Παρασκευή 31 Ιουλίου φτάνω στο ξενοδοχείο που μένω στην Παλαιά Επίδαυρο και βιώνω το γνώριμο σκηνικό που έχω αγαπήσει σ’ αυτό το κατάλυμα κι ο λόγος που το επιλέγω. Μόνο που αυτή τη φορά στον χώρο του μπαρ είχε στηθεί και ένα μικρό hub. Μια ομάδα ανθρώπων με λάπτοπ ανοιχτά, στα τηλέφωνα συνέχεια κι ένας πολύ ψύχραιμος, ζεστός άνθρωπος να τους συντονίζει όλους. Συστηθήκαμε, Χρίστος Παπαμιχαήλ τ’ όνομά του, κι είχε να περάσει ένα αξέχαστο και ιστορικό Παρασκευο-σαββατοκύριακο, όπως όλοι που βρεθήκαμε στην Επίδαυρο. Ο Χρίστος και η ομάδα του, η liminal δηλαδή, είχαν αναλάβει το «έργο» για την παράσταση «Τρωάδες» να υλοποιηθεί σε συνθήκες προσβασιμότητας την Παρασκευή εκείνη. Όμως οι πυρκαγιές ακύρωσαν την παράσταση, πούλμαν με κόσμο επέστρεφαν πίσω, μια ιστορική πρώτη που τελικά πήρε παράταση για την Κυριακή 2 του Αυγούστου. Το Σάββατο, η πρωτομηνιά μας βρήκε να ξυπνάμε μυρίζοντας τη στάχτη παντού στην ατμόσφαιρα. Θολός ο ουρανός, με τους θεατές που πήγαν στην παράσταση του Σαββάτου να μιλούν για την ανατριχίλα που νιώσανε καθώς παρακολουθούσαν τις γυναίκες της Τροίας να καίγονται επί σκηνής και να μυρίζουν την κάπνα πραγματικά στον αέρα.
Εμείς που παρακολουθήσαμε την παράσταση της Κυριακής, που ήταν απόλυτα προσβάσιμη για όλα τα άτομα, ανάπηρα ή μη, νιώσαμε άλλη ανατριχίλα. Την ανατριχίλα της συμπερίληψης, της ανάβασης για το θέατρο πλάι σε άτομα ποικίλα, τη θέαση μιας παράστασης με πρωτόγνωρες συνθήκες, για μια εμπειρία δίχως αποκλεισμούς. Προσωπικά, οι «Τρωάδες» του Εθνικού Θεάτρου, σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου, με την ομάδα Εν Δυνάμει, ήταν εμπειρία και διδασκαλία, έφυγα άλλος άνθρωπος, πιο εξελιγμένος.
Με αφορμή την προσθήκη της τελευταίας παράστασης «Τρωάδες» του Εθνικού Θεάτρου στο Θέατρο Βράχων Μελίνα Μερκούρη σε συνθήκες προσβασιμότητας για άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες, την Τετάρτη 23 Σεπτεμβρίου, μιλήσαμε με τον Χρίστο Παπαμιχαήλ για την “liminal”, τη πρώτη θεατρική εμπειρία χωρίς αποκλεισμούς στην Επίδαυρο και όσα χρειάζονται ώστε η «πρώτη φορά» να γίνει κανονικότητα.
