Λίγο πριν τα εγκαίνια (30 Μαρτίου) της μεγάλης της αναδρομικής έκθεσης Μυστήριο 15 Το Ανοιχτό Μουσείο Γιατί η Ελευσίνα Σήμερα; Από τη Μελαγχολία στο Όραμα, σε επιμέλεια του γνωστού ιστορικού τέχνης Τάκη Μαυρωτά, στο ανακαινισμένο εργοστάσιο ΙΡΙΣ και στον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας, ιχνηλατούμε το πολύπλευρο έργο της σύγχρονης γλύπτριας και εικαστικού.
Εύθραυστη αλλά δυνατή. Η βαθιά πνευματικότητα που την διακρίνει δίνει στο έντονο σωματικό δόσιμο από το οποίο γεννήθηκαν τα μεγάλης κλίμακας έργα της, φιλοσοφική διάσταση. Σώμα και πνεύμα είναι η Βάνα Ξένου, μία από τις πιο στοχαστικές και διεθνώς αναγνωρισμένες μορφές της σύγχρονης ελληνικής τέχνης. Γλύπτρια, ερευνήτρια, ομότιμη καθηγήτρια του ΕΜΠ. Προσωπικότητα που έχει μελετήσει εις βάθος το αρχαίο και το ιερό, που αφιέρωσε τη ζωή της στην αποκρυπτογράφηση των ιχνών του παρελθόντος, αναζητώντας το μέλλον στα βάθη της μνήμης. Το έργο της έχει παρουσιαστεί σε σημαντικές εκθέσεις σε Ελλάδα και εξωτερικό, με σταθμούς όπως το Palais Royal στο Παρίσι, το Παρεκκλήσι της Σαλπετριέρ, και το Fondation Ermitage. Το 1979 τιμήθηκε με το Βραβείο της Στέγης Καλών Τεχνών και Γραμμάτων, το 2008 ήταν υποψήφια για τη «Γυναίκα της Ευρώπης», ενώ το 2014 παρασημοφορήθηκε από τη Γαλλία με τον τίτλο Officier dans l’ordre des Palmes Académiques.
Μάτια διάπλατα ανοιχτά
Η Βάνα Ξένου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1949. Στην πατρική επιχείρηση έβλεπε σπαράγματα από κατεδαφισμένα αθηναϊκά κτίρια, και αυτά τα θραύσματα έγιναν τα πρώτα της «ίχνη». Η μητέρα της διέκρινε από νωρίς το ταλέντο της και τη στήριξε — με υλικά, χώρο και μια ξεχωριστή ευαισθησία. «Ζωγράφιζα ακατάπαυστα μια μυθική κολόνα από τον ναό της Αθηνάς Αφαίας», έχει πει. Αυτή η πρώιμη εμμονή με την αρχαιότητα ήταν ο προάγγελος μιας ζωής στραμμένης στο παρελθόν — όχι για να το μιμηθεί, αλλά για να το μετασχηματίσει.
Παρίσι: πόλη ιδεών
Αποφοίτησε από την Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας και συνέχισε στην École des Arts Décoratifs και Beaux-Arts στο Παρίσι. Το 1992–93 δίδαξε εκεί ως επισκέπτρια καθηγήτρια. Εκεί ξεκίνησε και να μορφοποιείται το έργο ζωής της γύρω από τα Ελευσίνια Μυστήρια. Στο Παρεκκλήσι της Σαλπετριέρ παρουσίασε τα «Μυστήρια της Ελευσίνας» και το 2000 φιλοξενήθηκε στο Palais Royal με την εγκατάσταση Άφιξη – Πέρασμα. Για εκείνη, το Παρίσι ήταν χώρος πνευματικής και αισθητικής ώσμωσης: μια μητρόπολη ιδεών και μια γέφυρα ανάμεσα στην ελληνική ρίζα και τη σύγχρονη σκέψη.
Ελευσίνα: ένα προσωπικό προσκύνημα
Η Ελευσίνα είναι το εσωτερικό της τοπίο. Από τις αρχές του ’90, η γλώσσα της αντλεί από τα αρχέτυπα της Δήμητρας και της Περσεφόνης. Η μύηση, η εναλλαγή ζωής–θανάτου–επιστροφής, γίνονται σώμα και σκιά, εγκατάσταση και χάραγμα. Το έργο της δεν εικονογραφεί τη μυθολογία. Την μεταφράζει σε προσωπικό κώδικα. Οι μορφές δεν είναι στατικές: μεταλλάσσονται, συγχωνεύονται, γεννούν μια νέα αισθητική, όπου το θηλυκό γίνεται σύμβολο κύκλου και δύναμης.
