8 συναυλίες, 13 συνθέσεις του κλασικού αλλά και του σύγχρονου κλασικού ρεπερτορίου, 20 βιρτουόζοι μουσικοί από ολόκληρο τον κόσμο, 3 venues και παράλληλες δράσεις περιμένουν φέτος όσους βρεθούν στα Χανιά της Κρήτης από τις 24 Αυγούστου έως τις 4 Σεπτεμβρίου στο 13ο Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Χανίων 2025. Μια διοργάνωση που έχει εξελιχθεί πλέον σε θεσμό για τους κατοίκους και τους επισκέπτες του νησιού κι επιστρέφει για 13η χρονιά με έναν θεματικό άξονα που δύσκολα μας αφήνει αδιάφορο «Πόλεμος και Ειρήνη». Στο επίκεντρο του προγράμματος βρίσκονται έργα που γεννήθηκαν μέσα σε περιόδους σύγκρουσης, αλλά και συνθέσεις που οραματίζονται έναν κόσμο συμφιλίωσης. Το 13ο Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Χανίων φιλοδοξεί και φέτος να δημιουργήσει γέφυρες ανάμεσα στη μουσική, την ιστορία και την κοινωνία, δεν αρκείται στη μουσική απόλαυση μα ανοίγει διάλογο με τα μεγάλα ερωτήματα της εποχής. Σε αυτόν τον διάλογο θαρρώ ξεχωριστή θέση έχει η συμμετοχή της Μαρίας Ευθυμίου. Η διακεκριμένη ιστορικός, είναι γνωστή για τον μοναδικό τρόπο με τον οποίο αφηγείται την Ιστορία των ανθρώπων, προσωπικά όποτε την πετυχαίνω να μιλάει κάθομαι και την παρακολουθώ προσπαθώντας να μην χάσω λέξη της. Θεωρώ ότι θα δώσει μια άλλη ιστορική «νότα» στο Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Χανίων και θα συνδέσει, μέσα από τις παρεμβάσεις της, τις μελωδίες του φεστιβάλ με τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που τις γέννησαν. Είχα τη χαρά να συνομιλήσω μαζί της για τη συμμετοχή της στο 13ο Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Χανίων:
Τι είδος μουσικής σάς αρέσει να ακούτε όταν μελετάτε; Ή μήπως όταν μελετάτε δεν θέλετε ν’ ακούτε μουσική;
Δεν ακούω μουσική όταν μελετάω. Είμαι άνθρωπος της παρέας και του τραγουδιού εν χορώ.
Η φετινή θεματική που θα συμμετάσχετε στο 13ο Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Χανίων λέγεται ‘Πόλεμος και Ειρήνη’. Όταν το πρωτακούσατε, ποιο ήταν το πρώτο πράγμα που σας ήρθε στο μυαλό να αναπτύξετε;
Κατά κάποιον τρόπο αιφνιδιάστηκα, γιατί δεν γνωρίζω πώς δένεται μουσικά το θέμα. Από την άλλη, στην Ιστορία είναι τόσο τακτικό φαινόμενο ο πόλεμος που έχει κανείς να σκεφθεί πολλά: από τους πιο μεγάλους πολέμους στον κόσμο, τους πιο θανατηφόρους, τους λόγους που δημιουργήθηκαν πολλοί από αυτούς. Και τα αγαθά της ειρήνης, βέβαια, τα οποία τόσο εύκολα καταστρέφονται όταν γίνει πόλεμος.
Στην Ιστορία της ανθρωπότητας οι περίοδοι ειρήνης ή πολέμου είναι οι πιο μεγάλες.
Εξαρτάται από την περιοχή και την περίοδο.
Ας το πάρουμε ευρωπαϊκά.
Στην Ευρώπη, οι πόλεμοι είναι πολλοί και, συχνά, μακρόσυρτοι. Η ειρήνη, βέβαια, υπερέχει, αναλογικά. Η ειρήνη, για να πετύχει τα αποτελέσματά της, χρειάζεται μακρύ χρόνο, αντίθετα ο πόλεμος, μέσα σε ελάχιστο διάστημα, μπορεί να τα καταστρέψει όλα. Είναι γρήγορος, πολύ αποτελεσματικός στην καταστροφή.