Τι είναι η liminal;
Η liminal είναι ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός που ξεκίνησε τη δράση του το 2016. Στόχος της είναι να βοηθήσει τον δημιουργικό χώρο να γίνει πιο προσβάσιμος και συμπεριληπτικός. Η δράση της χωρίζεται σε τέσσερις πυλώνες. Ο ένας είναι η παροχή υπηρεσιών προσβασιμότητας. Έτσι έτυχε να γνωριστούμε κι εμείς οι δυο με την παράσταση Τρωάδες στην Επίδαυρο. Οι υπηρεσίες προσβασιμότητας -πέρα από τις τρεις βασικές που είναι ο υπερτιτλισμός για κωφά και βαρήκοα άτομα, η ακουστική περιγραφή και η διερμηνεία στη νοηματική γλώσσα- είναι περισσότερες που έχουν να κάνουν κυρίως με την προσβάσιμη επικοινωνία. Με τα προσβάσιμα έντυπα ή τα πιο φιλικά αισθητηριακά περιβάλλοντα κοκ. Υπάρχουν αρκετές παράμετροι που πρέπει να ληφθούν υπόψιν εκεί. Ο δεύτερος πυλώνας είναι η εκπαίδευση. Εκπαιδεύουμε και επαγγελματίες του πολιτισμού ή καλλιτέχνες για το πώς να γίνουν περισσότερο συμπεριληπτικοί και προσβάσιμοι, είτε ανεξάρτητα άτομα είτε πιο οργανωμένα σε φορείς. Έχουμε καλλιτεχνικά μεικτά τμήματα ανά περιόδους και τμήματα για πολιτιστική διαχείριση, στα οποία δουλεύουμε σε μεικτές ομάδες. Άρα μπορεί να λάβει μέρος και ένα ανάπηρο κι ένα μη ανάπηρο άτομο. Μπορεί να είναι μικρής κλίμακας, δηλαδή Σαββατοκύριακο ή ένα ή δύο μήνες. Μπορεί να είναι και δράσεις που να τρέχουν όλο τον χρόνο και να καταλήγουν σε ανοιχτή παρουσίαση. Ο τρίτος πυλώνας είναι οι παραγωγές. Εκδηλώσεις παραστάσεις, ντοκιμαντέρ, ταινίες, εκθέσεις που φτιάχνονται πάντα με μικτή ομάδα και είναι πάντα προσβάσιμες. Ο τέταρτος και τελευταίος πυλώνας είναι η έρευνα που βάζουμε σε όλα τα υπόλοιπα. Προσκαλούμε άτομα από την κοινότητα και πειραματιζόμαστε για το πώς μπορεί η προσβασιμότητα να είναι κινητήριος δύναμη στη δημιουργία. Να μην είναι κάτι που έρχεται και προστίθεται μετά, αλλά να είναι η αφορμή για τη δημιουργία. Ή πώς τελικά η ίδια η κοινότητα θα μπορέσει να προσβασιμοποιήσει ή να θέσει τους όρους για το πόσο προσβασιμοποιείται κάτι.
Χρίστο έχεις τελειώσει θεατρολογία και είσαι και ηθοποιός. Ουσιαστικά είδες ένα κενό ή ανέκαθεν υπήρχε μια ανάγκη μέσα σου να ασχοληθείς με τον τομέα της προσβασιμότητας; Ποια ήταν η κινητήριος δύναμή σου;
Από παιδάκι ήθελα να γίνω ηθοποιός, αλλά εκεί που μεγάλωσα είδα θέατρο στα 16 μου, μια επαγγελματική παράσταση και κάπου εκεί πάλι βρήκα και ένα θεατρικό εργαστήριο να πάω. Άρα κάπως με ενδιέφερε, όταν ξεκίνησα να σπουδάζω θέατρο στην Αθήνα, ήδη το με ποιους κάνω θέατρο ή τέχνη και για ποιους. Με ποιους όρους, ποιοι συμμετέχουν, ποιες ιστορίες μοιραζόμαστε; Πάντα ήμουν σε πιο συλλογικές δουλειές. Κάναμε θεατρικά εργαστήρια στις φυλακές της Θήβας, κάναμε παραστάσεις σε κέντρα απεξάρτησης. Πάντα κινούμουν σε αυτούς τους χώρους και κάποια στιγμή είπα ότι θέλω να φτιάξω κάτι από την αρχή και ξεκίνησα να ψάχνομαι. Έλεγα theatre for