την θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν). Με άλλα λόγια, οι σημαντικοί αυτοί δημιουργοί, με προεξάρχοντα τον Πικάσο, αρχίζουν να διαγιγνώσκουν την θραυσματικότητα του υποκειμένου στον κόσμο της μοντερνικότητας.
Έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε, επίσης, το εξής: Ο κυβισμός –ειδικά τα έργα του Πικάσο εκείνης της εποχής, ίχνη της αισθητικής των οποίων βλέπουμε και σε μεταγενέστερες δημιουργίες του – εμένα μου δίνει την αίσθηση μιας εικαστικής τέχνης σχεδόν κινηματογραφικής. Ο κινηματογράφος ήταν μια καινούργια τέχνη για την εποχή, η οποία επαναπροσδιόριζε – όπως ο Αϊνστάιν στον χώρο της φυσικής – τη σχέση χώρου και χρόνου. Αυτό νομίζω έκανε και ο κυβισμός. Δηλαδή είναι σαν να μας δίνει διαφορετικές, ας πούμε, οπτικές της ίδιας πλασματικής οντότητας, ή οντοτήτων, μέσα στη ροή του χρόνου, στην διαδοχικότητα χρονικών στιγμών».
Οι Δελφικοί διάλογοι
«Ήταν ένα παλιό μου όραμα: οι Δελφοί και βεβαίως το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών να γίνει “ομφαλός” διεθνούς στοχασμού, διεθνούς διανόησης. Γιατί, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να υπάρξει πολιτισμός, αν δεν υπάρξει στοχασμός. Το ένα βρίσκεται σε συνεχή διάλογο με το άλλο. Δυστυχώς στην Ελλάδα, την κοιτίδα της φιλοσοφίας για την οποία όλοι είμαστε υπερήφανοι, ο συστηματικός στοχασμός δεν έχει σήμερα την πρωτοκαθεδρία.
Οι πρώτοι Δελφικοί διάλογοι ήταν εξαιρετικά επιτυχείς, τους παρακολούθησαν συνολικά διαδικτυακά 90.000 άνθρωποι από όλον τον πλανήτη. Αυτό ήταν κάτι πρωτόγνωρο. Είναι κάτι το οποίο δεν είχε ξαναγίνει στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών και εδώ η τεχνολογία συνέβαλλε αποφασιστικά. Ο διεθνής θεσμός των Δελφικών Διαλόγων αποσκοπεί να συμβάλει στη συζήτηση θεμάτων τα οποία αντιμετωπίζει σήμερα ο άνθρωπος ή τα οποία πρόκειται να αντιμετωπίσει στο άμεσο μέλλον. Οι Δελφοί, όπου στην αρχαιότητα το μαντείο του Απόλλωνα είχε επωμισθεί τον ρόλο του πιο αξιοσέβαστου χρησμωδού του μέλλοντος, σήμερα, μέσω των Δελφικών Διαλόγων, ξαναγίνονται ένα κέντρο διερεύνησης του μέλλοντος του ανθρώπου, σε διεθνές επίπεδο.
Στους περσινούς Δελφικούς διαλόγους συμμετείχαν ο Étienne Balibar, ο Pierre Lévy, ο Philip N. Howard, ο Jeffrey Schnapp, ο Alvin Graylin, πρωτοπόροι στους χώρους της φιλοσοφίας και της επιστήμης. Θέλω να τονίσω ότι και οι πρώτοι και οι δεύτεροι Δελφικοί διάλογοι τελούν υπό την αιγίδα της Προέδρου Της Δημοκρατίας και εξ ολοκλήρου χρηματοδοτούνται από την πολύ γενναιόδωρη χορηγία της Eurolife FFH, χάρη στο όραμα του Διευθύνοντος Συμβούλου της Eurolife, του κυρίου Αλέξανδρου Σαρηγεωργίου.
