Τι συμβαίνει όταν συναντιούνται δύο καλλιτέχνες που γνώρισαν από νωρίς τις δύσκολες όψεις της ζωής; Όταν μια ποιήτρια που μετέτρεψε το τραύμα σε λόγο συναντά έναν ζωγράφο που έκανε την ευαλωτότητα, την οργή και την αμφισβήτηση εικόνα;
Το Η ζωή δεν με τρομάζει (Life Doesn’t Frighten Me), που κυκλοφορεί σε επετειακή έκδοση 25 χρόνων, είναι η συνάντηση δύο ανήσυχων δημιουργών: της Maya Angelou, μιας από τις σημαντικότερες φωνές της αμερικανικής λογοτεχνίας, και του Jean-Michel Basquiat, του εμβληματικού καλλιτέχνη που άφησε το έντονο αποτύπωμά του στη σύγχρονη τέχνη με την εκρηκτική εικαστική του γλώσσα.
Στην εποχή μας όπου οι έφηβοι μεγαλώνουν μέσα σε ένα περιβάλλον διαρκούς έντασης, με εικόνες βίας, κοινωνικής ανασφάλειας και αβεβαιότητας να κατακλύζουν καθημερινά τις οθόνες τους, το βιβλίο μπορεί να αποκτήσει έναν χαρακτήρα επίκαιρο, να μιλήσει μέσα τους για τον φόβο χωρίς να τον ωραιοποιεί και χωρίς να τον αρνείται.
Οι σκιές στους τοίχους, οι φωνές μέσα στη νύχτα, τα σκυλιά που γαβγίζουν, τα πεινασμένα λιοντάρια και τα φανταστικά τέρατα συνυπάρχουν με πιο πραγματικές αγωνίες. «Τ’ αγόρια στο σχολείο τα μαλλιά μου τραβάνε, τα κοριτσάκια-κούκλες ποτέ δε μου μιλάνε», γράφει η Angelou, συνθέτοντας με τρόπο λυρικό τους φόβους της φαντασίας των νέων, που γεννιούνται στην καθημερινότητα του σχολείου, στην απόρριψη, στον αποκλεισμό, στην ανάγκη να ανήκεις.
Στα λόγια της ένας νέος και μια νέα δεν προβάλλονται σαν παιδιά που δεν φοβούνται. Παρουσιάζει ένα παιδί που παλεύει να σταθεί απέναντι στους φόβους του με τόλμη πατώντας στα πόδια του, υψώνοντας τη δική του μοναδική φωνή. Η επαναλαμβανόμενη φράση «Η ζωή δεν με τρομάζει» μοιάζει με ξόρκι, μια προσωπική άσκηση θάρρους.
Ποιοι είναι όμως οι φόβοι; Πώς έρχονται και μας επισκέπτονται; Οι φόβοι δεν εμφανίζονται πάντα ως δράκοι και λιοντάρια. Συχνά φορούν καθημερινά ρούχα. Έχουν τη μορφή της κοινωνικής απόρριψης, του εκφοβισμού, της περιθωριοποίησης, της διαφορετικότητας που δεν γίνεται αποδεκτή. Εμφανίζονται ως αμφιβολίες για τον εαυτό μας, ως αγωνία για το αύριο, ως η αίσθηση ότι ο κόσμος γύρω μας είναι μεγαλύτερος και ισχυρότερος από εμάς. Η Angelou γνωρίζει καλά αυτούς τους φόβους και τους κατονομάζει έναν προς έναν, μόνο και μόνο για να τους αφαιρέσει λίγη από τη δύναμή τους.
«Τ’ αγόρια στο σχολείο τα μαλλιά μου τραβάνε,
τα κοριτσάκια-κούκλες ποτέ δε μου μιλάνε.