all, theatre for everyone και art for everyone, αυτά ήταν τα keywords που έψαχνα. Τελείως απλοϊκή αναζήτηση και αυτό έχει να κάνει και με το κομμάτι της εκπαίδευσής μας ως καλλιτέχνες ή ως ηθοποιοί ή ως θεατρολόγοι -τουλάχιστον τα χρόνια που σπούδαζα εγώ αυτό το ζήτημα δεν το είχε αναφέρει κανείς. Είναι τρομερό το ότι σπουδάζουμε τέσσερα ή τρία ή πέντε χρόνια και αυτό το ζήτημα στις καλλιτεχνικές σπουδές, στις δημιουργικές σπουδές δεν τίθεται ποτέ. Δεν υπάρχει μάθημα, ας πούμε Προσβασιμότητα ή Συμπεριληπτικές πρακτικές πουθενά, ακόμα. Τελοσπάντων μέσα στο ψάξιμο, επειδή είχα πει ότι σε αυτό που θέλω να φτιάξω θα πρέπει ο καθένας που το επιθυμεί να μπορεί είτε να μάθει, είτε να δημιουργήσει, είτε να παρακολουθήσει. Με αυτή τη βάση στήθηκε όλο το υπόλοιπο. Να πω εδώ βέβαια ότι ναι μεν ξεκίνησα την liminal κάποια στιγμή σαν ένα προσωπικό πείραμα ή πρότζεκτ, αλλά πλέον είναι ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός ο οποίος έχει ένα συμβούλιο με ανάπηρα και μη ανάπηρα άτομα. Oι αποφάσεις δεν παίρνονται πια μόνο από μένα και νομίζω ότι αξίζει να σημειώσουμε και το ότι το 2022 ένας από τους πρώτους μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς της χώρας, η Very Special Arts Hellas, αργότερα Artogether, αποφάσισε ότι ολοκλήρωσε τον κύκλο του και επέλεξε την liminal για να συγχωνευτεί. Η ιδρύτρια Δέσποινα Ασλανίδου και ένα μέλος η Φιλαρέτη Παπαδοπούλου μπήκαν στο συμβούλιο μας και μάλιστα η Artogether μας δώρισε όλο το αρχείο της στον εξοπλισμό της, μια μικρή αίθουσα στου Ζωγράφου που ήταν ιδιόκτητη. Εμείς τώρα κλείνουμε 10 χρόνια, αλλά κουβαλάμε και γνώση και κοινότητα και άτομα και υλικά πια και ένα αρχείο που είναι 35 χρονών και παραπάνω.
Από το 2016 ουσιαστικά λειτουργείτε. Έχετε κάνει και παραγωγές δικές σας, αλλά το πιο ιστορικό και μεγαλόπνοο πρότζεκτ είναι αυτό με τις Τρωάδες;
Ναι, μάλλον αυτό τελικά που έχει τη μεγαλύτερη απήχηση ή τελοσπάντων τον μεγαλύτερο συμβολισμό, ήταν αυτό. Ήταν η προσβασιμοποίηση μιας παράστασης στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου. Παρόλα αυτά, όπως είπες κι εσύ, έχουν γίνει πολλά πράγματα πριν για να μπορέσουνε τόσο εμείς όσο και η κοινότητα και τα άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες να φτάσουμε στο να μπορούμε και να κάνουμε προσβάσιμη παράσταση στην Επίδαυρο και να θέλουμε να γίνει μια προσβάσιμη παράσταση στην Επίδαυρο και να μπορούμε να την παρακολουθήσουμε. Είναι μια διαδρομή αρκετά γεμάτη για να φτάσουμε μέχρι εδώ και νομίζω βέβαια ότι αυτό είναι μια συμβολική κίνηση. Το ότι έγινε μία προσβάσιμη παράσταση στην Επίδαυρο, δυστυχώς δεν μας λέει κάτι. Δεν έχει αλλάξει κάτι. Αντιθέτως, νομίζω ότι αυτή η εκδήλωση, αυτή η δράση έρχεται και φέρνει στην επιφάνεια και πράγματα τα οποία πρέπει να συζητήσουμε και χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε.
