Ο Φρανσίς Πονζ σε μια προσπάθεια να μην χάσει το μυαλό του, ξεκίνησε να γράφει για το σαπούνι μέσα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κλείστηκε στο μπάνιο του σπιτιού του για να παραμείνει εκεί για 25 χρόνια με το βλέμμα του καρφωμένο σε ένα μικρό κομμάτι σαπούνι. Αυτό είναι το έργο του «Το Σαπούνι», η «διανοητική τουαλέτα» ή άσκηση στην οποία ο Γάλλος ποιητής και συγγραφέας που γεννήθηκε το 1899 στο Μονπελιέ συναντά ξανά και ξανά τον εαυτό του και η ομάδα Πλλατς εμπνέεται από το ομώνυμο βιβλίο του Πονζ για να παρουσιάσει τη δική της «χειροποίητη» παράσταση Το Σαπούνι στην Κεντρική Σκηνή του Θεάτρου του Νέου Κόσμου και για λίγες παραστάσεις.
Τέσσερις νέοι καλλιτέχνες διεξάγουν επί σκηνής ένα κωμικό και συγχρόνως άκρως σοβαρό επικοινωνιακό πείραμα ως μια ωδή στην ελαφρότητα αλλά και την καθαρή σκέψη ενώ καθ’ όλη τη διάρκεια υποβόσκει το ερώτημα «γιατί να μην είναι ελαφρύς αυτός ο κόσμος;». «Το Σαπούνι» όπως μοιράζεται στο ελc η ομάδα Πλλατς είναι μια παράσταση με στόχο να ιδωθεί και να ξεχαστεί την ίδια στιγμή, αρκεί να αφήσει στο κοινό τη μυρωδιά εκείνη που έχει το νερό όταν αναμειγνύεται με τις σαπουνάδες, σαν την ανάγκη μας να αφήσουμε κάτω για λίγο το βαρύ φορτίο των απάνθρωπων γεγονότων και ειδήσεων που μας κατακλύζουν και να ξαποστάσουμε. Ωστόσο μας ξεκαθαρίζουν ότι όταν μιλούν για ελαφρότητα, δεν εννοούν κενότητα, σαχλότητα αλλά περισσότερο ένα αίσθημα που πλησιάζει την ευτυχία.
Η ομάδα Πλλατς ξεκαθαρίζει στο ελc τι είναι «Το Σαπούνι» που μας καλεί να καρφώσουμε το βλέμμα μας, να κοιτάξουμε και να καθαρίσουμε τη σκέψη μας: Οι Αναστάσης Γεωργούλας, Οδυσσέας Ζήκας, Κωνσταντίνος Μαυρόπουλος και Αρετή Πολυμενίδη μιλούν για το έργο και πώς έχουν αντιληφθεί το διανοητικό σύμπαν του με το συνεχές ερώτημά του: γιατί ο κόσμος μας έχει χάσει την ελαφρότητά του;
Οδυσσέας Ζήκας, σκηνοθέτης & ηθοποιός
Το «Σαπούνι» παίζεται για τρίτη χρονιά κι εγώ κάθε φορά που επιστρέφω σε αυτό, νιώθω πως επιστρέφω σ’ έναν γνώριμο τόπο, που όμως έχει αλλάξει εντελώς. Κάτι μέσα του μετακινείται διαρκώς, τα νοήματα συνεχώς αυτοαναιρούνται, γλιστρούν, στριφογυρίζουν, εκμηδενίζονται και ξαναγεννιούνται από την αρχή.
Στη σκηνή όλοι οι ηθοποιοί ερμηνεύουμε τον ίδιο ρόλο, τον συγγραφέα του «Σαπουνιού», τον Φράνσις Πονζ. Όμως αντί να προσεγγίζουμε ψυχολογικά αυτό το πρόσωπο, αυτό που καλούμαστε να κάνουμε είναι να πλησιάσουμε τη διανόησή του, τον ρυθμό της σκέψης του, τη σαφήνεια της παρατήρησής του, τη ματιά του πάνω σε ένα αντικείμενο. Ο καθένας με όχημα τη δική του σκέψη περιπλανιέται στον λαβύρινθο της ευφυΐας του Πονζ και με αυτό τον τρόπο αποκαλύπτεται σκηνικά μια οντολογική σύγκρουση: η διαφωνία ενός ανθρώπου με τον ίδιο του τον εαυτό.
