Είναι διπλή γιορτή για την Αθήνα και τους Έλληνες ο Ιούλιος του 1974 και ο Οκτώβριος του 1944. Είναι μια διπλή γιορτή ελευθερίας και δημοκρατίας για «τον λαό τον βασανισμένο» που δεν ξεχνά τον Ωρωπό μήτε την Κύπρο και τον φασισμό. Η λευτεριά φέρει τα τιμήματά της δεν έρχεται έτσι απλά. Φύγανε οι κατοχικές δυνάμεις από την Αθήνα κι ήρθανε τα Δεκεμβριανά με τα τραύματα από τις οβίδες και τις σφαίρες του Εμφυλίου ακόμα ορατά να κοσμούν τις προσόψεις κάποιων κτιρίων της Αθήνας σαν παράσημα του αγώνα. Φύγανε οι στρατηγοί επαναστάτες της 21ης Απριλίου μας αφαίρεσαν τον γύψο μα αφαιρέθηκε και γη από την Κύπρο μ’ έναν ξαφνικό Αττίλα 1 συνοδευόμενο από έναν ύπουλο Αττίλα 2 κι από τότε ποτέ δεν ξεχνώ.
Μεγαλώσαμε με ιστορίες από τους παππούδες μας για την Κατοχή και από τους γονείς μας για την Χούντα. Μεγαλώσαμε μα διδαχτήκαμε άραγε από τα πλείστα λάθη του παρελθόντος μας; Η έκθεση «1974 & 1944: Η Αθήνα γιορτάζει την ελευθερία της» οπτικοποιεί αυτήν ακριβώς την ιστορία, ενός λαού που ήτανε στη σωστή πλευρά της ιστορίας πληρώνοντας το τίμημα με την ελευθερία της κι όταν λευτερώθηκε το γλέντησε, βγήκε στους δρόμους, ξέχασε ή προσπάθησε να μην μείνει στ’ άσχημα και να κάνει μια νέα αρχή. Η έκθεση σχεδιάζεται και υλοποιείται από την Τεχνόπολη Δήμου Αθηναίων σε συνεργασία με τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ), τα Γενικά Αρχεία του Κράτους και το Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Αθηναίων και αποτελεί το επίκεντρο των επετειακών εκδηλώσεων του Δήμου Αθηναίων που απλώνονται στην πόλη ως τον Νοέμβριο.
«Η έκθεση είναι αφιερωμένη σε δυο μοναδικές στιγμές της ελληνικής ιστορίας του 20ού αιώνα. Δυο στιγμές στις οποίες η Αθήνα βρέθηκε στο επίκεντρο των εξελίξεων αλλά και των εορτασμών», αναφέρει κατά την ξενάγησή μας ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης, επιστημονικός υπεύθυνος της έκθεσης. Συνεχίζοντας: «Χωρίς να συναιρεί τις δυο επετείους, του 1944 και του 1974, η έκθεση επιχειρεί να αναδείξει τα κοινά στοιχεία που τις χαρακτήρισαν, αλλά και να αναλογιστεί την εκάστοτε ιστορική συγκυρία και τα διαφορετικά βάρη που η κάθε μια κουβαλούσε, οδηγώντας στη μια περίπτωση στην εμφύλια σύγκρουση και στην άλλη στη θεμελίωση της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας. Ένας φόρος τιμής σε όσους και όσες αγωνίστηκαν για την κατάκτηση της ελευθερίας, μια σπονδή στη χαρά και στις ελπίδες που γέννησαν οι μέρες της πτώσης της ναζιστικής Κατοχής και της επτάχρονης δικτατορίας».
Μιας έκθεσης που ο επισκέπτης καλείται να πάρει δύο διαδρομές του 1944 και του 1974 και μια τρίτη προς το Μουσείο ΕΑΤ-ΕΣΑ. Μια κόκκινη γραμμή συντροφεύει αυτή τη διαδρομή με τις σημαντικές ημερομηνίες των γεγονότων και ολόγυρά σου 500 τεκμήρια της εποχής από έντυπο υλικό, εφημερίδες, φωτογραφίες, φυλλάδια, ηχητικό και οπτικό υλικό. Αποσπάσματα από το ντοκιμαντέρ “Μνήμες”(2016) και ”Μαρτυρίες”(1975) του Νίκου Καβουκίδη όπως και αποσπάσματα από “Επίκαιρα”.