Για μένα όλο αυτό ήταν ένα trial version, μία αρχική προσπάθεια. Εσύ Χρίστο που το βίωσες μέσα και από τις τεχνικές δυσκολίες του, είναι εφικτό κάθε χρόνο στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου να βιώνουμε ως κανονικότητα αυτή τη συνύπαρξη προσβασιμότητας;
Ναι, αν δεν γινόταν, δεν θα ήμασταν εδώ και δεν θα διεκδικούσαμε να συμβεί. Ο στόχος είναι η προσβασιμότητα και η συμπερίληψη να γίνουν κανονικότητα. Να μην χρειάζεται ούτε να το υπογραμμίζουμε ούτε να το επικοινωνούμε διαφορετικά. Όλα γίνονται, αλλά ξαναγυρνάω πίσω στο ότι υπάρχουν πολλά βήματα και ζητήματα που πρέπει να λυθούν. Δηλαδή κάπως και πάλι αυτή η δράση έγινε σε ένα πλαίσιο δοκιμής, όπως ανέφερες κι εσύ, αλλά και είχε πάρα πολλή συγκίνηση και ήταν μια ειδική περίσταση. Εμείς θα θέλαμε να φύγουμε και από τη συγκίνηση και από την ειδική περίσταση και περίπτωση. Σίγουρα γίνεται και τεχνικά και πρακτικά, αλλά γι’ αυτό πρέπει να αλλάξει η βάση, δηλαδή η προσβασιμότητα θα πρέπει να μπει στον σχεδιασμό της κάθε παραγωγής. Πρέπει να δεσμευτεί το Φεστιβάλ Αθηνών, το Εθνικό Θέατρο, οι φορείς, ότι αυτό θα προστίθεται ολοένα και περισσότερο για να γίνει κανονικότητα. Θα πρέπει να βρεθούν οι μηχανισμοί, οι χρόνοι, οι διαδικασίες και οι πόροι για να μπορεί να υποστηρίζεται κάτι τέτοιο. Γιατί είναι κάτι το οποίο από τη στιγμή που δεν γίνεται συχνά και δεν γνωρίζουμε κιόλας ως χώρος ποιες είναι οι διαδικασίες, ποιες αλλαγές πρέπει να γίνουν, πότε γίνονται και πώς γίνονται οι υπηρεσίες και οι παρεμβάσεις που χρειάζεται ένα έργο για να προσβασιμοποιηθεί δεν θα γίνεται ποτέ εύκολα, δεν θα γίνεται ποτέ ανώδυνα σε όλα τα επίπεδα.
Γενικά αυτό που εμείς καλούμαστε να κάνουμε είναι αρκετά δύσκολο γιατί πρέπει να γεφυρώσουμε την πραγματικότητα των οργανισμών και των θεσμών, τις ανάγκες της κοινότητας και τις τεχνικές ανάγκες ή πρακτικές ανάγκες που έχουν οι υπηρεσίες που παρέχουμε και αυτό πολλές φορές δεν συναντιέται. Υπάρχουν πολλά ζητήματα που τελικά η μία πλευρά δεν γνωρίζει και γι’ αυτό αναφέρω ότι χρειάζεται να εξοικειωθούμε με τις διαδικασίες.
Ως θεατής παρατήρησα κάτι που πάντα με ενοχλούσε ένας χωροταξικός διαχωρισμός, αλλά μετά τις Τρωάδες το είδα ξεκάθαρα. Οραματίζομαι πια ένα μέλλον με παραστάσεις στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου ας πούμε, που τυφλοί και κωφοί να κάθονται πλάι μου και ο πομπός του ακουστικού να πιάνει σε όλες τις θέσεις και η διερμηνέας να ορατή από παντού.
