Ο «Ίων» του Ευριπίδη από τον Θεατρικό Οργανισμό Κύπρου, σε μετάφραση, σκηνοθεσία και δραματουργική επεξεργασία του Θωμά Μοσχόπουλου ξεκινά την παραστασιακή του πορεία στις 16 Ιουλίου στη Λευκωσία, στο Αμφιθέατρο Μακάριος Γ΄, Σχολής Τυφλών. Θα ακολουθήσει εκτενής περιοδεία, και στις 28 & 29 Αυγούστου θα παρουσιαστεί στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου.
Ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου με αφορμή την παράσταση αυτή παρέθεσε ένα γεύμα στους πολιτιστικούς συντάκτες, στην καλοκαιρινή Αθήνα, αντικαθιστώντας με το οικείο αυτό κάλεσμα την τυπική συνέντευξη τύπου. Στο πλούσιο τραπέζι μάς καλωσόρισε ως οικοδεσπότης ο Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του ιστορικού οργανισμού και Καθηγητή της Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, Παντελής Βουτουρής. Μαζί του ο σκηνοθέτης Θωμάς Μοσχόπουλος, καθώς και η ηθοποιός Στέλα Φυρογένη που ερμηνεύει στην παράσταση τον ρόλο της Κρέουσας. Μέσα στην ευφρόσυνη, ζεστή και φιλόξενη ατμόσφαιρα που δημιούργησαν οι υπεύθυνοι τύπου του ΘOK με προεξέχουσα τη Γεωργία Μεσιήτη είχαμε την ευκαιρία μιας εκτενούς και πολύ ενδιαφέρουσας συζήτησης με επίκεντρο φυσικά την παράσταση του Ίωνα.
Οι ερωτήσεις πυκνές και ετερόκλητες δημιούργησαν ένα ευρύ πεδίο το οποίο διεύρυναν και εμπλούτισαν με τις απαντήσεις τους οι τρεις ερωτηθέντες, μιλώντας ο καθένας με το δικό του ξεχωριστό ιδιοσυγκρασιακό αποτύπωμα με βαθύτητα:
Παντελής Βουτουρής: «Για 30 χρόνια ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου ήταν κάθε χρόνο στην Επίδαυρο»
Ύστερα από αρκετά χρόνια απουσίας ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου ήδη από πέρσι επιστρέφει δυναμικά στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου και στο εμβληματικό Αρχαίο Θέατρο. Θα θέλατε να μας μιλήσετε για αυτή τη δυναμική επιστροφή;
Παντελής Βουτουρής: Είναι μια περιπέτεια αυτή που ξεκινάει και θεωρούμε σημαντικό αυτό που καταφέραμε πέρσι, ύστερα από μια μεγάλη περίοδο παύσης, όπου δεν συμμετείχε ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου στην Επίδαυρο. Ελπίζουμε, αλλά και φιλοδοξούμε να αποκαταστήσουμε αυτή την ιστορική σχέση που είχε δημιουργηθεί 30 χρόνια πριν. Από τότε που ανέβηκαν οι Ικέτιδες του Νίκου Χαραλάμπους το 1980. Για 30 χρόνια ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου ήταν κάθε χρόνο στην Επίδαυρο. Με μια πολύ σημαντική παρουσία που δημιούργησε αυτή την ιστορική σχέση, που ήταν τόσο βαθιά ώστε αν μια χρονιά ο ΘΟΚ δεν παρουσίαζε παράσταση, η απουσία αυτή αποτελούσε θέμα συζήτησης. Επιθυμούμε να καλύψουμε το κενό της απουσίας του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου στην Ελλάδα. Πέρασαν αρκετά τα χρόνια. Οι νέοι θεατές, από σαράντα ετών και κάτω δεν έχουν την εμπειρία, αλλά πιστεύουμε ότι θα είναι δυναμική η νέα αρχή που κάνουμε. Φιλοδοξούμε αλλά και επιθυμούμε όχι μόνο να έχουμε συνεχή παρουσία στην Επίδαυρο αλλά να αποκαταστήσουμε αυτή την ιστορική σχέση. Ξεκινήσαμε αυτήν την προσπάθεια -όπως γνωρίζετε- πέρσι. Ένα βήμα για αυτή την επανασύνδεση ήταν η παράσταση του Ξένου που σκηνοθέτησε ο Μιχαήλ Μαρμαρινός. Τότε οι δυνατότητές μας ήταν περιορισμένες. Η αρχική συμφωνία έγινε από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Η δική μας η συμβολή αναλογικά σε αυτήν τη συμπαραγωγή ήταν αισθητά μικρότερη. Χάρη σε αυτήν τη γενναιόδωρη συνεργασία από την πλευρά του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, καταφέραμε να δηλώσουμε εκ νέου την παρουσία μας.