Μη μου πετάτε βατράχια και οχιές,
δεν πρόκειται να βάλω τις φωνές…»
Καταγράφει με απλότητα όσα κάθε παιδί και κάθε έφηβος έχει βιώσει κάποια στιγμή: την αίσθηση ότι δεν ανήκει, ότι μένει έξω από την παρέα, ότι γίνεται στόχος χλευασμού ή επιθετικότητας. Και όμως, ακόμη και απέναντι σε αυτές τις μικρές ή μεγάλες πληγές της καθημερινότητας, η άρνηση να παραδοθεί στον φόβο παραμένει η μόνη απάντηση.
Η ίδια η Angelou, γνωρίζει καλά αυτούς τους φόβους, βίωσε η ίδια τον αποκλεισμό, τον ρατσισμό και τη σιωπή πριν βρει τη φωνή της.
Γεννήθηκε ως Marguerite Annie Johnson στο Σεντ Λούις. Σε ηλικία μόλις οκτώ ετών βίωσε μια τραυματική εμπειρία σεξουαλικής κακοποίησης, γεγονός που την οδήγησε σε πολυετή σιωπή. Για περίπου πέντε χρόνια μιλούσε ελάχιστα, πιστεύοντας ότι τα λόγια της είχαν προκαλέσει τον θάνατο του δράστη. Μέσα σε εκείνη τη σιωπή όμως ανακάλυψε τη λογοτεχνία. Διάβαζε ασταμάτητα και άρχισε να αναπτύσσει μια βαθιά σχέση με τη γλώσσα και την ποίηση, που αργότερα θα καθόριζε όλο το έργο της.
«Αν υπάρχει κάτι που φοβάμαι θα ’ναι όνειρο την ώρα που κοιμάμαι», γράφει στον τελευταίο στίχο. Μια γυναίκα που γνώρισε τον πραγματικό φόβο δεν γράφει ωστόσο για την ατρωτότητα. Γράφει για την απόφαση να μην αφήσεις τον φόβο να γίνει ο πρωταγωνιστής της ζωής σου. Εκεί, στον χώρο όπου η λογική και ο έλεγχος υποχωρούν, ο άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με όσα δεν μπορεί να ορίσει ούτε να εξηγήσει.
Για πρώτη φορά, η αφηγήτρια αφήνει να φανεί μια ρωγμή στο θαρραλέο της μανιφέστο. Μια δήλωση παραδοχής ότι το θάρρος δεν σημαίνει απουσία φόβου. Αντίθετα, σημαίνει ότι συνεχίζεις να προχωράς παρά τον φόβο. Η πραγματική γενναιότητα δεν είναι η απουσία φόβου, αλλά η απόφαση να συνεχίζεις παρά την παρουσία του.
Αυτόν τον λεπτό λυρισμό έρχονται να συναντήσουν οι εικόνες του Jean-Michel Basquiat. Με τα έντονα χρώματα, τις ανήσυχες μορφές, τα σύμβολα και τη χαρακτηριστική ενέργεια του δρόμου, ο Basquiat συνομιλεί με τις σκέψεις και τις λέξεις με τον δικό του τρόπο. Εκείνη χτίζει έναν κόσμο εσωτερικής αντοχής. Εκείνος προβάλλει μια ακατέργαστη, σχεδόν επαναστατική εξωστρέφεια. Οι εικόνες του είναι συχνά σκοτεινές, ανήσυχες, ακόμη και φοβιστικές. Οι φιγούρες του μοιάζουν εύθραυστες, κατακερματισμένες, με μάτια ορθάνοιχτα σαν να βρίσκονται σε διαρκή εγρήγορση. Ο φόβος δεν απουσιάζει από τις εικόνες του. Είναι εκεί. Παραμονεύει στις γωνίες της σελίδας, στις γραμμές, στα χρώματα, στα σύμβολα. Τον βλέπεις. Τον αισθάνεσαι.