Αυτό θα είναι το ιδανικό. Να σημειώσω βέβαια ότι αυτό που συζητάμε μεταξύ μας είναι ότι μας λείπουν τόσο οι χώροι πολιτισμού, τόσο όσο οι διαδικασίες, ακόμα και τα έργα και οι φόρμες που θα μπορούν να είναι ουσιαστικά συμπεριληπτικές και προσβάσιμες. Σίγουρα μπορούμε να επέμβουμε σε υποδομές, οι οποίες έχουν φτιαχτεί τα προηγούμενα έτη και πόσο μάλλον η Επίδαυρος χιλιάδες χρόνια πριν. Αλλά τελικά είναι διαφορετική η ποιότητα όταν πάμε να χωρέσουμε σε ένα πλαίσιο και αυτό ανοίγεται σε όλες τις παραμέτρους που συζητάμε τώρα και στην εκπαίδευση και στη συμμετοχή και στην εκπροσώπηση. Το να πάμε να χωρέσουμε σε πλαίσια και δομές και υποδομές, οι οποίες δεν είναι φτιαγμένες γι’ αυτό το πράγμα. Και η διαφορά είναι όταν φτιάχνουμε, ας πούμε, έργα από την αρχή που λαμβάνουν την προσβασιμότητα και τη συμπερίληψη υπόψιν τους. Όταν πηγαίνουμε σε χώρους οι οποίοι είναι κενοί και μπορούμε να τους διαμορφώσουμε με βάση τις ανάγκες του κοινού και των καλλιτεχνών, τότε αλλάζει πάρα πολύ το πράγμα. Παρόλα αυτά όλα γίνονται και μπορούν να γίνουν και νομίζω ότι θα φτάσουμε εκεί. Ένα πράγμα που με χαροποιεί σε σχέση με την πρώτη προσβάσιμη παράσταση στην Επίδαυρο είναι ότι αυτό δεν μπορούμε πια να το πάρουμε πίσω. Άρα αυτό από δω και πέρα θα πρέπει να συνεχιστεί. Το έχουμε γνωρίσει άρα θα μάθουμε να το αναζητούμε. Παρόλα αυτά το ζήτημα της εκπαίδευσης, το ζήτημα της βιωσιμότητας, το ζήτημα του χρόνου που απαιτείται και της εξοικείωσης όλων των μερών, από το κοινό μέχρι τους δημιουργούς, τους τεχνικούς, τους επαγγελματίες προσβασιμότητας είναι ένα στοίχημα που πρέπει να κερδηθεί, αλλιώς δεν θα γίνει ουσιαστική η αλλαγή αυτή.
Άρα δεν έχω στο μυαλό μου μια ουτοπία που φαντάζομαι κάποια στιγμή, έστω μέχρι τις 6 πρώτες σειρές γύρω γύρω από το κοίλο της ορχήστρας, σε κάθε κερκίδα να υπάρχουν και άτομα με αναπηρίες και οι συνοδοί τους;
Δεν είναι ουτοπία, όλα μπορεί να γίνουν και θα γίνουν. Και ας πάμε σε άλλες χώρες, σε συγκεκριμένα φεστιβάλ, διοργανώσεις, συμβαίνει και σε όλες τις παραστάσεις να υπάρχει προσβασιμότητα και σε χώρους όπου γίνονται πιο γενναίες παρεμβάσεις και επεμβάσεις, ούτως ώστε να μπορούν να φιλοξενούν και άτομα με διαφορετικά κινητικά μοτίβα. Με αναπηρίες, με άλλα cognitive χαρακτηριστικά.
Τώρα εγώ έπιασα το ειδικό του Αρχαίου Θέατρου της Επιδαύρου που ίσως είναι και η πιο ακραία συνθήκη, γιατί φαντάζομαι θα υπάρχει δυσκολία στις παρεμβάσεις.
Σίγουρα, παρόλα αυτά είδαμε ότι συμβαίνει και μπορεί να γίνει. Ναι μεν είχε μια περιπλοκότητα, ας πούμε τεχνικά είχε κάποιο βαθμό δυσκολίας, αλλά όλα γίνονται. Το ζήτημα πάντα είναι η βούληση. Και εδώ να σημειώσω, μιας και μιλάμε για τη συγκεκριμένη περίπτωση, να πω ότι εκτιμώ ιδιαίτερα την τωρινή διοίκηση του Εθνικού Θεάτρου, την κυρία Αργυρώ Χιώτη, η οποία πραγματικά έθεσε τον τόνο σε αυτή την παραγωγή. Έδειξε τις προθέσεις της, αλλά και γιατί έχουμε δουλέψει ξανά με το Εθνικό αρκετές φορές. Είναι η φορά που νιώθουμε χωρίς να ακυρώνουμε τις προηγούμενες και τους προηγούμενους διευθυντές, αλλά είναι η φορά που νιώθουμε ότι εδώ υπάρχει μία πρόθεση αυτό το πράγμα να εξελιχθεί και να γίνει με καλύτερους όρους.
