Στην είσοδο της έκθεσης, δύο διαφορετικές εικόνες σε καλωσορίζουν. Στη μία πλευρά, τρεις πίνακες αποτυπώνουν, ο καθένας με το δικό του βλέμμα, τον πόνο, τη μοναξιά, τη θλίψη. Απέναντί τους, τρεις γυναικείες φιγούρες μοιάζουν να μοιράζονται μια κοινή εικαστική υπογραφή. Από τη μία, ο συλλέκτης. Από την άλλη, ο ζωγράφος. Οι δύο πλευρές του Βλάση Φρυσίρα μάς υποδέχονται πριν ακόμη αρχίσουμε να περιηγούμαστε στην έκθεση «Βλάσης Φρυσίρας – Διπλό Πορτρέτο: Ο Συλλέκτης, ο Ζωγράφος», που παρουσιάζεται στο Κέντρο Πολιτισμού «Ελληνικός Κόσμος». Αυτός είναι και ο τρόπος να διαβάσει κανείς την έκθεση: σαν μια συνάντηση δύο βλεμμάτων που ανήκουν στον ίδιο άνθρωπο. Του συλλέκτη που πέρασε δεκαετίες αναζητώντας τη ζωγραφική των άλλων και του ζωγράφου που, ύστερα από μια ολόκληρη ζωή δίπλα στην τέχνη, αποφάσισε πριν από μόλις μερικά χρόνια να περάσει ο ίδιος μπροστά στον καμβά.
Το 1963, ο Βλάσης Φρυσίρας ήθελε να δώσει εξετάσεις στη Σχολή Καλών Τεχνών. Τελικά, αυτό δεν έγινε ποτέ. «Δεν με άφησε η μάνα μου», θυμήθηκε ο ίδιος στα εγκαίνια της έκθεσης, για να προσθέσει: «Και ευτυχώς που την άκουσα». Η ζωγραφική όμως δεν έφυγε ποτέ πραγματικά από τη ζωή του. Ακολούθησε έναν διαφορετικό δρόμο προς αυτήν: όχι δημιουργώντας έργα, αλλά αναζητώντας τα. Γνώρισε καλλιτέχνες, επισκέφθηκε τα εργαστήριά τους, παρακολούθησε τη δουλειά τους, αγόρασε έργα που τον συγκίνησαν και συγκρότησε σταδιακά μια συλλογή που σήμερα αριθμεί περισσότερα από 4.000 έργα σύγχρονης ελληνικής και ευρωπαϊκής ζωγραφικής.
«Με πάθος, επιμονή και βαθιά αγάπη για τη ζωγραφική δημιούργησε μία από τις σημαντικότερες συλλογές», σημείωσε στα εγκαίνια η Σοφία Κουνενάκη-Εφραίμογλου, Εκτελεστική Αντιπρόεδρος του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού και Πρόεδρος του Κέντρου Πολιτισμού «Ελληνικός Κόσμος». Μια διαδρομή μέσα από την οποία ο Φρυσίρας έμαθε να κοιτά τη ζωγραφική από πολύ κοντά, συχνά δίπλα στους ίδιους τους ανθρώπους που τη δημιουργούσαν.
Ένα «φανταστικό μουσείο» με επίκεντρο τον άνθρωπο
Η πρώτη και μεγαλύτερη ενότητα της έκθεσης μάς βάζει ακριβώς μέσα σε αυτό το βλέμμα. Περίπου 70 αντιπροσωπευτικά έργα από τη Συλλογή Φρυσίρα δημιουργούν έναν χάρτη που απλώνεται από την Ανατολική και τη Δυτική Ευρώπη έως την Ασία και τη Λατινική Αμερική. Τους περισσότερους από τους καλλιτέχνες ο Φρυσίρας τούς γνώρισε προσωπικά, επισκέφθηκε τα ατελιέ τους και συνδέθηκε με τη δουλειά τους.
Ο ιστορικός τέχνης Τάκης Μαυρωτάς, μιλώντας στα εγκαίνια, στάθηκε στο ερώτημα που γεννά ο ίδιος ο τίτλος της έκθεσης: Πού βρίσκεται τελικά το «διπλό πορτρέτο» του Βλάση Φρυσίρα; Την απάντηση αναζήτησε στα λόγια του Ιταλού ζωγράφου Βαλέριο Αντάμι, σύμφωνα με τον οποίο η απόπειρα να αποδοθεί ζωγραφικά ο χαρακτήρας ενός προσώπου είναι «ένα κακό αστείο», ενώ προτιμότερες είναι «η πλαστική επινόηση, η μεταμφίεση, η αυτοπροσωπογραφία». Κάπως έτσι μπορούν να διαβαστούν και τα έργα που επέλεξε ο Φρυσίρας μέσα στα χρόνια: ως ένα ιδιότυπο αυτοπορτρέτο του συλλέκτη. Ένα προσωπικό «φανταστικό μουσείο» χωρίς όρια και περιορισμούς, όπως το χαρακτήρισε ο Μαυρωτάς, όπου διαφορετικές γενιές, χώρες και εικαστικές γλώσσες συνυπάρχουν και, μέσα από τις επιλογές τους, αποκαλύπτουν κάτι από το βλέμμα του ανθρώπου που τα συγκέντρωσε.
