Ένας αιώνας συμπληρώνεται από την ίδρυση της χορευτικής ομάδας που δημιούργησε η ιέρεια του σύγχρονου χορού, η γυναίκα που άλλαξε για πάντα τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το σώμα, το συναίσθημα και τη σκηνική αλήθεια. Η πολιτιστική εταιρεία ΛΑΒΡΥΣ παρουσιάζει στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, από τις 20 έως τις 23 Νοεμβρίου, τη θρυλική Martha Graham Dance Company, τη μακροβιότερη και σημαντικότερη ομάδα σύγχρονου χορού των Ηνωμένων Πολιτειών. Η επετειακή παράσταση “The First and The Future”, που δημιουργήθηκε ειδικά για τον εορτασμό των 100 χρόνων από την ίδρυση της ομάδας, αποτελεί φόρο τιμής στη μεγάλη κληρονομιά της Μάρθας Γκράχαμ, αλλά και μια μοναδική ευκαιρία να παρουσιαστούν στο κοινό μερικές από τις σημαντικότερες νέες παραγωγές της.

Με αφορμή την επίσκεψή τους στην Αθήνα, βρεθήκαμε στη συνέντευξη Τύπου που παραχώρησαν οι συντελεστές της παράστασης και συνομιλήσαμε με την Τζάνετ Άιλμπερ, καλλιτεχνική διευθύντρια της Martha Graham Dance Company, καθώς και με την Blakeley White-McGuire, ανώτερη καλλιτεχνική συνεργάτιδα της Martha Graham Dance Company και κορυφαία ερμηνεύτρια του ρεπερτορίου της Γκράχαμ.
Μας μίλησαν για τη μοναδικότητα της τεχνικής, τη διαχρονικότητα των έργων, την επαφή τους με την ελληνική μυθολογία και για το τι σημαίνει να μεταφέρεις έναν αιώνα ζωντανής ιστορίας στη σκηνή του σήμερα.

© Hibbard Nash Photography
©Isabella Pagano

Το φαινόμενο Martha Graham: 100 χρόνια δημιουργίας

Η Μάρθα Γκράχαμ (1896–1991) θεωρείται παγκοσμίως η θεμελιώτρια του σύγχρονου χορού και μία από τις πιο επιδραστικές καλλιτεχνικές μορφές του 20ού αιώνα. Η ίδια δεν ανανέωσε απλώς τη χορευτική γλώσσα, τη διέλυσε και την ξαναέχτισε από την αρχή, δημιουργώντας μια εντελώς νέα τεχνική, τη «τεχνική Γκράχαμ», μέσω της οποίας το σώμα έγινε αγωγός της ανθρώπινης ψυχής.

Το έργο της υπήρξε βαθιά επαναστατικό. Εισήγαγε μια κινησιολογική φιλοσοφία που δεν είχαν τολμήσει ούτε τα αβανγκάρντ καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής: χορός που αναδύεται από την αναπνοή, που μιλά για την εσωτερική σύγκρουση, που μιμείται την ίδια τη δόνηση της ζωής. Σήμερα, η επίδρασή της παραμένει καθοριστική για γενιές χορευτών, χορογράφων και εκπαιδευτικών σε όλο τον κόσμο.

Σύμφωνα με την καλλιτεχνική διευθύντρια της ομάδας, Τζάνετ Άιλμπερ, η επανάσταση της Γκράχαμ ξεκίνησε από μια βαθιά δυσαρέσκεια απέναντι στον χορό της εποχής της: «Στον Μεσοπόλεμο, η Μάρθα Γκράχαμ ήταν βαθιά δυσαρεστημένη από τον χορό της εποχής της. Ο αμερικανικός χορός τότε ήταν διακοσμητικός, δραπετευτικός, με περίτεχνα κοστούμια, υφάσματα που αιωρούνταν, καπνούς και φανταστικούς κόσμους. Η Γκράχαμ ήθελε να φέρει στη σκηνή πραγματικούς ανθρώπους. Ήθελε να αφαιρέσει τον μανδύα της φυγής και να δείξει την αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης».