Στην Ελλάδα που αντιμετωπίζουμε την προσβασιμότητα ως φιλανθρωπική πράξη ή πολυτέλεια ήρθαν να το κάνουν κανονικότητα όλοι αυτοί οι φορείς που κάπως σαν να «ξύπνησαν»;
Νομίζω ότι ακριβώς επειδή το έργο είχε μία μεγαλύτερη εμβέλεια από τις προηγούμενες δράσεις. Όλοι όσοι εργάστηκαν γι’ αυτό το έκαναν με πολλή φροντίδα και αυτό έφερε και τα καλά αποτελέσματα που είχαμε, ανεξαρτήτως δυσκολιών. Έγινε και μία ακύρωση, μεταφέρθηκε η μέρα που αυτό κόστισε και σε διαδικασίες και σε χρόνους και σε χρήματα. Κάποιο από το κοινό μας δεν κατάφερε τελικά να έρθει την Κυριακή, δηλαδή δεν ήταν μία εύκολη συνθήκη.
Περί προσβασιμότητας θα επιμείνω, είχα διαβάσει σε κάποιο βιβλίο του Κορρέ ότι ως και τα Προπύλαια της Ακρόπολής μας ήταν μια μεγάλη ράμπα προσβάσιμη σε όλους. Μετά μπήκαν οι σκάλες, η έννοια στα αρχαία χρόνια της προσβασιμότητας υπήρχε.
Γενικά να πω ότι τα προβλήματα μπορούν να λυθούν εάν φύγουμε από αυτό που ανέφερες και προηγουμένως, από την φιλανθρωπική οπτική. Δηλαδή τα προβλήματα θα λυθούν όταν κατανοήσουμε ότι η έλλειψη προσβασιμότητας προκύπτει από τα εμπόδια που θέτουμε. Εάν δεν είχαμε σκάλες παντού και είχαμε ανελκυστήρες και ράμπες και αναβατόρια, ένας άνθρωπος που κινείται διαφορετικά ή χρησιμοποιεί αμαξίδιο δεν θα ήταν «ανάπηρος». Δεν θα ήταν εμποδιζόμενος, θα μπορούσε να δουλέψει, να εκφραστεί, να πάει, να καταναλώσει, να διασκεδάσει, να γνωρίσει, να σπουδάσει χωρίς κανένα πρόβλημα. Άρα δεν θα μιλούσαμε πια για αναπηρία θα μιλούσαμε για ένα άτομο με κινητική βλάβη. Η αναπηρία επιβάλλεται από τους θεσμούς, τις νομοθεσίες, την κοινωνία.
Και από εμάς…
Ναι, σίγουρα όλοι εμείς έχουμε μερίδιο ευθύνης σε αυτό. Το να φτιάξεις μια παραγωγή που μπορεί να έχει το Χ μπάτζετ και να μην υπολογίσεις τα κόστη για την προσβασιμότητα, είναι ένα λάθος που σου κοστίζει μετά περισσότερο για να το προσβασιμοποιήσεις αλλά αν το έβαζες από την αρχή, και πιο εύκολα θα γινόταν και πιο ωραίο, θα το επικοινωνούσε και θα διεύρυνε το κοινό σου. Εμείς οι ίδιοι πολλές φορές ερχόμαστε και θέτουμε τα εμπόδια. Βέβαια εδώ στην Ελλάδα μάλλον λείπει και η θεσμική υποστήριξη.
Πρέπει να εξασφαλίσουμε ότι υπάρχουν οι πόροι για να βάλουν έναν στόχο αλλαγής μέσα στα επόμενα χρόνια. Πρέπει να δώσουμε όντως ευκαιρίες στους ανάπηρους καλλιτέχνες να αποκτήσουν και την εργασιακή εμπειρία, αλλά πρωτίστως και προηγουμένως την εκπαίδευση. Το Εθνικό αυτή τη στιγμή ανέβασε καλλιτέχνες με αναπηρία πάνω στη σκηνή της Επιδαύρου, παρόλα αυτά δεν υπάρχουν οι διαδικασίες να σπουδάσει ένα ανάπηρο άτομο. Τώρα αλλάζουν τα πράγματα, αλλά και προηγουμένως δεν μπορούσε ένα ανάπηρο άτομο να μπει στη σχολή του Εθνικού να σπουδάσει. Άρα εδώ έχουμε ένα οξύμωρο. Έχουμε ένα κενό στο ότι αναγνωρίζω την καλλιτεχνική δυναμική που φέρουν τα ανάπηρα άτομα, αλλά ταυτόχρονα ο χώρος δεν κάνει χώρο για να επιτρέψει σε αυτούς τους ανθρώπους να σπουδάσουν και να μπορέσουν να σταθούν πάνω στη σκηνή καλλιτεχνικά και να μπορέσουμε έτσι όλοι μαζί, κοινό και καλλιτέχνες και θεσμοί, να απομακρυνθούμε από τη συγκίνηση και τη φιλανθρωπία και να φτάσουμε στην κανονικότητα.
