Δυο σκέψεις με αφορμή τον σάλο που έχει ξεσπάσει με την απαγόρευση εκτέλεσης του έργου του Μάνου Χατζιδάκι σε συναυλία αφιερωμένη στον Νίκο Γκάτσο, γεγονός που οδήγησε τον πρώτο ερμηνευτή του «Γιάννη του Φονιά» Μανώλη Μητσιά να το απαγγείλει χωρίς μουσική. Δυο σκέψεις πέραν τόσο του ειδικού σκέλους της συγκεκριμένης υπόθεσης, όσο και του γενικού νομικού σκέλους, καθώς προφανώς και γενικά μιλώντας η προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι υπερπολύτιμο εργαλείο.
Λοιπόν, όχι, όποιο τεράστιο μέγεθος κι αν υπήρξες ως δημιουργός, όσο καλλιτεχνική ιδιοφυία κι αν ήσουν, και ο Μπετόβεν να ήσουν και ο Μάνος Χατζιδάκις να ήσουν, το έργο σου δεν το έκανες μόνος σου. Να στεκόμαστε με δέος για πενήντα και εκατό γενιές μετά, όχι μόνο απέναντι στο έργο σου αλλά και σε εσένα ως δημιουργό. Αφού η μουσική σου προξενεί αυτό που προξενεί στους ανθρώπους, είναι κάτι που κατέκτησες. Αλλά εντελώς δικό σου το έργο δεν είναι. Ανήκες σε μια κοινωνία, σε μια εποχή, σε έναν πολιτισμό, σε μια περιρρέουσα ατμόσφαιρα, σε μια γλώσσα, σε κάποια ακούσματα. Δεν ζούσες στη ζούγκλα, όπου δεν είχες ξανακούσει μουσική, δεν είχε ξαναγραφτεί βιβλίο, δεν είχες ξαναδεί σινεμά. Και να μην είχαν ξαναγραφτεί ακόμα βιβλία και η παράδοση να ήταν προφορική, υπήρχε πάντως το σώμα της γλώσσας και οι ιστορίες των ανθρώπων πάνω στις οποίες μπορούσες να πατήσεις και να φτιάξεις Ιλιάδες και Οδύσσειες. Και τις πρώτες ταινίες στην ιστορία του κινηματογράφου να έκανες, υπήρχαν πάντως οι κάμερες και η τεχνολογία που σου επέτρεπε να αρχίσεις να πειραματίζεσαι πάνω στο μέσο.
Ακόμα και στη ζούγκλα να ζούσες, ο διάλογος θα ήταν με τα δικά της ερεθίσματα, τις δικές της συνθήκες, τους ήχους των πουλιών, την αγωνία σου να μην σε φάνε τα λιοντάρια και οι τίγρεις. Και ακόμα και η έμπνευσή σου, ακόμα και η δουλειά σου, ακόμα και οι αμφιβολίες σου και ο βασανισμός σου για να φτάσει το κάθε έργο σου στην τελική του μορφή, πάλι δεν είναι μόνο δικά σου, πάλι τα βιώνεις εντός μιας κοινωνικής και υλικής συνθήκης που σου επιτρέπουν να τα βιώνεις. Έχεις βρεθεί σε μια θέση που σου επιτρέπει την επίσκεψη της μούσας, την καταγραφή, την παραγωγή, τη διάδοσή του έργου σου. Κάπως έφτασε το έργο σου στον κόσμο. Ξαναλέω, δεν μιλάω νομικά. Ο νόμος ας κάνει τις δικές του αξιολογήσεις. Αν ο νόμος κρίνει ότι εγώ τα έγραψα τα τραγούδια, εγώ ή οι κληρονόμοι μου και διαχειριστές του έργου μου ό,τι ώρα θέλουν τα καίνε και δεν τα ξανακούτε ποτέ σας, είναι δικό του θέμα. Αλλά ίσως εκτός των ορισμών του νόμου και στην πραγματικότητα όλο αυτό ισχύει μόνο με μια προϋπόθεση. Ότι δεν πρόλαβε το έργο σου να βγει προς τα έξω, ότι το έκανες στα κρυφά και στα ιδιωτικά. Αν δίνεις πρόσβαση στα χειρόγραφά σου έστω και μόνο στον Μαξ Μπροντ, όποια κι αν είναι η προσωπική σου θέληση, ενδεχομένως υπάρχουν σημαντικότερα πράγματα από την προσωπική σου θέληση, Φραντς Κάφκα.
Όχι λοιπόν, το έργο δεν είναι μόνο δικό σου. Όχι μόνο με την έννοια που συνηθίζουμε να λέμε ότι ένα έργο τέχνης από τη στιγμή που έφυγε από τον δημιουργό ανήκει πια στον κόσμο. Όχι μόνο με την έννοια του πώς το ερμηνεύει και πώς του μιλά, πώς το αναδεικνύει, πώς το ξεχωρίζει, όχι μόνο με τη διάσταση που ο κόσμος του προσδίδει. Αλλά και πριν φύγει. Και κατά τη στιγμή της δημιουργίας του. Ακόμα και με το Θείο να συνομιλούν οι δημιουργοί, ούτε το Θείο είναι δικό τους, είναι κάτι πάνω απ’ αυτούς. Πάντως μόνο με τον εαυτό τους δεν συνομιλούν. Απλούστατα γιατί δεν νοείται μόνος και σκέτος εαυτός, ο εαυτός είναι εκ φύσεως ένας διαρκής διάλογος και μια διαρκής αλληλεπίδραση. Κανείς μας δεν θα είχε τον ίδιο εαυτό την εποχή των ομηρικών επών με τον εαυτό που έχουμε τώρα, την εποχή της «Οδύσσειας» του Νόλαν.
Ο Χατζιδάκις στην εποχή και στον τόπο του Μπετόβεν μπορεί να έγραφε ως Μπετόβεν, ο Μπετόβεν αντίστροφα. Ή σε άλλες εποχές αυτό το θαύμα θαυμάτων που υπήρχε μέσα τους δεν θα είχε τρόπο να μετασχηματιστεί και να διασωθεί με τον τρόπο που μετασχηματίστηκε και διασώθηκε. Το θέμα λοιπόν δεν είναι ότι ως τραγούδι «Ο Γιάννης ο Φονιάς» ανήκει και στον Γκάτσο. Δεν είναι καν ότι ανήκει σε όλους μας επειδή το έχουμε αγαπήσει έτσι και τραγουδήσει έτσι. Το θέμα δεν είναι ότι έπαψε να ανήκει στον Χατζιδάκι όταν το τραγούδι κυκλοφόρησε προς τα έξω. Αλλά ότι δεν ήταν εντελώς δικό του ακόμα και τη στιγμή που το έγραφε και δεν θα ήταν εντελώς δικό του ακόμα και αν κι οι στίχοι ήταν δικοί του. Τίποτα δεν είναι εντελώς δικό μας, δεν νοείται μόνος και σκέτος εαυτός, ο εαυτός είναι εκ φύσεως ένας διαρκής διάλογος και μια διαρκής αλληλεπίδραση. Από τον κόσμο μας γεννήθηκε το τραγούδι του κάθε Γιάννη και τελικά στον κόσμο μας ανήκει.