Ο Πονζ, το 1942, ξεκίνησε να κρατά σημειώσεις για ένα ευτελές, όπως ο ίδιος το αποκαλεί, αντικείμενο: ένα κομμάτι σαπούνι. Αυτή η εμμονική παρατήρηση κράτησε είκοσι πέντε ολόκληρα χρόνια, ώσπου οι σημειώσεις αυτές παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά σε μια ραδιοφωνική εκπομπή, με τον ίδιο να προτρέπει το κοινό να τις ακούσει «με γερμανικά ώτα». Κι όμως, μέσα σε αυτές τις σημειώσεις ο Πονζ δεν αναφέρεται ποτέ ευθέως στην εποχή που το γράφει – μια εποχή σημαδεμένη από τον πόλεμο. Αντί γι’ αυτό διερωτάται: Πρέπει να μιλά κανείς για τα δυσάρεστα γεγονότα που αναγκαστήκαμε να υποστούμε από τότε που ήρθαμε στον κόσμο;
Η διανοητική “τουαλέτα”– στην οποία μας προσκαλεί ο Πονζ με τις σημειώσεις του, είναι ένας κόσμος αποκομμένος απ’ όλα — από την κοινωνία, τον πόλεμο, τη βιολογία, τους υπόλοιπους ανθρώπους, ένας κόσμος που χωρά μέσα σ’ ένα μπάνιο. Με μόνη συντροφιά τις σκέψεις και ένα κομμάτι σαπούνι. Εκεί μέσα μπορεί κανένας να καθαριστεί, να πλυθεί, να απολυμανθεί και να απολέσει όλες τις περιττές βρομιές που έχουν τρυπώσει στις γωνίες του μυαλού του.
Σε εποχές σαν τη δική μας, που ζούμε πυρπολημένοι από ειδήσεις για απάνθρωπα γεγονότα που συμβαίνουν γύρω μας, καλούμαστε κάθε μέρα να ανοίξουμε τα μάτια και να πούμε «Καλημέρα». Να ονειρευτούμε ένα αύριο δίχως φόβο, να είμαστε ειλικρινείς απέναντι στους συνανθρώπους μας και τολμηροί απέναντι στη ζωή. Το Σαπούνι, για εμάς, είναι αυτή η Καλημέρα — μόνο που τη λέμε το βράδυ, απέναντι σε άγνωστους ανθρώπους που, όπως κι εμείς, έχουν ανάγκη να αφήσουν για λίγο το βαρύ φορτίο κάτω και να ξαποστάσουν.
Κωνσταντίνος Μαυρόπουλος
Το σαπούνι αποτελεί, ίσως, την πικρότερη μορφή αλήθειας στον κόσμο. Παράγεται με αφοσίωση και αγάπη, με τον συνδυασμό της φαντασίας και της ηθικής για να κάνει τον κόσμο καθαρότερο και ευκρινέστερο και ζαρώνει επικίνδυνα, πριν προλάβει να δεχτεί τις τιμές που του αρμόζουν. Οι άνθρωποι θα έπρεπε να γονατίζουν ευλαβικά προς το μικρό αυτό τοτέμ της καθημερινής ζωής και να του πλάθουν τραγούδια και ποιήματα, έπη και όπερες.
Πικραμένοι και απαρηγόρητοι από την αναλγησία των ανθρώπων μπροστά στο ευλαβικό και σεβάσμιο αυτό αντικείμενο, φτιάξαμε «Το Σαπούνι», μια παράσταση με στόχο να ιδωθεί και να ξεχαστεί την ίδια στιγμή, αρκεί να αφήσει στο κοινό τη μυρωδιά εκείνη που έχει το νερό όταν αναμειγνύεται με τις σαπουνάδες.
Στην παράσταση «Το Σαπούνι» δίνεται μία παρήγορη και εμμονική υπόσχεση: Δεν θα μιλήσουμε για τίποτα άλλο πέρα από το σαπούνι. Οποιαδήποτε αναφορά σε θέματα που φαίνεται να αποπροσανατολίζουν από το θέμα δεν είναι παρά κεκαλυμμένες μορφές και ιδιότητες του Σαπουνιού. Ο μόνος άνθρωπος που δύναται να υπερασπίσει την παράστασή μας, εκτός από το ίδιο το σαπούνι, είναι ο Πόντιος Πιλάτος, κάτι που για ευνόητους λόγους θα παραμείνει μακριά από τα μάτια του κοινού.
Αλλά ας μην ξεχνάμε το εξής: την ίδια στιγμή που το σαπούνι είναι η πικρότερη μορφή αλήθειας στον κόσμο, την στιγμή δηλαδή που σε κάθε παράσταση αναμετριόμαστε με ένα αντικείμενο όπου λίγη ώρα αργότερα έχει αργοπεθάνει επικίνδυνα, τότε και μόνο τότε μπορούμε να αναλογιστούμε νηφαλιότερα με το γιατί ο κόσμος μας έχει χάσει την ελαφρότητά του.
Οι απαντήσεις είναι εντελώς δικαιολογημένες. Ως άνθρωποι βλέπουμε καθημερινά τον κόσμο μας να βουλιάζει σε μία ασχήμια δίχως προηγούμενο. Οι πόλεις μεταλλάσσονται, οι πόλεμοι και οι γενοκτονίες γίνονται ξανά μία πραγματικότητα και η καθημερινή ζωή των ανθρώπων δυσκολεύει επικίνδυνα. Μέσα στο μπάνιο όλων μας, ωστόσο, υπάρχει ένα σαπούνι σε κάθε πιατάκι, ικανό να διδάξει τη μυστική-αλήθεια-της-ύπαρξης.