Και μιας και ανέφερες το κοινό, πάντα το κοινό είναι αυτό που τα ορίζει και τα καθορίζει όλα. Τι feedback πήρες; Πώς το ένιωσες το κοινό τις μέρες της Κυριακής; Γιατί εγώ εντόπισα πολλά συναισθήματα θετικά.
Νομίζω όλες οι πλευρές θέλουν να συνεχίσει αυτό. Είναι πάντα πολύ ωραίο να μοιραζόμαστε μία καλλιτεχνική εμπειρία, όλοι μαζί. Το να βρισκόμαστε στον ίδιο χώρο πολλές φορές και όχι μόνο εδώ στην Επίδαυρο που είχε αυτά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Πολλές φορές είτε σε εργαστήρια που μπορεί να κάνουμε είτε στις παραστάσεις, υπάρχουν άτομα που δεν έχουν βρεθεί στον ίδιο χώρο με άτομα με συγκεκριμένες αναπηρίες, ακόμη και άτομα με αναπηρία. Δηλαδή ένα τυφλό άτομο μπορεί να μην έχει γνωρίσει ποτέ ένα κωφό άτομο. Αυτή η συνύπαρξη λοιπόν, έρχεται και κάνει για μας μία μικρογραφία, μία πρόβα για το πώς θα ήταν μια κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς. Και είναι τρομερή ευκαιρία το θέατρο και ο πολιτισμός που μπορούμε έτσι να δημιουργούμε αυτές τις φούσκες, Αυτά τα bubbles για να οραματιζόμαστε ένα μέλλον που είναι πιο δημοκρατικό, πιο δίκαιο, πιο συμπεριληπτικό. Σίγουρα το κοινό, για να απαντήσω και στην ερώτησή σου, το αγκάλιασε. Αυτό το είδαμε και από την προσέλευση αλλά και από την ανατροφοδότηση. Επίσης αν σκεφτούμε ότι τα άτομα που ήρθαν με τα πούλμαν που ναυλώθηκαν από το Εθνικό Θέατρο ξεκίνησαν πολύ νωρίτερα από το σπίτι τους, έκαναν μια διαδικασία για να κάνουν κράτηση. Δηλαδή ο κόσμος το αγκάλιασε και το υποστήριξε και ευτυχώς έφυγαν και ευχαριστημένοι. Το feedback που πήραμε ήταν αρκετά θετικό και σίγουρα όλοι ζητάνε αυτό να γίνει κανονικότητα.
Μετά τις Τρωάδες, που θα έχουμε και άλλη παράσταση προσβάσιμη στην περιοδεία της. Εσείς ως liminal τι έχετε ετοιμάσει από τη νέα σεζόν πέρα από τα εκπαιδευτικά προγράμματά σας;
Ετοιμάζουμε σίγουρα κάποιες παραστάσεις για τον Δεκέμβριο, οι οποίες θα είναι προσβάσιμες πιθανότατα και νωρίτερα, κάποιες μέσα στο φθινόπωρο που ακόμα δεν έχουν ανακοινωθεί. Προετοιμαζόμαστε για το 4ο Cycladic Kids Festival στις 26 και 27 Σεπτέμβριου στο Κέντρο Τεχνών του Δήμου Αθηναίων στο Πάρκο Ελευθερίας και θα έχει προσβάσιμες δράσεις επίσης. Γενικά σχεδιάζουμε περισσότερες δράσεις από το 2027 πια.