Φέτος κατορθώσαμε να πάμε αυτόνομα με έναν σκηνοθέτη που όλοι γνωρίζουμε πόσο σημαντικός είναι, τον Θωμά Μοσχόπουλο που είναι το μεγάλο, το δυνατό μας χαρτί σε αυτήν την προσπάθεια, και βέβαια με μια ομάδα εξαιρετικών συντελεστών, των συνεργατών του, αλλά και των ηθοποιών του που σήμερα τους εκπροσωπεί η Στέλα Φυρογένη.
Με τον Θωμά Μοσχόπουλο ξεκινήσαμε μαζί, όταν άρχισε και η δική μου προεδρία στο διοικητικό συμβούλιο του Οργανισμού. Μια από τις πρώτες μας συνεργασίες ήταν η σκηνοθεσία του στον Επιθεωρητή του Νικολάι Γκόγκολ που ήταν μια εξαιρετική, μια συγκλονιστική παράσταση. Κάποιοι από εσάς την έχετε δει. Και τότε μου γεννήθηκε η ιδέα να έχουμε μια συνεργασία που θα φτάσει στην Επίδαυρο. Δεν το λέω, τώρα εκ των υστέρων, εάν ψάξετε λίγο στις κυπριακές εφημερίδες όταν ανακοινώθηκε η συμμετοχή μας στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου με τον Ξένο σε σκηνοθεσία του Μιχαήλ Μαρμαρινού, είχα ανακοινώσει εγώ ότι την επόμενη χρονιά θα πάμε με τον Θωμά Μοσχόπουλο στην Επίδαυρο. Η αρχή αυτής της προσπάθειας που εγκαινιάζουμε έγινε με τη συνεργασία μας με τον Μαρμαρινό που ήταν παραπάνω από καλή. Ήταν εξαιρετική. Και, χαιρόμαστε πραγματικά που βρήκε αυτήν την έξοχη και ελπιδοφόρα συνέχεια με τον Θωμά Μοσχόπουλο.
Ως Πανεπιστημιακός και δη με την ειδικότητά σας αγαπάτε εξαιρετικά τη γλώσσα αλλά και το βιβλίο. Να περιμένουμε το πρόγραμμα της παράστασης να είναι ενδελεχές και να συμπεριλαμβάνει και τη μετάφραση του Θωμά Μοσχόπουλου;
Παντελής Βουτουρής: Έχουμε την ιδιαίτερη χαρά να συνεργαζόμαστε με τη «Νεφέλη», αυτόν τον εξαιρετικό εκδοτικό οίκο, που θα είναι υπεύθυνος για την έκδοση του προγράμματος της παράστασης. Στην οποία θα συμπεριλαμβάνεται η μετάφραση. Θα είναι ένα ιδιαίτερα ευρύ και πολυπρισματικό πρόγραμμα. Νιώθουμε πολύ χαρούμενοι και περήφανοι για αυτήν την επικείμενη έκδοση. Θα το διαπιστώσετε ιδίοις όμμασι.
Θωμάς Μοσχόπουλος: «Μην φανταστείτε ότι θα δείτε ένα άλλο έργο. Μπορεί να αποπειραθούμε μια άλλη ματιά, αλλά άλλο έργο δεν θα είναι»
Γιατί διαλέξατε τον Ίωνα του Ευριπίδη για αυτήν τη δεύτερη κάθοδο του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου στην Επίδαυρο, επιθυμώντας την επανασύνδεση και με το Αρχαίο Θέατρο αλλά και με το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου;
Θωμάς Μοσχόπουλος: Γιατί είναι ένα πολύ ωραίο και ενδιαφέρον έργο. Ένα πολύ ιδιαίτερο έργο γεμάτο εκπλήξεις και για αυτόν που δουλεύει πάνω σε αυτό αλλά -φαντάζομαι- και για αυτόν που έρχεται να το δει. Ένας άλλος λόγος είναι ότι δεν μπορώ να βλέπω τα ίδια και τα ίδια έργα συνέχεια. Δεν με ενδιαφέρει να δω δέκατη πέμπτη Αντιγόνη και δεν με ενδιαφέρει να είναι «Η καλύτερη». Με ενδιαφέρει να ασχοληθώ με κάτι που αρχικά να έχει φρεσκάδα. Δεν θα ήθελα, βέβαια, να είναι κάτι αδύναμο όπως οι Ηρακλείδες… αλλά ο Ίων- ειλικρινά σας λέω- έχει μεγάλο ενδιαφέρον. Και αυτός είναι ο πρώτος λόγος που το επέλεξα.