Η επίγευση που σου αφήνει αυτή η έκθεση ειδικά αν επισκεφθείς και το Μουσείο της ΕΑΤ-ΕΣΑ είναι άκρως διδακτική. Από τις σχεδόν πολύχρωμες διαδρομές της έκθεσης, τις γεμάτες οπτικό υλικό και πληροφορία βγαίνεις έξω, κοιτάς τον ουρανό και μπαίνεις στα κελιά που ‘χουνε αθηναϊκό ψηφιδωτό στο πάτωμά τους ποτισμένο με αίμα. Χώροι που στοίβαζαν 70 άτομα για να τα οδηγήσουν κατόπιν στους προσωπικούς χώρους βασανιστηρίων τους. Άνθρωποι που αρνήθηκαν, αντέδρασαν και βασανίστηκαν για τα πιστεύω τους, φιλοξενήθηκαν σε αυτά τα κελιά, κάποιοι από αυτούς που επέζησαν είδαν και τους καρπούς του αγώνα τους, την ελευθερία και τη δημοκρατία.
Δύο σημεία που στάθηκα σε αυτή την έκθεση ήτανε δυο στήλες μαύρες με φωτογραφίες, μία στην αίθουσα του 1944 κι η άλλη στο 1974. Αυτές και Αυτοί που δεν πρόλαβαν, επτά πρόσωπα που αγωνίστηκαν μα δεν απόλαυσαν τη γιορτή. Η Λέλα Καραγιάννη, η Ιουλία Μπίμπα, η Ηλέκτρα Αποστόλου, ο Παναγιώτης Ελής, ο Κώστας Γεωργάκης, η Μαρία Έλενα Αντζελόνι και ο Γιώργος Τσικουρής σας περιμένουν στην έκθεση «1974 & 1944: Η Αθήνα γιορτάζει την ελευθερία της» να τους δείτε και να διαβάσετε τι θυσίασαν και πώς βάλανε το μικρό τους λιθαράκι για τον κοινό αγώνα τους κι ας τους χώριζαν δεκαετίες. Μια έκθεση που καλό είναι να επισκεφθούν σχολεία, γονείς με παιδιά και πολίτες, μια έκθεση σχεδόν διαδραστική με πολύ καλή χρήση του χώρου και έξυπνα τοποθετημένα τα εκθέματά της.
Θα πατήσεις πάνω στα τρικάκια που πετάγανε οι συμμαχικές δυνάμεις, θα δεις και τη Νόρα Βαλσάμη ως υποψήφια δημοτικό σύμβουλο του Δήμου Αθηναίων, θα δεις και τα ψηφοδέλτια του δημοψηφίσματος του 1974 υπέρ της αβασίλευτης και βασιλευομένης δημοκρατίας. Θα δεις πολλά και ενδιαφέροντα μα πάνω απ’ όλα διδακτικά. Ιδανικά από αυτή την έκθεση θα ήθελα να φύγω βαστώντας έναν κατάλογο με τα εκθέματα και τη χρονολογική διαδρομή των γεγονότων, ένας μικρός ιστορικός οδηγός των γεγονότων είναι χρήσιμος για κάθε σπίτι που θέλει να γνωρίζει την ιστορία του τόπου του. Αντ’ αυτού κατηφόρησα το Πάρκο Ελευθερίας και σκεφτόμουν όλες αυτές τις ιστορίες που ‘χα ακούσει από μικρός για το 1944 και το 1974. Θυμήθηκα δυο ιστορίες που μου ‘χανε κάνει εντύπωση.