Οι πρώτοι Δελφικοί Διάλογοι είχαν ως θεματική «Τεχνολογία και Δημοκρατία». Οι δεύτεροι Δελφικοί Διάλογοι λειτουργούν συμπληρωματικά ως προς τη θεματολογία τους: Η θεματική τους είναι «Πολιτισμός και δημοκρατία στην εποχή του μέτα-ανθρώπινου». Είναι ένα θέμα το οποίο διερευνώ σε διάφορα γραπτά και ομιλίες μου και αποτελεί ένα από τα βασικά θέματα της θεωρίας μου περί αυτού που έχω ορίσει ως «νεομεσαιωνικο μετα-καπιταλισμό», το οποίο αποτελεί το αντικείμενο ενός βιβλίου, το οποίο συγγράφω αυτή την περίοδο.
Στους Δεύτερους Δελφικούς Διαλόγους συμμετέχουν εξαιρετικοί συνάδελφοι, πρωτοπόροι διεθνώς στη φιλοσοφία, τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, όπως οι Kate Hayles, Luciano Floridi, Rosi Braidotti, Patrice Maniglier, Melani Cammett, Martin Crowley. Όπως λέω στην επίσημη περιγραφή του προγράμματος, θα συζητήσουμε μεταξύ άλλων τα εξής ερωτήματα:
«1) Πώς η μετάβαση αυτή θα επαναπροσδιορίσει βασικές δομές και λειτουργίες της δημοκρατίας και την σχέση των πολιτών με κέντρα λήψης αποφάσεων;
2) Ποιοι είναι οι σχετικοί πιθανοί κίνδυνοι πολιτιστικής, κοινωνικής και πολιτικής ομογενοποίησης και ποδηγέτησης της ετερότητας;
3) Πώς διαμορφώνεται η διαλεκτική εντόπιων πολιτισμικών παραδόσεων και πολιτιστικής παγκοσμιοποίησης;
4) Με ποιους τρόπους οι θεμελιώδεις ελευθερίες και τα δικαιώματα του ανθρώπου μπορούν να διασφαλισθούν εν όψει των δραματικά εξελισσόμενων και ευρέως εφαρμοζόμενων τεχνολογικών μηχανισμών ελέγχου των πολιτών και των επιλογών τους;
5) Πώς ανθρωπιστικές αξίες και ιδανικά μπορούν να επηρεάσουν την «ψηφιακή ηθική» και το αντίστροφο;
6) Μπορούμε να προβλέψουμε τις αλλαγές που οι εξελίξεις στην ψηφιακή τεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη (π.χ. «deepfakes») θα επιφέρουν σε μέχρι τώρα εδραιωμένες οντολογικές και επιστημολογικές κατηγορίες;»
Οι προκλήσεις του Ε.Π.Κ.ε.Δ
«Για πάρα πολλά χρόνια, εδώ και είκοσι χρόνια περίπου, στο Harvard έχω ιδρύσει και συνδιευθύνω ένα Σεμιναριακό Πρόγραμμα για την πολιτιστική πολιτική στο Κέντρο Διεθνών Σχέσεων του Harvard Weatherhead. Ήθελα όλη αυτή την εμπειρία μου και τα οράματα μου να τα μεταφέρω και εδώ στην Ελλάδα, στο Κέντρο των Δελφών.
Aυτό που εγώ θεωρώ πρόκληση είναι το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών να γίνει ένα κέντρο πολιτιστικών πρωτοβουλιών διεθνούς επιπέδου και, στο μέτρο του δυνατού, επιδραστικότητας.
Στα πολιτιστικά δρώμενα συμπεριλαμβάνω όπως είπα πριν τις τέχνες αλλά και τη διανόηση. Αυτό είναι το όραμα μου και το βλέπω να αρχίσει να πραγματώνεται και με τις δραστηριότητες της Δελφικής Ακαδημίας ευρωπαϊκών σπουδών, την οποία ίδρυσα πριν οκτώ χρόνια, και με τους Δελφικούς Διαλόγους, και με επιπλέον δραστηριότητες, όπως την έκθεση του Πικάσο, και με διάφορες άλλες πρωτοβουλίες που έχουμε υλοποιήσει και άλλες που ελπίζω θα υλοποιήσουμε στο άμεσο μέλλον.