Ο δεύτερος λόγος είναι ότι ήδη με την παράσταση του Επιθεωρητή βρήκα ένα πάρα πολύ ενδιαφέρον υλικό στους ανθρώπους που ήταν στην Κύπρο και μια όρεξη -που νομίζω- λείπει από τους Ελλαδίτες που εμένα με έχει ξεσηκώσει πολύ θετικά και περνάω πάρα πολύ καλά δουλεύοντας μαζί τους. Με εμπνέουν. Νομίζω -ας μου επιτραπεί ο όρος- έχουμε βρει μια συνενοχή… Και όχι μόνο με τους ηθοποιούς και μάλιστα με τους πολύ νέους ηθοποιούς αλλά και με τους συντελεστές. Θα ήθελα -για παράδειγμα- να αναφέρω τη συνεργασία μου με την Αναστασία Δημητριάδου. Είναι ένα εύρημα αυτή η γυναίκα. Τους υπόλοιπους συνεργάτες λίγο πολύ τους ήξερα και από πριν. Την Αναστασία όμως που την γνώρισα πέρυσι…Επειδή η απαίτησή μου στο μουσικό μέρος στην τραγωδία είναι σημαντική, αισθάνομαι ότι βρήκα μια έμπνευση που με πάει παραπέρα αν μη τι άλλο.
Υπογράφετε, εκτός από τη σκηνοθεσία, τη μετάφραση αλλά και τη δραματουργική επεξεργασία. Θα θέλατε να μας μιλήσετε σχετικά;
Θωμάς Μοσχόπουλος: Υπάρχει μια μικρή δραματουργική επεξεργασία. Αφαιρούνται κάποια πράγματα ή διαφοροποιούνται κάποια άλλα. Για παράδειγμα τον ρόλο του Ερμή τον παίζουν δύο ηθοποιοί ταυτόχρονα. Μην φανταστείτε ότι θα δείτε ένα άλλο έργο. Μπορεί να αποπειραθούμε μια άλλη ματιά, αλλά άλλο έργο δεν θα είναι.
Το έργο το διαπερνά ένα ιδιαίτερο κωμικό ιδίωμα. Αυτό το στοιχείο υπάρχει στην παράστασή σας;
Θωμάς Μοσχόπουλος: Δεν θα μπορούσε να μην υπάρχει! Είναι τόσο κραυγαλέα χιουμοριστική η θεώρηση κάποιων θεμάτων… Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι λείπουν τα συγκινητικά στοιχεία, και αυτή η μείξη δημιουργεί αυτή την τόσο γοητευτική έκφανση του έργου. Γιατί υπάρχει η τάση να υπονομεύουμε το δραματικό με ευκολία αλλά αυτό ξεπηδά ξαφνικά εκεί που δεν το περιμένουμε. Ωστόσο υπάρχει και ένα έντονο μυστικιστικό στοιχείο, το οποίο είναι υπό συνεχή αίρεση. Είναι μυστικιστικό; Με μόνιμο ερωτηματικό. Υπάρχουν θεοί ή τους κατασκευάζουμε… και αν τους κατασκευάζουμε, τους φτιάχνουμε έτσι ώστε να μας βοηθάει να δικαιολογήσουμε τις πράξεις μας;
Το έργο, επίσης, παρουσιάζει τη μοναδική ιδιομορφία των δύο από μηχανής θεών, θα θέλατε να μας μιλήσετε για αυτήν;
Θωμάς Μοσχόπουλος: Δεν είναι ακριβώς δύο… Υπάρχει η Πυθία που δίνει τη λύση αλλά οι υπόλοιποι ήρωες δεν την εμπιστεύονται και αναγκάζεται να εμφανιστεί και η Θεά Αθήνα. Ήδη, από μόνη της η δομή του έργου δημιουργεί μια αυτοϋπονόμευση. Και ο ίδιος ο Ευριπίδης είναι σαν να αναιρεί το εύρημά του. Δηλαδή επιστρατεύει έναν μη Θεό που λέει: «Παιδιά τα προβλήματα είναι αυτά και λύνονται με αυτόν τον τρόπο». Όμως εκείνοι αρνούνται να συναινέσουν αν δεν εμφανιστεί Θεός. Νομίζω ο Ευριπίδης αυτοτρολάρεται κάπως…