Η μνήμη ως τρόπος να διαμορφώνεις τον κόσμο
Το έργο της Ξένου διαρθρώνεται σε τρεις δημιουργικές περιόδους: Ψυχολογική (το σώμα ως τοπίο), Επική (ιστορικό τραύμα και πολιτισμική μετάβαση), Φιλοσοφική (έννοιες και λέξεις ως ύλη). Η έκδοσή της στον γαλλικό οίκο Cercle d’art (1992), με κείμενα του Claude Mollard, αποτυπώνει αυτή την πορεία. Για τη Βάνα Ξένου, η μνήμη δεν είναι αναφορά, αλλά μέθοδος: ο μόνος τρόπος να ανασυγκροτηθεί ο κόσμος, όχι μέσα από τη ρητορική, αλλά μέσα από τα ίχνη.
Η Τέχνη ως μύηση
Η τέχνη της δεν είναι διακοσμητική. Είναι τελετουργική. Αντλεί από το τελείν – δρον: τελείωση μέσα από εμπειρία. Δεν θέλει να συγκινήσει. Θέλει να μετασχηματίσει τον θεατή. Η αίσθηση του «τοποθετείν» —η ρίζα της λέξης «θέση»— διατρέχει το εικαστικό της σύμπαν. Η τοποθέτηση ενός έργου στον χώρο είναι μέρος μιας εμπειρίας. Ο θεατής προσέρχεται στην έκθεση ανοιχτός. Σύγχρονος μύστης μέλος και μέρος της τελετής μύησης που έρχεται μέσα από τη βίωση των έργων.
Η πολιτική των ιερών
Για την Ξένου, το ιερό δεν είναι κάτι μακρινό ή νεκρό. Είναι ο πυρήνας του πολιτικού. Αθήνα, Ελευσίνα, Δελφοί — τόποι που ενεργοποιούν τη μνήμη και τη σχέση του ανθρώπου με την κοινότητα. Η πολιτική, στην αριστοτελική της σημασία, είναι το πεδίο που συνδέει τον πολίτη με την πόλη. Στο Fondation Ermitage παρουσίασε την έρευνά της για την πολιτική σημασία των ιερών τόπων, συνδέοντας τον μύθο με τη συλλογική μνήμη και την εικαστική πράξη.
Η γυναίκα ως αρχέτυπο και αγωνίστρια
Η έκθεση για εκείνη είναι μια πράξη αναστοχασμού πάνω στη γυναικεία ταυτότητα. Η Ξένου αντλεί από μορφές όπως η Ιουδίθ, η Lou Andreas-Salomé, η Hildegard of Bingen. Το σώμα δεν είναι αναπαράσταση· είναι τόπος. Μορφοποιεί τη γυναικεία αρχέγονη οντότητα, όπως η Γαία ή η Περσεφόνη, και την τοποθετεί στο επίκεντρο μιας τέχνης που δεν δέχεται να είναι περιθωριακή. «Τίποτα δεν είναι δεδομένο για μια γυναίκα στην τέχνη», σημειώνει.
Από τον Νίτσε στον Μίλλερ
Η φιλοσοφία του Νίτσε —ο δυισμός απολλώνιου/διονυσιακού— έχει αποτυπωθεί στη σκέψη της. Η γέννηση της τραγωδίας δεν είναι για εκείνη μια αισθητική θεωρία, αλλά ένας χάρτης για το πνευματικό βάθος της Τέχνης. Αλλά κι ο Heiner Müller, με το Medea-Material, την επηρέασε στο πώς η μυθολογία μπορεί να λειτουργήσει ως πρώτη ύλη, και όχι ως αφήγηση. Ο μύθος δεν είναι αναπαράσταση. Είναι ενέργεια.
Το παρελθόν ως ενέργεια του μέλλοντος
«Καθημερινά νιώθεις κάτω από τα ερείπια της Ελλάδας να βράζουν οι πηγές του μέλλοντος», έχει πει η Βάνα Ξένου. Η τέχνη της δεν θέλει να αναστηλώσει αλλά να αφυπνίσει. Δεν νοσταλγεί το παρελθόν. Το πυροδοτεί. Το βλέπει ως αφορμή μεταμόρφωσης και δημιουργίας.
Η Ξένου και ο Ξένος
Στο ερώτημα για επιτύμβια επιγραφή απαντά: «Ίσως η λέξη “Ξένου” – εκείνη που έρχεται από αλλού». Ο μύστης μετά τη μύηση δεν είναι ποτέ ο ίδιος. Το ίδιο και ο καλλιτέχνης. Η τέχνη της Ξένου, όπως και η ίδια, έρχεται πάντα από «αλλού». Από το σκοτάδι, από τη σκέψη, από τον κόσμο του μύθου — αλλά και από το μέλλον.
INFO
Μυστήριο 15 – Το Ανοιχτό Μουσείο
Από τις 30 Μαρτίου έως τις 31 Μαΐου στο ανακαινισμένο εργοστάσιο ΙΡΙΣ και στον Αρχαιολογικό Χώρο Ελευσίνα, σε επιμέλεια του γνωστού ιστορικού τέχνης Τάκη Μαυρωτά.