Θέλω δηλαδή οι Δελφοί να μην είναι μόνο γνωστοί ως η κοιτίδα ενός πανάρχαιου πολιτισμού, αλλά και ως κοιτίδα σύγχρονου πολιτισμού. Χαίρομαι πάρα πολύ που έχουμε υποστηρικτές/χορηγούς που μας βοηθούν σε αυτό. Και μοιράζονται τα όνειρα μας και τα οράματα μας. Και χαίρομαι που μέχρι τώρα, 18 μήνες αφότου ανέλαβα την προεδρία του ΕΠΚεΔ, βλέπω αυτούς τους στόχους να πραγματοποιούνται. Με πολύ κόπο.
Βεβαίως παρακολουθώ τις εξελίξεις όταν έρχομαι στην Ελλάδα, τις εικαστικές δραστηριότητες και βλέπω ότι έχουν σε μεγάλο βαθμό αναβαθμιστεί. Βλέπω ότι και η Εθνική Πινακοθήκη έχει ανακαινιστεί και έχει εξαιρετικές πρωτοβουλίες, το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, το Ίδρυμα Γουλανδρή, το Ίδρυμα Θεοχαράκη, και πολλοί άλλοι φορείς.
Το εικαστικό αποτύπωμα του Κέντρου των Δελφών, χθες, σήμερα και αύριο
Η μόνιμη συλλογή του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου των Δελφών, δημιουργήθηκε με έργα που είτε έχουν δωρηθεί στο κέντρο ή έχουν αγοραστεί αλλά σε περιόδους που ο προϋπολογισμός του κέντρου ήταν υπερδιπλάσιος. Με την κρίση του 2000/2010 ο ετήσιος προϋπολογισμός έπεσε στο μισό.
Επομένως σήμερα το Κέντρο δεν έχει τη δυνατότητα να αγοράσει καινούργια ακριβά έργα. Βασιζόμαστε κυρίως στις δωρεές και ίσως και σε κάποιες χορηγίες. Όπως πολύ καλά γνωρίζετε η τέχνη και η ζωγραφική και κυρίως η γλυπτική είναι ένα «ακριβό σπορ» και αυτή τη στιγμή το Κέντρο δεν διαθέτει τους πόρους για αγορά νέων έργων. Αυτό δε σημαίνει ότι δεν θα συνεχίσουν να γίνονται προσπάθειες. Αλλά κυρίως στην κατεύθυνση των χορηγιών ή της ευαισθητοποίησης των καλλιτεχνών που γνωρίζουν τη σπουδαιότητα, την αίγλη, το κύρος του Ευρωπαϊκού Κέντρου Δελφών που τώρα πια αποκτά μια πραγματική διεθνή διάσταση με όλες αυτές τις εκδηλώσεις, οπότε ελπίζω να ευαισθητοποιηθούν κάποιοι καλλιτέχνες και να δωρίσουν κάποια από τα σημαντικά τους έργα και στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, που είναι ίσως το πιο σημαντικό πολιτιστικό κέντρο αυτού του είδους διεθνούς προσανατολισμού στην Ελλάδα.
Αυτό που θα ήθελα να προσθέσω είναι ότι πριν έξι-επτά χρόνια το Κέντρο απέκτησε μια πολύ σημαντική συλλογή έργων του υπερρεαλιστή ζωγράφου Mayo, που η οικογένειά του δώρισε, χάρη στη μεσολάβηση της κ. Αρβελέρ. Mία από τις άμεσες προτεραιότητες είναι η συντήρηση των έργων τέχνης. Πρόσφατα έγινε συντήρηση των πινάκων του Mayo. Επίσης προτεραιότητα είναι να συντηρηθεί και να επεκταθεί βεβαίως το πάρκο γλυπτικής.