Η παράσταση Το Σαπούνι είναι μία κωμικοτραγική οπερέτα, μία ιλαροτραγωδία, μία θεατρική σαπουνοθεώρηση των πραγμάτων. Δεν μπορεί να μιλήσει με ακρίβεια για τον εαυτό της, γιατί έχει δεσμευτεί στον Φρανσίς Πονζ, τον άνθρωπο που κλείστηκε επί μία εικοσιπενταετία στο μπάνιο του κοιτάζοντας ένα κομματάκι σαπούνι, να μιλάει με ακρίβεια μόνο για ένα σαπούνι. Αλλά νομίζω μίλησα αρκετά. Δεν μιλάω άλλο. Από εδώ και μπρος δίνω τον λόγο στο Σαπούνι και μόνο στο Σαπούνι.
Αρετή Πολυμενίδη
Ασχολούμαστε εμείς, ως ομάδα Πλλατς, από αρχές του 2023 με ένα κομματάκι σαπούνι, ενώ ο Φρανσίς Πονζ -ο συγγραφέας του έργου «Το σαπούνι»- για 25 ολόκληρα χρόνια περιστρεφόταν γύρω από το ίδιο αντικείμενο! Και διαρκώς -τουλάχιστον εμείς- απορούμε, αμφιβάλλουμε για τη «χαρά των πραγμάτων»! Η παρατήρηση των αντικειμένων, η επιμονή στην άρθρωση της ύπαρξής τους, η εμμονή στις λεπτομέρειες έχει γεννήσει μια ολόκληρη νέα τάση, που ονομάζεται objected oriented ontology (αντικειμενοστραφής οντολογία). Δεν την έχω μελετήσει ιδιαίτερα για να μιλήσω, δικαιωματικά, γι’ αυτή. Ωστόσο, στην παράσταση «Το σαπούνι», υποστηρίζουμε το δικαίωμα για μια τέχνη ανάλαφρη! —Μιλάμε μιλάμε μιλάμε για ένα σαπούνι. Και θα μιλάμε για πόσο ακόμα; Και τι λέμε πια; Δεν λέμε τίποτα; Κι όμως κάτι λέμε!— Με επανάληψη, χιούμορ κι αυτοσαρκασμό, αναμετριόμαστε μονίμως μ’ ένα σαπούνι. Εν τέλει, επιχειρούμε να επαναπροσδιορίσουμε την έννοιά του και κατ’ επέκταση την έννοια του ίδιου του κόσμου μας, πιο ελαφριά!
Αναστάσης Γεωργούλας
Ο Φρανσίς Πονζ έχει γράψει ποίηση για πολλά αντικείμενα, για το τσιγάρο, για την πέτρα κ.ά. Όλα αυτά μπορεί κανείς να τα βρει σε ένα βιβλίο, που λέγεται «Η ποίηση των αντικειμένων». Ο Γάλλος συγγραφέας, όμωs, αφιέρωσε ένα άλλο ολόκληρο βιβλίο στο σαπούνι και μόνο στο σαπούνι! Καταπιάστηκε με αυτό το θέμα για 25 χρόνια.
Ξεκίνησε να γράφει για το σαπούνι μέσα στον Β’ παγκόσμιο Πόλεμο, σε μια προσπάθεια να μην χάσει το μυαλό του. Το σαπούνι, άλλωστε, δεν είναι ένα τυχαίο αντικείμενο. Είναι το αντικείμενο το πιο συνυφασμένο με την καθαριότητα και αυτό ακριβώς προσπαθούσε να κάνει και ο Πονζ: να καθαρίσει τη σκέψη του και στο τέλος τέλος να καταφέρει να εστιάσει στα πιο ανάλαφρα πράγματα, όπως οι ιστορίες που σου λένε τα πράγματα γύρω σου αν κάτσεις να τα αφουγκραστείς.
Πρόκειται, λοιπόν, το όλο εγχείρημα για μια διανοητική άσκηση (μια διανοητική τουαλέτα, όπως λέγεται στο έργο), με στόχο να αποσπαστεί κανείς από τα βαριά και άσχημα πράγματα που μας περιβάλλουν, και αυτό προσπαθούμε να κάνουμε κι εμείς ή τουλάχιστον αυτή ήταν η αρχική μας πρόθεση. Όταν μιλάμε για ελαφρότητα, όμως, δεν μιλάμε για κενότητα, για σαχλότητα, περισσότερο μάλλον για ένα αίσθημα που πλησιάζει την ευτυχία. Και γιατί όλο αυτό; Γιατί έτσι τα βλέπουμε εμείς τα πράγματα, έτσι κινείται το πνεύμα μας, έτσι καταλαβαίνουμε τον κόσμο, αλλά όλα αυτά τα λέμε και στην παράσταση άλλωστε. Εγώ θα χαρακτήριζα αυτήν την παράσταση μια υπαρξιακή κωμωδία, στην οποία με αφορμή το κείμενο «Το σαπούνι», αλλά και το αντικείμενο το ίδιο, φτιάξαμε μια παράσταση που διαφωνούμε, τσακωνόμαστε, μπερδευόμαστε για να καταλήξουμε τελικά πού;