Για να το πετύχει αυτό, η Γκράχαμ έκανε κάτι πρωτόγνωρο: μελέτησε τον άνθρωπο. Την καθημερινή του στάση, τις μικρές, αυθόρμητες κινήσεις που αποκαλύπτουν συναισθήματα. Όπως σημειώνει η Άιλμπερ: «Μελέτησε πώς κρατάμε το σώμα μας, όταν είμαστε λυπημένοι, χαρούμενοι, νευρικοί. Άρχισε να δανείζεται στοιχεία της πραγματικής, καθημερινής γλώσσας του σώματος και να τα μετατρέπει σε θεατρική κίνηση». Και αυτή είναι η ουσία της τεχνικής της, θεατροποίησε τη γλώσσα του σώματος.

Το 1926, μόλις λίγα χρόνια μετά την άφιξή της στη Νέα Υόρκη, ιδρύει τη Martha Graham Dance Company, ενώ την ίδια περίοδο δημιουργεί το Martha Graham Center of Contemporary Dance και τη Σχολή Μάρθα Γκράχαμ, που εξακολουθεί μέχρι σήμερα να θεωρείται η ιστορικότερη και σημαντικότερη σχολή σύγχρονου χορού στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Γεννημένη σε μια μικρή πόλη έξω από το Πίτσμπουργκ της Πενσυλβάνια, η Μάρθα Γκράχαμ μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου το σώμα ήταν το ίδιο γλώσσα. Ο πατέρας της, ψυχολόγος, την μύησε από νωρίς στη σημασία των ανεπαίσθητων αλλαγών της στάσης, των μικρών κινήσεων που μαρτυρούν όσα δεν λέγονται με λόγια. Από αυτή τη βαθιά παρατήρηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς γεννήθηκε η πρώτη σπίθα που θα άλλαζε τον χορό για πάντα.

Στα νεανικά της χρόνια αντιλαμβανόταν ότι το κλασικό μπαλέτο, όσο τεχνικά άρτιο κι αν ήταν, κρατούσε τον χορευτή μακριά από την έκφραση των βαθύτερων συναισθημάτων. Στηριζόταν στη χάρη, στην ανάλαφρη επιφάνεια της κίνησης, στη σχεδόν υπερβατική καθαρότητα της φόρμας. Όμως η Γκράχαμ αναζητούσε κάτι πιο ουσιαστικό, έναν τρόπο ο χορευτής να εκφράζει το ανθρώπινο βάθος, όχι να το κρύβει. Εκεί γεννήθηκε η δική της χορευτική γλώσσα. Οραματίστηκε μια τεχνική που θα έφερνε την ψυχική ενέργεια στο κέντρο της κίνησης, που θα απελευθέρωνε την εσωτερική δραματουργία. Έτσι, ανέπτυξε το δικό της κινητικό ιδίωμα, γνωστό σήμερα ως «τεχνική Γκράχαμ», δραματική, έντονη, γωνιώδης, γεμάτη παλμό, με κέντρο τον κορμό, την αναπνοή και τον παλμό του συναισθήματος.

Η κορύφωση αυτής της αναζήτησης, όπως εξήγησε και η Τζάνετ Άιλμπερ στη συνέντευξη Τύπου, ήταν η ανακάλυψη του “σύσπαση και απελευθέρωση”(contraction and release): μια χορευτική φιλοσοφία που ξεκινά από την αναπνοή και καταλήγει σε μια κίνηση που πηγάζει από το κέντρο του σώματος. Μια τεχνική που γείωσε την έκφραση και την απελευθέρωσε ταυτόχρονα.

«Ανακάλυψε ότι το συναίσθημα, η ανθρώπινη συγκίνηση, ταξιδεύει πάνω στην αναπνοή. Το γέλιο, ο λυγμός, όλα ξεκινούν από έναν παλμό στο κέντρο του κορμού. Από εκεί γεννήθηκε η διάσημη “σύσπαση και απελευθέρωση”. Η σύσπαση είναι η εκπνοή, όταν το σώμα μαζεύεται και διπλώνει· η απελευθέρωση είναι η εισπνοή, όταν το σώμα ανοίγει και η ενέργεια εκτοξεύεται προς τα έξω. Ο κορμός είναι ο κινητήρας όλης της κίνησης στη μέθοδο Graham. Αυτό δίνει στη χορογραφία βάρος, πίεση προς τη γη, αξιοποίηση των μυών του κέντρου, των πιο δυνατών μυών. Βλέπω συνεχώς φωτογραφίες αθλητών, από μπάσκετ μέχρι ποδόσφαιρο, και σκέφτομαι: “Κάνουν ένα contraction”».