Το μέλλον του Κέντρου – Η αναβάθμιση από τον Σεπτέμβριο
Από το φθινόπωρο οι συνεδριακοί χώροι του Κέντρου θα κλείσουν, διότι θα ανακαινισθούν πλήρως και θα αναβαθμισθούν ενεργειακά. Οι εργασίες πρέπει να ολοκληρωθούν μέχρι τα τέλη του 2025. Το συνεδριακό κέντρο θα κλείσει. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα κλείσει το Κέντρο ή ότι θα σταματήσουν οι εκδηλώσεις του. Θα χρησιμοποιήσουμε τους χώρους που είναι στο ισόγειο του θεάτρου «Φρυνίχος» και για εκθέσεις και για συνέδρια, αλλά και άλλοι χώροι του Κέντρου θα προσαρμοσθούν και αξιοποιηθούν ανάλογα, προκειμένου να φιλοξενήσουν δικές μας εκδηλώσεις ή να προσφερθούν, όπως συνήθως γίνεται, για ενοικίαση σε άλλους φορείς. Πρόκειται για μία εξαιρετικά δημιουργική μεταβατική περίοδο».
Τι διδάσκει ένας Έλληνας διανοούμενος στους φοιτητές του Χάρβαρντ για την Ελλάδα
«Εγώ είμαι τυχερός γιατί είμαι Καθηγητής σε δύο διαφορετικά τμήματα στο Χάρβαρντ και συνεργάζομαι με διάφορα άλλα Προγράμματα και ερευνητικά Κέντρα του ίδιου Πανεπιστημίου. Αυτό σημαίνει ότι έχω την τύχη και τη χαρά να διδάσκω πολλά διαφορετικά μαθήματα. Κυρίως προσφέρω σεμινάρια, δηλαδή μαθήματα που απευθύνονται σε υποψήφιους διδάκτορες ή σε φοιτητές που κάνουν το μεταπτυχιακό τους.
Τα αντικείμενα που διδάσκω ποικίλουν. Στην έρευνα μου και στα γραπτά μου, στην επιστημονική μου εργασία, με ενδιαφέρει πάρα πολύ η φιλοσοφία και ο στοχασμός και η ιστορία του καθώς, επίσης, αυτό που εγώ έχω ορίσει στην επιστημονική μου δουλειά ως «γνωσιακή ιστορική ανθρωπολογία» (“cognitive historical anthropology”). Με ενδιαφέρει να μελετώ τους τρόπους με τους οποίους κοινωνίες, άνθρωποι, σε διαφορετικές εποχές και σε διαφορετικές συνθήκες, προσλαμβάνουν και εκφράζουν την πραγματικότητα μέσω των πολιτιστικών τους δημιουργημάτων. Γιατί οι τρόποι αυτοί διαφέρουν από εποχή σε εποχή και από περίοδο σε περίοδο και από κοινωνία σε κοινωνία. Και αυτό είναι κάτι που ενώ τώρα που σας το λέω ακούγεται σαν “αυτονόητο”, πολλές φορές, ακόμα και ερευνητές, το αγνοούν ή το λησμονούν και προβαίνουν σε αναχρονιστικές ερμηνείες του ιστορικού παρελθόντος.
Να σας δώσω ένα παράδειγμα: Ένα από τα σεμινάρια που διδάσκω στο τμήμα Συγκριτικής Κριτικής Σκέψης και Γραμματολογίας στο Χάρβαρντ είναι η ιστορία της έννοιας της φαντασίας από τον Πλάτωνα μέχρι τον Καστοριάδη. Στο πλαίσιο του συγκεκριμένου μαθήματος μελετούμε όπως καταλαβαίνετε μια πολύ μεγάλη σειρά κειμένων από την κλασική εποχή, την ύστερη αρχαιότητα, τον πρώιμο Χριστιανισμό, τον λεγόμενο μεσαίωνα, τον γερμανικό ιδεαλισμό, τους Βρετανούς ρομαντικούς, φτάνοντας μέχρι τον Καστοριάδη και τη μεταμοντερνικότητα.