Υποθέτω ότι, αυτήν την περίοδο, επειδή είστε και ιστορικός, πολλοί θα σας ρωτούν για το θέμα της Παλαιστίνης, του Ισραήλ. Σας σταματούν στον δρόμο να ρωτήσουν ποιοι έχουν δίκιο ή όχι;
Το θέμα αυτό είναι σοβαρό και είναι φυσικό να ενδιαφέρει όλους μας. Είναι κάτι που μας απασχολεί -ιδιαίτερα, μάλιστα, γιατί συμβαίνει τόσο κοντά μας, και οι ισορροπίες του μας αφορούν άμεσα.
Θα είναι και αυτό ένα θέμα στην ομιλία σας;
Ενδεχομένως, ως παράδειγμα. Γιατί, στην περίπτωση του Ισραήλ, έχουμε τη δημιουργία ενός κράτους από τον διεθνή παράγοντα, δηλαδή από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, το 1947. Με την ίδια απόφαση, δημιουργήθηκε και κράτος των Παλαιστινίων οι οποίοι, όμως, τότε, το αρνήθηκαν. Δεν είναι τα μόνα κράτη που δημιουργήθηκαν με αποφάσεις του διεθνούς παράγοντα, ωστόσο τα όσα συμβαίνουν εκεί, στο Ισραήλ και στην Παλαιστίνη, είναι ιδιαιτέρως περίπλοκα, βαριά και επικίνδυνα.
Το κοινό του φεστιβάλ τι θα ακούσει να τους αναπτύσσετε;
Τις πλευρές της ειρήνης και κάποιους λόγους για τους οποίους γίνονται πόλεμοι. Που μπορεί να είναι πόλεμοι μεταξύ κρατών, μεταξύ συνασπισμών, αλλά και εμφύλιοι πόλεμοι. Αυτοί είναι και οι πιο βαριοί συνήθως.
Οι πόλεμοι συνδέονται επίσης με μεγάλα πολιτιστικά φαινόμενα, π.χ. έπεσε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία αλλά τροφοδοτήθηκε η δυτική Αναγέννηση.
Όλα έχουν πολλές όψεις. Στον πόλεμο, πχ. παρουσιάζεται μεγάλη εφευρετικότητα τόσο για την επιβίωση όσο και για τις μηχανές του πολέμου. Στην περίπτωση που αναφέρετε, πράγματι οι πόλεμοι του Βυζαντίου με τους Οθωμανούς έφεραν το τέλος του, αλλά και τη φυγή των λογίων του προς την Ιταλία. Αυτό έπαιξε καίριο ρόλο στη μεταφορά της Αναγέννησης προς τη Δύση. Διότι η Αναγέννηση πρώτα δημιουργήθηκε σε αραβικό και βυζαντινό περιβάλλον -η Παλαιολόγεια Αναγέννηση- και έπειτα στην Ιταλία.
Είναι άρρηκτα συνδεδεμένος ο πόλεμος με τις τέχνες; Αφήνει κάτι σαν αποτύπωμα στις τέχνες μας;
Όλες μας οι προσπάθειες, οι καημοί, οι στοχεύσεις επηρεάζουν την ποίηση, τη λογοτεχνία, τη ζωγραφική μας. Αλλά το κεντρικό ζήτημα είναι οι κοινωνικές ανακατατάξεις και αναταραχές. Αυτές παίζουν τον ρόλο στα πράγματα.
Υπάρχει μια περίοδος πολέμου στην Ιστορία του ανθρώπου που πραγματικά ήταν μοναδική στιγμή στην ανθρωπότητα;
Πολλοί πόλεμοι και, φυσικά, οι δύο μεγαλύτεροι, ο Α’ και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Που έγιναν, και οι δύο, πρόσφατα, στον 20ον αιώνα.
Η απατηλή αίσθηση ότι στην Ευρώπη είχαμε ειρήνη και ξαφνικά γίνεται αυτό με την Ουκρανία, με την Παλαιστίνη, με το Ισραήλ…
Η Ευρώπη έζησε πρωτοφανή περίοδο ειρήνης μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Και ζει, εν πολλοίς, ακόμη. Είμαστε, ωστόσο, σε περίοδο μεταβατική καθώς αλλάζουν οι ισορροπίες παγκοσμίως. Και αυτό μπορεί να γίνει η αρχή μεγάλων αναταραχών -και πολέμων. Η Ευρώπη εξακολουθεί εν πολλοίς να ζει -ευτυχώς- σε ειρήνη. Οι φλόγες ωστόσο πλησιάζουν, και αυτό σε κάνει να ανησυχείς. Αυτή η εγρήγορση παίζει ρόλο στον καθένα μας, γιατί μας κάνει να σκεφθούμε τα πράγματα από γωνίες που δεν είχαμε στο παρελθόν.