Ο δεινόσαυρος που εμφανίζεται στο εικαστικό σύμπαν του Basquiat μοιάζει τόσο ταιριαστός μέσα στις σελίδες του βιβλίου. Ένα τέρας τεράστιο, σχεδόν μυθικό. Κι όμως, καθώς το κοιτάζεις, παύει να είναι ακατανίκητο. Παραμένει άγριο, παράξενο και απειλητικό, αλλά είναι κάτι που μπορείς να αναγνωρίσεις. Ένα βήμα να αντισταθείς στο φόβο άλλωστε είναι να καταφέρεις να του δώσεις μορφή.
Και σε πολλές εικόνες, το χαρακτηριστικό στέμμα του Basquiat, ένα σύμβολο που επανέρχεται διαρκώς στο έργο του, είναι παρόν. Ένα στοιχείο που συνδέεται με ήρωες, με ανθρώπους που διεκδικούν τη θέση τους στον κόσμο, που αντιστέκονται, που επιμένουν να υπάρχουν και να ακούγονται. Μέσα στις σελίδες του βιβλίου, το στέμμα μοιάζει να απονέμεται σε κάθε παιδί που έρχεται αντιμέτωπο με τους φόβους του, ένα έμβλημα θάρρους.
Το αποτέλεσμα είναι ένα σπάνιο βιβλίο όπου η ποίηση και η τέχνη συναντώνται για να μιλήσουν για κάτι βαθιά ανθρώπινο: την προσπάθεια να μεγαλώσεις χωρίς να σε καταβάλει ο φόβος. Η Angelou δεν αρνείται τον φόβο και ο Basquiat δεν τον εξιδανικεύει. Η μία προσφέρει τις λέξεις για να τον αντιμετωπίσουμε. Ο άλλος τις εικόνες για να τον αναγνωρίσουμε. Μαζί συνθέτουν ένα έργο που δεν υπόσχεται έναν κόσμο χωρίς φόβο, αλλά έναν κόσμο στον οποίο μπορούμε να συνεχίσουμε να στεκόμαστε όρθιοι παρά την παρουσία του.
Για αυτό άλλωστε το βιβλίο Η ζωή δεν με τρομάζει, εξακολουθεί να αγγίζει (κυρίως τους ενήλικες που υπήρξαν κάποτε έφηβοι) παρότι έχουν περάσει περισσότερο από τριάντα χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση.
Δεν είμαι σίγουρη ότι μια έφηβη ή ένας έφηβος θα αναζητήσει αυτό το βιβλίο στο βιβλιοπωλείο με αποφασιστικότητα. Δεν είμαι σίγουρη ότι θα το πάρει στα χέρια του και θα βρει στις σελίδες του τη συντροφιά που χρειάζεται. Δεν είμαι σίγουρη για τίποτα από αυτά.
Είμαι σχεδόν βέβαιη όμως ότι η τολμηρή γραμματοσειρά, οι ανήσυχες εικόνες του Basquiat και το εικαστικό σύμπαν που ξεδιπλώνεται σε κάθε σελίδα θα τον γοητεύσουν. Ότι θα αναγνωρίσει κάτι από τον εαυτό του σε αυτές τις φιγούρες που μοιάζουν ταυτόχρονα δυνατές και εύθραυστες, έτοιμες να κατακτήσουν τον κόσμο και να «λυγίσουν» από αυτόν.
Γιατί έχω την μία και μόνη βεβαιότητα πως οι φόβοι δεν δαμάζονται εύκολα. Δεν εξαφανίζονται. Δεν νικιούνται οριστικά. Τους ανοίγουμε το παράθυρο. Τους αναγνωρίζουμε. Τους καλωσορίζουμε ως κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας και συνεχίζουμε. Με ένα βήμα τη φορά.
Info
Το βιβλίο «Η ζωή δεν με τρομάζει» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πουά.
Επιμέλεια: Ελένη Γεωργοστάθη
Μετάφραση: Άγγελος Αγγελίδης – Μαρία Αγγελίδου