Η έννοια της φαντασίας, το πώς θεωρούσαν οι άνθρωποι ότι λειτουργεί η φαντασία και το πώς αυτή οριζόταν, αλλάζει από περίοδο σε περίοδο, όπως αλλάζουν και οι τρόποι με τους οποίους συσχετιζόταν με βασικές επιστημολογικές και οντολογικές κατηγορίες. Άλλωστε και αυτές οι ίδιες κατηγορίες, όπως και η φαντασία, εκλαμβάνονταν και ερμηνεύονταν διαφορετικά από εποχή σε εποχή και από κοινωνία σε κοινωνία, συμπεριλαμβανομένης και της ίδιας της βασικής κατηγορίας της “πραγματικότητας”, του “πραγματικού”. Το τι θεωρείται “πραγματικό” ή εν δυνάμει “πραγματικό”, ή “φανταστικό” το ίδιο για έναν άνθρωπο σήμερα και έναν άνθρωπο της αρχαίας Ελλάδας ή του Μεσαίωνα. Αλλάζουν αυτές οι κατηγορίες. Το πώς αλλάζουν λοιπόν από περίοδο σε περίοδο, είναι αντικείμενο αυτού του καινούργιου διεπιστημονικού ερευνητικού χώρου που έχω ορίσει ως “γνωσιακή ιστορική ανθρωπολογία”.
Τώρα σε σχέση με τον ελληνισμό. Προσπαθώ ακόμη και σε μαθήματα που δεν απευθύνονται σε φοιτητές που εξειδικεύονται σε αυτόν τον χώρο, αλλά που προέρχονται από διάφορα Τμήματα, π.χ. τα Τμήματα Πολιτικών Επιστημών, Οικονομίας, Φιλοσοφίας, Σπουδών Φύλου, ή την Νομική Σχολή, να συζητώ έργα τα οποία έχουν να κάνουν με όλες τις περιόδους του ελληνικού πολιτισμού, από την αρχαιότητα έως σήμερα, με την ελληνική σκέψη από τον Πλάτωνα μέχρι τον Καστοριάδη.
Οι σχετικές μου προσπάθειες, ωστόσο, δεν περιορίζονται μόνο στη διδασκαλία. Έχω αναπτύξει και άλλες πρωτοβουλίες για την προώθηση των ελληνικών σπουδών στο Χάρβαρντ. Κατ’ αρχάς, είκοσι πέντε χρόνια πριν, το 2000, ίδρυσα στο Κέντρο Ανθρωπιστικών Επιστημών του Χάρβαρντ μια σειρά Σεμιναριακών διαλέξεων για τον νεότερο ελληνισμό. Επίσης, όλα αυτά τα χρόνια έχω διοργανώσει διάφορα διεθνή συνέδρια για τον μεταβυζαντινό ελληνισμό».
Η Ιθάκη του Καβάφη σε 27 γλώσσες
«Σχετικά με άλλες πρωτοβουλίες, να σας δώσω μόνο ένα-δυο παραδείγματα. Το 2013, στο πλαίσιο του έτους Καβάφη, είχα διοργανώσει μια πολύ σημαντική εκδήλωση στο Harvard, στην οποία είχα προσκαλέσει 27 συναδέλφους Καθηγητές να μεταφράσουν την “Ιθάκη” του Καβάφη σε 27 διαφορετικές γλώσσες, π.χ. περσικά, εβραϊκά, κινέζικα, αραβικά, γιαπωνέζικα, σαρδηνιακά, νορβηγικά–σε πάρα πολλές γλώσσες. Ήταν μια εξαιρετικά επιτυχής και συγκινητική εκδήλωση.
