Η κυκλοφορία του «Πικνίκ στο πλάι του δρόμου» των αδερφών Αρκάντι και Μπορίς Στρουγκάτσκι σε νέα πλήρη μετάφραση με επίμετρο είναι μία εξαιρετική ευκαιρία για το ελληνικό κοινό να έρθει και πάλι σε επαφή με ένα από τα κλασικά έργα επιστημονικής φαντασίας του εικοστού αιώνα, ιδιαίτερα αφού το βιβλίο δεν κυκλοφορούσε πλέον στα ελληνικά εδώ και πολλά χρόνια. Άλλωστε, για όσους δεν το γνωρίζουν ήδη, είναι το μυθιστόρημα στο οποίο βασίστηκε η ταινία «Στάλκερ» του Αντρέι Ταρκόφσκι. Αλλά αν έχεις δει την ταινία και δεν έχεις διαβάσει το βιβλίο, τότε δεν είσαι προετοιμασμένος για την αναγνωστική εμπειρία που θα βιώσεις.
Βλέπετε, το οξύμωρο σχήμα έρχεται κατευθείαν στο μυαλό: γίνεται ένα ωμά ρεαλιστικό μυθιστόρημα να ανήκει ταυτόχρονα και στην κατηγορία της επιστημονικής φαντασίας; Οι σοβιετικοί αδερφοί Στρουγκάτσκι αποδεικνύουν ότι όχι μόνο γίνεται, αλλά και το ότι αυτό ακριβώς είναι που καθιστά το εν λόγω μυθιστόρημα τόσο ιδιαίτερο, αυτό είναι που του δίνει δόντια και γωνίες, που το καθιστά απρόβλεπτο και άρα μοναδικό.
Γιατί αυτή ακριβώς είναι η κυρίαρχη αρετή του βιβλίου: ο τρόπος με τον οποίο οι Στρουγκάτσκι συνδυάζουν την στιλιζαρισμένη γραφή νουάρ με έναν ωμό ρεαλισμό, σχεδόν νατουραλισμό, ένα σαρκαστικό μαύρο χιούμορ και μια υποβόσκουσα μελαγχολία που ελλοχεύει πίσω από τη σκληρή γλώσσα και τις κοφτερές ατάκες. Βεβαίως, αυτός ήταν και ο λόγος που το μυθιστόρημα αν και γράφτηκε το 1972 τελικά κυκλοφόρησε μόλις το 1980 με τις σοβιετικές αρχές να το θεωρούν παρακμιακό.
Ποια είναι η βάση της πλοκής; Σε έξι περιοχές του κόσμου που αποκαλούνται «ζώνες», έχει παρατηρηθεί ένα φαινόμενο που υπερβαίνει τα όρια της φυσικής και ενδεχομένως να οφείλεται σε αυτό που αποκαλείται «επίσκεψη» από εξωγήινους επισκέπτες. Η εν λόγω ζώνη είναι ένα βιομηχανικό περιβάλλον που όμως έχει παρουσιάσει απρόβλεπτες και πολύ επικίνδυνες παγίδες καθώς και αλλόκοτα αντικείμενα για τα οποία υπάρχει τεράστια ζήτηση τόσο από την επιστημονική κοινότητα όσο και από τη μαύρη αγορά. Εδώ έρχονται οι περίφημοι «στάλκερ». Άνθρωποι που εισέρχονται παράνομα στη ζώνη και με κίνδυνο της ζωής τους προσπαθούν να επιβιώσουν σε αυτή αρκετά ώστε να αποσπάσουν ορισμένα τέτοια αντικείμενα και να τα διοχετεύσουν λαθραία ώστε να βγάλουν χρήματα. Είναι οι άνθρωποι που γνωρίζουν καλύτερα τη ζώνη, αλλά και εκείνοι που ρισκάρουν τη ζωή τους για ένα μεθύσι το βράδυ στο μπαρ.