Ποια περίοδο ιστορική απολαμβάνετε να διηγείστε;
Από την ελληνική Ιστορία, την ελληνιστική περίοδο. Από την ευρωπαϊκή Ιστορία, τον 16ο αιώνα.
Στον 16ον αιώνα τι σας μαγεύει;
Είναι ο αιώνας της Θρησκευτικής Μεταρρύθμισης. Αυτή άλλαξε τον κόσμο διότι δημιούργησε νοοτροπίες και στάσεις ζωής που έφεραν στο προσκήνιο τα πιο ισχυρά κράτη του σημερινού κόσμου.
Και στους ελληνιστικούς χρόνους;
Είναι η περίοδος που ο ελληνικός πολιτισμός έγινε διεθνής.
Αυτό δεν είναι φοβερό; Ότι κάποτε όλοι μίλαγαν ελληνικά;
Ναι, στην ευρύτερη περιοχή της νότιας Ιταλίας και Σικελίας, την ανατολική Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα, για περίπου χίλια χρόνια, οι άνθρωποι, ανεξάρτητα από τη μητρική τους γλώσσα, μάθαιναν και μιλούσαν και τα ελληνικά. Όπως σήμερα συμβαίνει, σε παγκόσμιο επίπεδο, με την αγγλική γλώσσα.
Αυτό πιστεύετε μας έκανε λίγο «φαντασμένους» ως λαό;
Οπωσδήποτε έχει παίξει ρόλο στην υπερηφάνεια που νιώθουμε και όχι αδίκως, αλλά το πρόβλημά μας είναι ότι, συχνά, το χρησιμοποιούμε σαν δεκανίκι για τις σημερινές ανεπάρκειές μας.
Εσείς τώρα καλείσθε να συμμετάσχετε σε κάτι που είναι μουσικό, όπου θα πρέπει να εντάξετε τον λόγο, την Τρίτη 26 Αυγούστου, συνδέοντας την ιστορία με τη διαλεκτική Ειρήνης και Πολέμου. Ο άνθρωπος που θα παρακολουθήσει αυτήν τη διάλεξη ποιο ιστορικό μήνυμα θα θέλατε να πάρει στο σπίτι του φεύγοντας από αυτό που ετοιμάζετε να μοιραστείτε μαζί του;
Δεν έχω σκεφθεί ούτε έχω στόχο να μεταφέρω κάποιο μήνυμα. Όλοι μας επιθυμούμε την ειρήνη ωστόσο, αν συμβούν γεγονότα και διεργασίες, γινόμαστε έτοιμοι να μπούμε σε πόλεμο. Απλώς πιστεύω ότι, αν επισημάνω ορισμένες χαρακτηριστικές περιπτώσεις, θα βοηθηθεί ο καθένας μας να βλέπει τα γεγονότα του πολέμου και της ειρήνης πιο σφαιρικά.
Η Ιστορία είναι μεγάλο σχολείο. Μετά την ανάγνωση και τη γραφή, η Ιστορία είναι βασική πληροφορία και δύναμη όταν την γνωρίζεις. Ισχύει αυτό;
Αν ήταν να υπάρχει ένα μόνο μάθημα, είναι η ανάγνωση και η γραφή. Αν υπάρχει ένα δεύτερο, η Ιστορία. Είναι το πιο απαραίτητο, το πιο κεντρικό μάθημα για τον άνθρωπο. Γιατί είναι η ίδια η ζωή του…
Σαν να σε θωρακίζει κάπως. Να ξέρεις πού πατάς, πού βρίσκεσαι.
Σε κάνει πιο σεμνό, πιο στοχαστικό, λιγότερο επηρμένο. Γιατί βλέπεις το μέγεθος των πραγμάτων και αναμετριέσαι με τον εαυτό σου, τους άλλους, και το τώρα σου. Η Ιστορία σε βοηθά προσωπικά, ως άνθρωπο, αλλά και συνολικά, ως πολίτη.