Το αρχείο του Γκάτσου στο Χάρβαρντ και η βιβλιοθήκη με τους 400.000 τόμους για την Ελλάδα
Επίσης, κάτι άλλο που θεωρώ σημαντικό είναι ότι κατάφερα να πείσω τη Βιβλιοθήκη του Χάρβαρντ να αποκτήσει το αρχείο του Νίκου Γκάτσου. Παρεμπιπτόντως, η βιβλιοθήκη του Χάρβαρντ έχει την πιο πλούσια συλλογή βιβλίων για τη νεότερη Ελλάδα εκτός Ελλάδας, περί τις 400.000 τόμους.
Επίσης να σας πω ότι σε συνεργασία με τον εκδοτικό οίκο του πανεπιστημίου το Harvard University Press, έχω ιδρύσει δύο εκδοτικές σειρές, οι οποίες δημοσιεύουν βιβλία για τον νεότερο ελληνικό πολιτισμό: την Harvard Early Modern and Μodern Greek Library, στην οποία εκδίδω δίγλωσσα νεοελληνικά έργα (π.χ. του Εγγονόπουλου, του Καβάφη, του Ελύτη, του Καισάριου Δαπόντε) και την σειρά Cultural Politics, Socioaesthetics, Beginnings, στην οποία εκδίδονται επιστημονικές μελέτες για τον νεότερο ελληνισμό.
Αναλαμβάνω όλες αυτές τις δραστηριότητες, διότι θεωρώ τον ρόλο μου – που δεν είναι πάντα εύκολος – ενός πρεσβευτή του ελληνισμού στο εξωτερικό».
Διανόηση κοινωνία και πολιτισμός
«Εγώ δεν θα σας πω αν η διανόηση λείπει ή όχι από την Ελλάδα, εγώ θα σας πω ότι η διανόηση πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο του πολιτισμού. Χωρίς διανόηση, χωρίς στοχασμό, χωρίς κριτική αναμέτρηση και με τα, ας πούμε, αιώνια θέματα του ανθρώπου αλλά και με τα τρέχοντα, πολιτικά, κοινωνικά, και πολιτιστικά, δεν μπορεί να υπάρξει μια πολιτιστική και πολιτική κινητικότητα σε μια κοινωνία.
Ο τρόπος που βλέπω τον ρόλο μου ως διανοούμενου είναι αυτός. Ο ρόλος μου ως διανοούμενου δεν είναι απαραίτητα ίδιος με τον ρόλο μου ως επιστήμονα, γιατί ασχολούμαι με πολύ διαφορετικά αντικείμενα. Όταν γράφεις ως επιστήμονας τα κριτήριά σου και η μέθοδος σου πολλές φορές είναι εντελώς διαφορετικά και πολύ πιο απαιτητικά. Οι στόχοι σου ενδέχεται να είναι, εν τέλει, παρεμφερείς, αλλά παραμένουν διαφορετικοί, διακριτοί».
Πώς μπορεί η διανόηση να έρθει σε επαφή με τον κόσμο
«Ο καθείς και τα όπλα του. Η τεχνολογία σήμερα μας δίνει αρκετά όπλα. Τώρα ως άτομο εγώ που με ενδιαφέρουν και τα σύγχρονα θέματα, θα σας έλεγα ότι ο πιο ουσιαστικός τρόπος και ο πιο δύσκολος να επικοινωνείς με ειλικρίνεια και με υπευθυνότητα με τον κόσμο, είναι να εθίζεις αυτούς που βρίσκουν λίγο χρόνο και σου κάνουν την τιμή να διαβάσουν κάτι από σένα, στην ανάγκη άσκησης του κριτικού νου.