Μέσα σε αυτή την πολυφωνία υπάρχει, ωστόσο, μια σταθερά: ο άνθρωπος. Το σώμα, το πρόσωπο, η επιθυμία, η μοναξιά, η φθορά, ο μόχθος και το όνειρο επανέρχονται με διαφορετικούς τρόπους. Η ανθρώπινη μορφή γίνεται το νήμα που ενώνει μια συλλογή προσανατολισμένη σταθερά στη σύγχρονη παραστατική και ανθρωποκεντρική ζωγραφική.
Η επιθυμία που έγινε τελικά πράξη
Στη δεύτερη ενότητα βλέπουμε όσα ζωγράφισε ο Βλάσης Φρυσίρας. Έργα δημιουργημένα από το 2020 έως σήμερα καταγράφουν την επιστροφή σε εκείνη τη νεανική επιθυμία που είχε μείνει για σχεδόν έξι δεκαετίες ανεκπλήρωτη. Η περίοδος της πανδημίας, με την απομόνωση και την αίσθηση ενός χρόνου που είχε ξαφνικά ακινητοποιηθεί, του έδωσε τον χώρο για να πιάσει ξανά το νήμα.
«Ο χρόνος μού έδωσε τόσο απλόχερα την ευκαιρία να ζωγραφίσω, έστω και αργά», είπε στα εγκαίνια, μιλώντας για έναν νέο δημιουργικό κύκλο της ζωής του. Η ζωγραφική ξεκίνησε ως μια διέξοδος από την απομόνωση, αλλά γρήγορα απέκτησε τη δική της δυναμική. Έγινε πεδίο ενδοσκόπησης και προσωπικής έκφρασης. Πρωταγωνίστρια, η γυναικεία φιγούρα.
«Πάντα επιλέγω ένα “πράγμα”. Έχω αυτή τη μονομανία. Και έτσι επιλέγω τη “γυναίκα”», μας λέει ο Βλάσης Φρυσίρας καθώς μας ξεναγεί στα πρώτα έργα του. Αναγνωρίζει μια σαφή απόσταση ανάμεσα σε όσα αναζητούσε ως συλλέκτης και σε όσα θέλησε να δημιουργήσει ως ζωγράφος. «Έδιωξα τον ανθρώπινο πόνο που κουβαλούσα όλα αυτά τα χρόνια στη συλλογή», λέει.
Και πράγματι, αν στη συλλεκτική του ματιά επανέρχονται η αγωνία, η μοναξιά, η φθορά και η υπαρξιακή διάσταση της ανθρώπινης περιπέτειας, στη δική του ζωγραφική επιλέγει έναν διαφορετικό δρόμο. Οι γυναικείες μορφές γίνονται το σταθερό του θέμα: άλλοτε χαμογελαστές και εξωστρεφείς, άλλοτε αινιγματικές. Άλλες κοιτούν κατάματα τον θεατή και άλλες μοιάζουν απορροφημένες στον δικό τους κόσμο. Διαφορετικά πρόσωπα, στάσεις και διαθέσεις.
Η επιλογή έχει και μια προσωπική αφετηρία. «Ζωγραφίζω μόνο γυναίκες, γιατί στηρίζω τη γυναίκα», εξηγεί, αναφερόμενος στη γυναίκα που στάθηκε δίπλα του για 55 χρόνια, αλλά και στην αδυναμία του να κατανοήσει τη βία και τις ανισότητες που εξακολουθούν να υφίστανται οι γυναίκες. Στους δικούς του πίνακες θέλησε, όπως λέει, να δει τη γυναίκα από «την άλλη, την πιο ευχάριστη πλευρά της ζωής της». Η επίμονη ματιά του συλλέκτη συναντά έτσι τη “μονομανία” του ζωγράφου. Τελικά, το «Διπλό Πορτρέτο» αφηγείται μία ουσιαστική σχέση με τη ζωγραφική που διαρκεί μια ολόκληρη ζωή, άλλοτε μέσα από τα έργα των άλλων και άλλοτε μέσα από τα δικά του.
«Εδώ αρχίζουν όλα. Και εδώ τελειώνουν για να ξαναρχίσουν», είπε ο ιστορικός τέχνης Τάκης Μαυρωτάς στα εγκαίνια της έκθεσης. «Ίσως γιατί η ζωγραφική, ανά τους αιώνες, αντιστρατεύεται την απελπισία, τη μοναξιά και την ασχήμια, φέρνοντάς μας κοντά στην απόλυτη καθαρότητα και διαφάνεια».
