Διασχίζεις τις σκοτεινές, υποβλητικές αίθουσες των Αιγυπτιακών Συλλογών, ανάμεσα σε σαρκοφάγους, ανάγλυφα, αγάλματα θεών και ανθρώπων, αντικείμενα που κουβαλούν πάνω τους χιλιάδες χρόνια ιστορίας. Ο φωτισμός είναι χαμηλός, οι αποχρώσεις της πέτρας και της άμμου κυριαρχούν. Περνάς από τη μία αίθουσα στην επόμενη, από μικρότερους, κλειστούς χώρους και στενά περάσματα, μέχρι που, σε μια στροφή όλα αλλάζουν. Ο χώρος ανοίγει και σε αγκαλιάζει το ζεστό φυσικό φως που μπαίνει από τις τεράστιες γυάλινες επιφάνειες της Αίθουσας 131. Μπροστά σου, ο Ναός του Ντεντούρ, περιτριγυρισμένος από νερό, μοιάζει να αιωρείται μέσα στον φωτεινό χώρο.
Ανάμεσα στους αρχαίους λίθους, διακρίνονται κάποιες λεπτές, επιμήκεις ανθρώπινες μορφές, που στέκονται άλλοτε μόνες και άλλοτε σε μικρές ομάδες. Είναι οι μορφές του Alberto Giacometti, που για λίγους μήνες κατοικούν τον ναό των δύο χιλιάδων ετών. Μια εντυπωσιακή, σιωπηλή συνομιλία ανάμεσα σε δύο κόσμους που τους χωρίζουν σχεδόν δύο χιλιετίες.
Έως τις 8 Σεπτεμβρίου 2026, το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης παρουσιάζει την έκθεση Giacometti in the Temple of Dendur που περιλαμβάνει 17 γλυπτά του σπουδαίου Ελβετού καλλιτέχνη μέσα και γύρω από τον Ναό του Dendur, δημιουργώντας έναν διάλογο ανάμεσα στη μοντέρνα γλυπτική και σε ένα από τα εμβληματικότερα μνημεία της συλλογής του μουσείου.
Η επιλογή του χώρου κάθε άλλο παρά τυχαία είναι. Η αρχαία αιγυπτιακή τέχνη υπήρξε για τον Giacometti μια σταθερή πηγή αναφοράς ήδη από τα νεανικά του χρόνια. Στις πρώτες του συναντήσεις με αιγυπτιακά γλυπτά στη Φλωρεντία και τη Ρώμη, το 1920 και το 1921, εντυπωσιάστηκε από την ακινησία τους και την αυστηρή γραμμή των μορφών τους.
Όταν εγκαταστάθηκε στο Παρίσι το 1922, οι αιγυπτιακές αίθουσες του Λούβρου αποτέλεσαν σταθερό σημείο επίσκεψής του. Η σχέση του με την αιγυπτιακή τέχνη δεν περιορίστηκε όμως στις επισκέψεις στα μουσεία. Ήδη από το 1920 είχε αποκτήσει το βιβλίο Egyptian Sculpture της Hedwig Fechheimer, ενώ μελετούσε και το Egypt and Western Asia του Ludwig Curtius, αντιγράφοντας μορφές από τις αναπαραγωγές του. Τα σχέδια και τα σημειωματάριά του από τις δεκαετίες του 1920 και του 1930 μαρτυρούν αυτή την επίμονη παρατήρηση.
Αυτό που φαίνεται να τον απασχολεί είναι κάτι βαθύτερο από τη μίμηση της αιγυπτιακής γλυπτικής: τον ενδιαφέρει πώς μια ανθρώπινη μορφή μπορεί, με τα ελάχιστα δυνατά μέσα, να αποκτήσει τη μέγιστη δυνατή παρουσία. Στα αιγυπτιακά αγάλματα αναγνώριζε έναν μοναδικό συνδυασμό ακινησίας και έντασης, φυσικότητας και συμβολισμού, ανθρώπινης κλίμακας και μνημειακότητας.
Κάτι από αυτή την αντίφαση θα περάσει αργότερα και στις δικές του χαρακτηριστικές μορφές. Τα σώματα του Giacometti γίνονται όλο και πιο λεπτά, επιμηκύνονται, σχεδόν εξαϋλώνονται, δίχως να χάνουν την παρουσία τους. Αντίθετα, όσο λιγότερη ύλη μοιάζουν να καταλαμβάνουν τόσο περισσότερο επιβάλλονται στον χώρο. Όπως στις αιγυπτιακές μορφές που τόσο επίμονα μελετούσε, η ακινησία δεν σημαίνει απουσία ζωής. Γίνεται ένας διαφορετικός τρόπος να μιλήσει κανείς για την ανθρώπινη ύπαρξη, τον χρόνο και την αντοχή της μορφής απέναντί του.
Ο Ναός του Dendur: Από τον Νείλο στη Νέα Υόρκη, ένας ναός που ξαναγίνεται χώρος συνάντησης
Ο Ναός του Dendur ολοκληρώθηκε γύρω στο 10 π.Χ., στα χρόνια του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αυγούστου, στη Νουβία, περίπου 80 χιλιόμετρα νότια του σημερινού Ασουάν. Αφιερωμένος στη θεά Ίσιδα και στους θεοποιημένους αδελφούς Pedesi και Pihor, παρέμεινε για σχεδόν δύο χιλιετίες στις όχθες του Νείλου.