Οι στάλκερ λοιπόν είναι ταυτόχρονα τυχοδιώκτες, εραστές του κινδύνου και της περιπέτειας, αλλά και ινδικά χοιρίδια σε ένα ντετερμινιστικό σύμπαν που, όταν βρίσκονται έξω από τη ζώνη μοιάζουν λες και υπνοβατούν, στοιχειωμένοι από τη φρίκη που έχουν βιώσει. Η ζωή τους είναι φτηνή, οι συνθήκες τους οδηγούν σε μια μοίρα που θυμίζει τους στρατιώτες πρώτης γραμμής. Η ομήγυρη τους θεωρεί αναλώσιμους αλλά σέβεται το θάρρος και την εμπειρία τους.
Παρά το ότι το μυθιστόρημα εντάσσεται σαφώς στην κατηγορία της επιστημονικής φαντασίας, είναι ξεκάθαρο ότι η βασική στόχευση των Στρουγκάτσκι είναι η παρούσα κοινωνική πραγματικότητα. Διαφθορά, χαφιεδισμός, εκμετάλλευση, προκαταλήψεις, όλα είναι μέρος μιας ζοφερής κατάστασης στην οποία δεν χωράει ίχνος ιδεαλισμού παρά μόνο κυνισμός. Το ερώτημα βέβαια που προκύπτει είναι ποιος είναι ο στόχος αυτής της κριτικής. Κάποιοι θεωρούν ότι αποδέκτης είναι η Σοβιετική κυβέρνηση, με την οποία οι Στρουγκάτσκι – όπως άλλωστε σχεδόν όλοι οι αξιόλογοι Σοβιετικοί συγγραφείς – είχαν αρκετά προβλήματα. Αλλά και η αντίθετη ερμηνεία είναι εξίσου εύλογη. Η ζώνη του Χάρμοντ, στην οποία εκτυλίσσεται το μυθιστόρημα υποτίθεται ότι βρίσκεται στον Καναδά, άρα μια δυτική, καπιταλιστική κοινωνία. Μάλιστα, σε ένα σημείο αναφέρεται ότι η ζώνη της Ρωσίας είναι η μόνη που έχει σφραγιστεί και αποκλειστεί ώστε να μην αποτελεί προϊόν εκμετάλλευσης. Και οι δύο ερμηνείες είναι πιθανές και ενδεχομένως να ισχύουν και οι δύο, με τους Στρουγκάτσκι να αναφέρονται σε αδυναμίες της ανθρώπινης φύσης εν γένει.
Βέβαια αυτό δεν σημαίνει ότι το μυθιστόρημα δεν θίγει ζητήματα φιλοσοφικής φύσεως, ιδιαίτερα σχετικά με την ίδια τη λειτουργία της επιστήμης και τα όρια της ανθρώπινης γνώσης. Ούτε και στερείται από δραματική ένταση και αληθινή συγκίνηση. Ο πρωταγωνιστής στάλκερ Ρεντ (με το χαϊδευτικό «αλεπού») έχει ένα υπόβαθρο που εξηγεί και ίσως νοηματοδοτεί τις επιλογές του που τον καθιστούν ένα ικανό γρανάζι σε έναν ισοπεδωτικό κινητήρα εκμετάλλευσης.
Όλα τα παραπάνω συντελούν στο ψηφιδωτό που αποτελεί το μυθιστόρημα των Στρουγκάτσκι, και αιτιολογούν την εξέχουσα θέση του στο πάνθεον της επιστημονικής φαντασίας του εικοστού αιώνα. Για όποιον θεωρεί ότι επειδή έχει δει την κινηματογραφική ταινία δεν χρειάζεται να διαβάσει το βιβλίο, να τον ενημερώσω ότι το μυθιστόρημα είναι εντελώς διαφορετικό σε ύφος. Αντί για τους λυρικούς στοχασμούς της ταινίας επιδεικνύει μια σκληρή αμεσότητα και λειτουργεί σαν μια δυνατή γροθιά στις όποιες προσδοκίες του ανυποψίαστου αναγνώστη.