Εσείς που διαβάζετε πολύ έχετε βρει εσωτερική ειρήνη ή συμβαίνει ακόμα πόλεμος μέσα σας σε μερικά θέματα;
Το γεγονός ότι είμαι 70 χρονών με έχει βοηθήσει. Διότι καθώς κυλάει η ζωή σου μάχεσαι εσωτερικά με πολλά. Αναμετριέσαι με αυτά. Σταδιακά, κάπου τα τακτοποιείς και γίνεσαι πιο ήρεμος και πιστεύω ότι, εκτός από τα 70 μου χρόνια και τις εμπειρίες που αυτά έχουν συσσωρεύσει μέσα μου, το γεγονός ότι ασχολούμαι με την Ιστορία με έχει βοηθήσει καίρια και ουσιαστικά. Και ευεργετικά…
Έχει τύχει, σε αυτά τα 70 χρόνια της ζωής σας, να βρεθείτε σε κάποιο ιστορικό ορόσημο ελληνικό;
Είμαι η γενιά του Πολυτεχνείου και είχα μετάσχει σε εκείνη τη βραδιά. Καθόλου ως πρωταγωνίστρια, απλά μέσα στο πλήθος των μετεχόντων. Μου έχει όμως αποτυπωθεί -ανάμεσα στα άλλα, γιατί υπήρχε ορατός κίνδυνος ζωής που σε αφορούσε άμεσα. Και αυτό ήταν πρωτόγνωρο για μένα. Γιατί ανήκω σε εμάς, τους πολύ τυχερούς ανθρώπους που, στη ζωή τους, δεν έζησαν πόλεμο και που δεν πείνασαν παρά μόνον από δίαιτα.
Με τη σοφία που σας δίνουν πια τα χρόνια της ζωής σας και τη μελέτη που έχετε κάνει την ιστορική, έχετε βγάλει κάποιο συμπέρασμα σχετικά με το πότε ξεκινάμε μια σύγκρουση;
Αυτό προκύπτει από τις εξελίξεις και από το κλίμα που έχει διαμορφωθεί σε σχέση με μία κατάσταση, οπότε δεν μπορεί να υπάρχει έτοιμη απάντηση. Εκείνο, πάντως, που είναι σημαντικό στις ανθρώπινες καταστάσεις είναι να μην τις αφήνει κανείς, όσο είναι δυνατόν, να γίνονται πολύ έντονες. Γιατί, κάποιες φορές, οι άνθρωποι, παρασυρόμαστε και μπαίνουμε σε περιπέτειες, ενώ θα μπορούσαμε να τις είχαμε αποφύγει.
Να παίρνουμε και καμιά ανάσα πριν πάρουμε την απόφαση να συμμετέχουμε σε κάτι.
Όπως έλεγαν οι παλιοί «πριν απαντήσεις παιδί μου σε οτιδήποτε, πιες μια γουλιά νερό». Δηλαδή πάρε μιαν αναπνοή και σκέψου, μην απαντάς αμέσως σε κάτι που σε ταράζει ή σε ενοχλεί ή σε αιφνιδιάζει. Άσε λίγο διάστημα να το σκεφτείς, αλλιώς θα απαντήσεις έντονα, παρορμητικά. Εμείς την έχουμε ανάγκη αυτήν την οδηγία γιατί, ως μεσογειακός λαός, είμαστε παρορμητικοί. Εγώ, πρώτη!.
Κι εγώ, δεύτερος!
Θα είναι τυχεροί όσοι παρακολουθήσουν τη Μαρία Ευθυμίου στο 13ο Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Χανίων διότι η μουσικότητα του λόγου της και η ευγενική χροιά της φωνής της θα δώσουν ένα ακόμη βαθύτερο και ουσιαστικό νόημα στη θεματική του φετινού φεστιβάλ, καταφέρνοντας όντως τη Μουσική να συνομιλήσει με την Ιστορία και με τη διάλεξή της ίσως φέρει πιο κοντά το κοινό στην ανθρώπινη ιστορική εμπειρία που κρύβεται πίσω από τις νότες του πολέμου και της ειρήνης.