Αυτή είναι και η βασική αντίθεση με το κλασικό μπαλέτο. «Το κλασικό μπαλέτο θέλει το σώμα ανάλαφρο, σαν να υπερβαίνει τη βαρύτητα. Η τεχνική της Γκράχαμ, αντίθετα, βυθίζεται στη γη. Δείχνει τον αγώνα τού να είσαι άνθρωπος, τη δύναμη, την τρωτότητα, όλα τα στοιχεία της ανθρώπινης ουσίας». Σε όλα τα χρόνια της δημιουργίας της, η Γκράχαμ αντλούσε έμπνευση από ένα ανεξάντλητο φάσμα πηγών: τη μοντέρνα ζωγραφική, τις θρησκευτικές τελετές των αυτοχθόνων της Βόρειας Αμερικής, αλλά και την ελληνική μυθολογία.

Τζάνετ Άιλμπερ © Hibbard Nash Photography

Η Martha Graham και ο αρχαίος ελληνικός μύθος. Από την έμπνευση στην ερμηνεία

Η ελληνική μυθολογία υπήρξε από τις σημαντικότερες δεξαμενές έμπνευσης της Martha Graham. Παρουσίασε έργα με πρωταγωνίστριες τη Μήδεια, την Ιοκάστη, την Άλκηστη, τη Φαίδρα και την Αριάδνη, ενώ το 1958 παρουσίασε την εμβληματική «Κλυταιμνήστρα», με την ίδια στον κεντρικό ρόλο, μια παράσταση που θεωρείται μέχρι σήμερα το απόλυτο αριστούργημά της.

Αυτή η θεμελιώδης σύνδεση με τον μύθο, φάνηκε καθαρά και στις απαντήσεις των χορευτριών της ομάδας στη συνέντευξη Τύπου.

Σε ερώτηση σχετικά με τη διαφορά προσέγγισης ανάμεσα στις αρχαίες ελληνικές ηρωίδες και άλλους ρόλους, η απάντηση ήταν ξεκάθαρη: «Η διαφορά βρίσκεται στην προετοιμασία. Για να ερμηνεύσεις μια Μήδεια, χρειάζεται να μελετήσεις όλα όσα έχουν ειπωθεί για εκείνη μέσα σε χιλιάδες χρόνια. Καταλαβαίνεις πώς να φέρεις τον εαυτό σου μέσα σε αυτή τη γυναίκα. Αλλά το ίδιο ισχύει και για την Ιωάννα της Λωραίνης. Είναι η διαδικασία του ηθοποιού: ποια κομμάτια του εαυτού σου υπηρετούν καλύτερα τον χαρακτήρα», όπως αναφέρει η Τζάνετ Άιλμπερ ενώ η Blakeley White-McGuire προσθέτει ότι το βάρος της ερμηνείας δεν αφορά μόνο τον ψυχισμό, αλλά και την πολιτισμική κατανόηση: «Επειδή η Γκράχαμ άντλησε υλικό από πολιτισμούς πέρα από τον δικό της, έχουμε ευθύνη να κατανοήσουμε τις πηγές, τα σύμβολα, τη λογοτεχνία πίσω από τις εικόνες που χρησιμοποιούμε. Αυτό ισχύει και στα ελληνικά έργα, οι μύθοι είναι ακόμα ζωντανοί».

Όταν ρωτήθηκαν πώς περιγράφουν την ενέργεια που αισθάνονται ενσαρκώνοντας αρχαιοελληνικές μορφές, η απάντηση ήταν σχεδόν ποιητική: «Όταν χορεύεις αυτές τις ηρωίδες, υπάρχει μια αίσθηση πίεσης μέσα στη φόρμα σαν η αρχαϊκή διάσταση να ζει πολύ έντονα μέσα στην κίνηση. Όταν κοιτάς τις ζωφόρους, τα αγγεία, τις αρχαίες εικόνες, συνειδητοποιείς ότι κάνουμε κάτι παρόμοιο: ενσαρκώνουμε αρχαϊκές μορφές μέσα από το σώμα. Η πίεση στο σώμα και η καθαρότητα της φόρμας είναι διαφορετικές από έργα όπως το Chronicle. Στο Chronicle, ο πρωταγωνιστής είναι μια δύναμη της φύσης, κάτι ακαταμάχητο. Αλλά όταν χορεύεις μια Ιοκάστη, χορεύεις μια γυναίκα που, βέβαια, μπορεί κι εκείνη να είναι μια ακαταμάχητη δύναμη της φύσης», σημειώνει η Blakeley White-McGuire.