Για αιώνες ο ναός παρέμεινε εκεί, δίπλα στον Νείλο. Η μοίρα του άλλαξε τον 20ό αιώνα, όταν η κατασκευή του Υψηλού Φράγματος του Ασουάν, που ξεκίνησε το 1960, απείλησε να βυθίσει ολόκληρες περιοχές της αρχαίας Νουβίας κάτω από τα νερά της νέας λίμνης Νάσερ. Η Αίγυπτος και το Σουδάν ζήτησαν τη βοήθεια της UNESCO και ακολούθησε μια πρωτοφανής διεθνής επιχείρηση διάσωσης: περίπου 50 χώρες συνέβαλαν με χρήματα, τεχνογνωσία και εξοπλισμό για την καταγραφή και μεταφορά μνημείων που διαφορετικά θα χάνονταν για πάντα. Συνολικά 22 ναοί μετακινήθηκαν σε ασφαλέστερες τοποθεσίες και ο Ναός του Dendur ήταν ένας από αυτούς. Στο πλαίσιο της διεθνούς εκστρατείας διάσωσης της UNESCO, ο ναός αποσυναρμολογήθηκε λίθο προς λίθο το 1963 και μεταφέρθηκε σε ασφαλές σημείο. Ως αναγνώριση της αμερικανικής συμβολής στη διάσωση των μνημείων, η Αίγυπτος τον δώρισε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1965 και, δύο χρόνια αργότερα, παραχωρήθηκε στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης.
Τα τμήματά του ταξίδεψαν στη Νέα Υόρκη, όπου ο ναός συναρμολογήθηκε ξανά μέσα σε μια αίθουσα ειδικά σχεδιασμένη για να τον φιλοξενήσει. Η σημερινή Αίθουσα 131 που άνοιξε για το κοινό το 1978, σχεδιάστηκε από τους Kevin Roche και John Dinkeloo ακριβώς για αυτόν. Οι αρχιτέκτονες δεν επιχείρησαν να ανακατασκευάσουν τη Νουβία μέσα στο μουσείο, αλλά να διατηρήσουν κάτι από τη σχέση του ναού με το αρχικό του τοπίο: τον τοποθέτησαν με ανατολικό προσανατολισμό, μπροστά στις τεράστιες γυάλινες επιφάνειες που αφήνουν το φυσικό φως να εισχωρεί στον χώρο, ενώ η υδάτινη επιφάνεια μπροστά του παραπέμπει στη μακραίωνη σχέση του με τον Νείλο.
Για τη συγκεκριμένη έκθεση, οι επιμελητές καταφέρνουν με έναν εντυπωσιακό τρόπο να μας κάνουν να τον δούμε ξανά εκτός από ένα εντυπωσιακό αρχιτεκτονικό έκθεμα, ως χώρο που κάποτε κατοικούνταν από ανθρώπινα σώματα και γινόντουσαν τελετουργίες. Οι μορφές του Giacometti επιτελούν αυτόν ακριβώς τον σκοπό.
Η Walking Woman (I) του 1932 τοποθετείται στην είσοδο του ναού, παραπέμποντας στη θέση που θα μπορούσε να καταλαμβάνει κάποτε ένα άγαλμα θεότητας μέσα στο ιερό. Άλλες μορφές στέκονται μόνες ή συγκεντρώνονται πάνω στην υπερυψωμένη πλατφόρμα του ναού, θυμίζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι πιστοί μπορούσαν να προσεγγίσουν τη θεϊκή παρουσία κατά τη διάρκεια εορτών και τελετουργιών. Δεν πρόκειται δηλαδή για μια συγκέντρωση σημαντικών έργων και ο ναός δεν αποτελεί απλώς φόντο για τα γλυπτά. Επιτελεί οργανικό ρόλο, ενεργοποιώντας ξανά τη σχέση ανάμεσα στη μορφή, στον χώρο και στον θεατή, και η ίδια η έκθεση Giacometti in the Temple of Dendur λειτουργεί ως μια άσκηση πάνω στον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε την ιστορία της τέχνης.
Αντί να τοποθετεί την αρχαία Αίγυπτο και τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό σε δύο διαφορετικά κεφάλαια, το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης αναζητά τις υπόγειες διαδρομές που τα συνδέουν. Τι μπορεί να δανειστεί ένας καλλιτέχνης του 20ού αιώνα από ένα γλυπτό ηλικίας χιλιάδων ετών; Πώς μεταφέρεται μια στάση σώματος ή ένας τρόπος αντίληψης της ανθρώπινης μορφής από τον έναν πολιτισμό στον άλλο;
Για λίγους μήνες, στο Met, δύο χιλιετίες ιστορίας της τέχνης βρίσκονται στον ίδιο χώρο και μιλούν για το ίδιο πράγμα: την ανάγκη του ανθρώπου να δώσει μορφή στην παρουσία του και, ίσως, να την κάνει να διαρκέσει λίγο περισσότερο.
Πληροφορίες για την έκθεση
Giacometti in the Temple of Dendur | Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη | 12 Ιουνίου – 8 Σεπτεμβρίου 2026
Η έκθεση συνδιοργανώνεται από το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης και τη Fondation Giacometti, Paris. Περιλαμβάνει 14 γλυπτά σε μπρούντζο και γύψο από τη Fondation Giacometti στο Παρίσι, ανάμεσά τους σπάνια παρουσιαζόμενοι ζωγραφισμένοι γύψοι, καθώς και τρία έργα από τη συλλογή του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης της Νέας Υόρκης.
Επιμέλεια: Stephanie D’Alessandro, Aude Semat και Emilie Bouvard.