Μα θα μου πείτε όλοι μας είμαστε λογικά όντα και διαθέτουμε λίγο ως πολύ κριτική σκέψη. Ωστόσο, είναι άλλο το να έχεις ως ανθρώπινο ον την ικανότητα κριτικής σκέψης και άλλο το να βλέπεις τα πράγματα όσο γίνεται από απόσταση και να οξύνεις το νου σου, έτσι ώστε να τα βλέπει και να τα ερμηνεύει από διαφορετικές οπτικές και μέσα στο εκάστοτε περικείμενό τους.
Κανείς δεν πρέπει να παίρνει τα πράγματα όπως του εμφανίζονται, ούτε αυτά που του παρουσιάζονται σαν αλήθεια να τα θεωρεί εξ ορισμού αληθή, ούτε αυτά που του παρουσιάζονται σαν ψευδή να τα εκλαμβάνει ως τέτοια. Εμένα αυτός είναι ο βασικός μου στόχος: να εθίζω τους αναγνώστες μου σε μία τέτοιου είδους κριτική σκέψη.
Εμένα λοιπόν δεν με ενδιαφέρει το εύπεπτο. Ούτε τον κόσμο δεν ενδιαφέρει, εν τέλει, το εύπεπτο. Ο κόσμος ενδιαφέρεται και για την επιστήμη και για την τέχνη και για τη διανόηση. Διψάει για όλα αυτά, αρκεί να του προσφέρονται με ευσυνειδησία. Να μην υποτιμούμε τον κόσμο. Και νομίζω ότι ο θεωρούμενος ως χρυσός κανόνας του “εύπεπτου” υποτιμά τον κόσμο και τη νοημοσύνη του, του χαϊδεύει τα αυτιά και τον βαυκαλίζει. Το “σερβίρισμα” εύπεπτης σκέψης κάποιες φορές βοηθά, βεβαίως, όταν κανείς απευθύνεται σε ένα ευρύτερο και μη επαΐον κοινό, αλλά τις περισσότερες φορές υποτιμά τους αποδέκτες της και υπερτιμά αυτόν που την προσφέρει.
Το εύπεπτο γίνεται πολλές φορές αρεστό. Εμένα δεν με ενδιαφέρει αυτό. Με ενδιαφέρει αυτό που ονομάζω “αντι-οικονομία” των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών, η αντι-στασή τους σε όποιες τάσεις και προσπάθειες ομογενοποίησης σκέψης και συμπεριφορών. Η μη άμεση, δηλαδή ή μη αναγόμενη σε προφανές οικονομικό όφελος, ωφελιμότητα των ανθρωπιστικών σπουδών είναι το μεγαλύτερο όπλο τους. Και αυτοί που τις πολεμούν τις πολεμούν γιατί θεωρούν ότι δεν προσφέρουν στην παραγωγή ή γιατί δεν αντέχουν τη βαθύτατα κριτικής λειτουργία τους και τη συμβολή τους στην ατομική ή συλλογική αυτοσυνειδησία, που εξ ορισμού αντίκειται σε όποιες προσπάθειες ποδηγέτησης της ανθρώπινης ελευθερίας και αξιοπρέπειας. Εμένα αυτού του είδους η ‘αντιπαραγωγική” επένδυση των ανθρωπιστικών και, εν μέρει, των κοινωνικών επιστημών στον κριτικό στοχασμό είναι που με ενδιαφέρει ιδιαίτερα.
Και αυτή θεωρώ ότι είναι η πιο επαναστατική, δηλαδή η πιο ουσιαστικά ωφέλιμη, συμβολή των ανθρωπιστικών επιστημών σήμερα. Αλίμονο για τον ίδιο τον άνθρωπο, τις ατομικές και πολιτικές του ελευθερίες, αν οι επιστήμες αυτές αφεθούν να παγιδευτούν στη λογιστική λογική των τεχνοκρατών και των αλγοριθμικά καθοριζόμενων τακτικών και στόχων τους».