Ως δημιουργός, η Μάρθα Γκράχαμ επιμελούνταν όλες τις πτυχές της παραγωγής: τις χορογραφίες, τα κοστούμια, τη μουσική, τον φωτισμό. Στα εβδομήντα χρόνια συνεχούς καλλιτεχνικής δράσης συνεργάστηκε με σπουδαίες μορφές της τέχνης και του πολιτισμού, αλλά και με εμβληματικά ονόματα της μόδας και της σκηνικής τέχνης, όπως οι Ισάμου Νογκούτσι, Τζον Χάουζμαν, Χάλστον, Ντόνα Κάραν, Κάλβιν Κλάιν, καθώς και με κορυφαίους συνθέτες όπως οι Άαρον Κόπλαντ, Λούις Χορστ, Σάμιουελ Μπάρμπερ, Γουίλιαμ Σούμαν, Κάρλος Σουρινιάκ, Νόρμαν Ντέλο Τζόιο, Τζαν Κάρλο Μενότι και πολλοί ακόμη.

Παρότι δεν συμπαθούσε ιδιαίτερα το μπαλέτο, δημιούργησε ρόλους για κορυφαίους κλασικούς χορευτές, όπως ο Ρούντολφ Νουρέγιεφ, η Μάργκοτ Φοντέιν και ο Μιχαήλ Μπαρίσνικοφ, που συμμετείχαν ως “guest artists” στις παραγωγές της. Ως δασκάλα, δίδαξε σε ηθοποιούς τον τρόπο να χρησιμοποιούν το σώμα τους ως εργαλείο έκφρασης· ανάμεσά τους η Μπέτι Ντέηβις, ο Γκρέγκορι Πεκ, η Τζοάν Γούντγουορντ, ο Κερκ Ντάγκλας, αλλά και η Μαντόνα.

Με βαθιά πολιτική συνείδηση και ισχυρή αίσθηση πολιτιστικής ευθύνης, χόρεψε στον Λευκό Οίκο για τον πρόεδρο Φραγκλίνο Ρούσβελτ, ενώ αρνήθηκε την πρόσκληση του Αδόλφου Χίτλερ να εμφανιστεί στο Διεθνές Φεστιβάλ Τεχνών, που διεξαγόταν παράλληλα με τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου του 1936.

Το 1976, ο πρόεδρος Τζέραλντ Φορντ τής απένειμε το Μετάλλιο της Ελευθερίας, χαρακτηρίζοντάς την «εθνικό θησαυρό», ενώ το 1985 ο πρόεδρος Ρόναλντ Ρήγκαν τής παρέδωσε την National Medal of Arts, την κορυφαία καλλιτεχνική διάκριση των ΗΠΑ.

Η προσφορά της στον χορό συγκρίνεται συχνά με την επίδραση του Πικάσο στη ζωγραφική και του Στραβίνσκι στη μουσική και όχι τυχαία. Το 1998, το περιοδικό Time τη χαρακτήρισε «Χορεύτρια του αιώνα», ενώ το People Magazine την ενέταξε στις κορυφαίες Μορφές – Σύμβολα του αιώνα.

Για τους Αμερικανούς, η Martha Graham Dance Company αποτελεί έναν εθνικό πολιτιστικό θησαυρό. Με περισσότερες από 181 χορογραφίες στο ενεργητικό της, η ομάδα έχει εμφανιστεί σε πάνω από 60 χώρες και έχει αναδείξει κορυφαίους δημιουργούς που σημάδεψαν τον 20ό αιώνα, από τον Μερς Κάνινγκχαμ και τον Πολ Τέιλορ μέχρι τον Μαρκ Μόρις.

Σήμερα, υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση της Τζάνετ Άιλμπερ, η οποία υπήρξε και η ίδια κορυφαία χορεύτρια δίπλα στην Γκράχαμ, η ομάδα έχει έναν διπλό στόχο: να διαδώσει το έργο της Γκράχαμ στις νεότερες γενιές και να δημιουργήσει νέες παραγωγές που εμπνέονται από το πνεύμα της, όχι από τη νοσταλγία.

© Hibbard Nash Photography
©Isabella Pagano
© Melissa Sherwood

Info:

MARTHA GRAHAM DANCE COMPANY: The First and The Future | 20 – 23 Νοεμβρίου 2025 | Μέγαρο Μουσικής Αθηνών | Προπώληση