Φύγανε οι Γερμανοί κατακτητές από την Ιθάκη νύχτα. Στο χωριό μας είχανε επιτάξει όλο το λάδι και το ‘χανε συλλέξει σε ένα κατώι. Σε κείνο το σπίτι ήτανε όλος ο πλούτος για τους πεινασμένους κατοίκους που τα κουτσοβόλευαν βοηθώντας ο ένας τον άλλον ή καταδίδοντας αντιστασιακούς. Μουδιασμένοι δεν ξέρανε τι να κάνουν, πώς ν’ αντιδράσουν. Φύγανε οι Γερμανοί για πάντα; Νικήσαμε; Ο ιδιοκτήτης του σπιτιού γνώριζε όμως και δεν έπραξε ποτέ το σωστό. Είπε σε κάποιους κατοίκους που δειλά πήγανε να ζητήσουν πίσω το λάδι τους πως το είχανε πάρει μαζί τους οι Γερμανοί φεύγοντας. Κανείς δεν πίστεψε τον ιδιοκτήτη μα ο κόσμος δεν είχε δυνάμεις για νέες έριδες σ’ ένα μικρό χωριό και συνέχισαν να τα κουτσοβολεύουν μόνοι τους, όπως είχανε μάθει. Μεγαλώνοντας καθώς πέρναγα από αυτό το σπίτι και έλεγα στους μεγαλύτερους μα πώς τον κάνατε παρέα μετά αυτόν τον άνθρωπο που σας έκλεψε; Μου απαντούσαν Περασμένα ξεχασμένα…
Ήτανε 20 Ιουλίου 1974 στο Κιόνι της Ιθάκης, ημέρα του πανηγυριού του Αη Λιά. Οι ψήστες είχανε αρχίσει τις ετοιμασίες, η ορχήστρα κούρδιζε τα όργανα, όλοι οι νέοι και οι νέες βοηθούσαν όπως μπορούσαν για να έρθει ο κόσμος από τα άλλα χωριά να τους τιμήσει. Αντ’ αυτού ήρθανε τα νέα της επίταξης και ένας πανικός. Κορίτσια να κλαίνε που αγόρια θα πάνε στον πόλεμο, μανάδες να ανησυχούν, να προσεύχονται και πατεράδες να δίνουν την ευχή τους. Χουντικοί κρυμμένοι στις σπηλιές τους και στρατεύσιμοι απ’ όλο το νησί βρεθήκανε στο Βαθύ για να πάρουνε το πλοίο να πάνε να πολεμήσουν. Άλλοι με σκαρπίνια, άλλοι με σαγιονάρες, άλλοι φοβισμένοι, άλλοι ατρόμητοι μα όλοι κατέληξαν ταλαιπωρημένοι σε στρατόπεδα που δεν είχανε τις υποδομές καν να τους ταΐσουν. Και να ‘σου οι «Θιακοαθηναίοι» συγγενείς να πηγαίνουν τάπερ στους επιταγμένους που επέστρεψαν κάμποσες μέρες μετά στο νησί με κακά μαντάτα για την Κύπρο και ελαφρώς βασανισμένοι απ’ τις κακουχίες της διαμονής τους στα στρατόπεδα. «Έχασα ένα πανηγύρι, δεν έχασα τη ζωή μου».
Ο Έλληνας ιστορικά στέκει στα θετικά, δεν βαστά κακία, και στα πολύ δύσκολα επιβιώνει πολεμώντας. Ο νεοέλληνας δεν ξέρω; Μα του προτείνω να επισκέπτεται εκθέσεις όπως αυτή, να διαβάζει την ιστορία του και να μάθει από τα λάθη του παρελθόντος. Να μην ζητά εθνοσωτήρες ή δημαγωγούς ηγέτες, είμαστε η επόμενη «φρουρά» Ελλήνων, οι πολιτικές επιλογές μας και η επιλογή των αγώνων που θα δώσουμε μετράνε. Είθε να συνεχίσουμε να πλέουμε στη σωστή πλευρά της ιστορίας και να μας αφήνουν αδιάφορες οι λαθεμένες «σειρήνες» των επίκαιρων κι ανούσιων νικητών.