Σχετικά με τη χρήση του Χορού;
Θωμάς Μοσχόπουλος: Η μόνη μου επέμβαση στη χρήση του Χορού είναι ότι τον έχω κάνει μεικτό. Ενώ, αρχικά, ο Χορός ήταν γυναικείος. Με ενδιαφέρει το θέμα της έμφυλης ταυτότητας: Τι σημαίνει αρσενικό, τι σημαίνει θηλυκό, και τι σημαίνει το ανάμεσα σε αυτά τα δύο… Χωρίς σεξουαλικές αναφορές μιλάω. Με ενδιαφέρει πολύ η διάσταση της επικυριαρχίας της πατριαρχίας όχι μόνο στις γυναίκες αλλά και στους άντρες.
Θα θέλατε να μας δώσετε μια αίσθηση του σκηνικού;
Θωμάς Μοσχόπουλος: Παίζουμε με το θέμα της αντανάκλασης, και κυριολεκτικά και μεταφορικά. Αλλά και της προβολής της: δηλαδή υπάρχει ένα σκηνικό το οποίο είναι και ένας καθρέφτης. Ένας λαβύρινθος με καθρέφτες. Αν θυμάστε την Κυρία από τη Σαγκάη του Όρσον Γουέλς. Ένα κομμάτι του σκηνικού είναι αυτό, ωστόσο όχι το βασικό.
Θεωρείτε ότι είναι ένα ζήτημα αυτό με την Επίδαυρο τα τελευταία χρόνια: περιμένουμε να δούμε κάτι διαφορετικό κάτι πρωτοποριακό… και κάπου χάνεται η καθαρή ουσία του έργου;
Θωμάς Μοσχόπουλος: Έχουμε δώσει πολύ περισσότερη σημασία στο γεγονός ότι παίζεται ένα έργο στην Επίδαυρο, παρά στο ίδιο το έργο. Αυτή η με το ζόρι ιεροποίηση του θεσμού και του χώρου.
Εσείς πάντως δεν διακατέχεστε από «το φετίχ της Επιδαύρου» κατεβαίνετε σπάνια… Δεν έχετε την εμμονή με τον χώρο.
Θωμάς Μοσχόπουλος: Άμα έχω κάτι να πω…ναι.. Αν πιστεύω ότι έχει νόημα να το πω, και είναι και η συγκυρία ευνοϊκή τότε ναι. Διαφορετικά όχι, δεν υπάρχει λόγος. Δεν περνάς πάντα καλά. Και, να, ήδη από την ερώτηση αυτή θα μπορούσε να με καταβάλει το άγχος… Ότι οφείλω να ανταποκριθώ με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Έπειτα βαριέμαι εύκολα. Αυτό είναι ένα ελάττωμα που έχω. Οπότε αν πρέπει να ξανακάνω κάτι παρόμοιο με αυτό που έχω κάνει ήδη, βαριέμαι πολύ. Ίσως ακούγεται λίγο αναιδές αυτό.
Στέλα Φυρογένη: «Βίωσα έναν άλλον, καινούργιο τρόπο να ανιχνεύουμε τους χαρακτήρες, τις σχέσεις μας, τους στόχους μας. Για μένα ήταν πρωτόγνωρος τρόπος να αντιμετωπίζω τη δουλειά μου»
Στέλα Φυρογένη, στην παράσταση ερμηνεύετε την Κρέουσα, θα θέλατε να μας μιλήσετε για αυτή τη συνεργασία;
Στέλα Φυρογένη: Βίωσα έναν άλλον, καινούργιο τρόπο να ανιχνεύουμε τους χαρακτήρες, τις σχέσεις μας, τους στόχους μας. Για μένα ήταν πρωτόγνωρος τρόπος να αντιμετωπίζω τη δουλειά μου. Είναι αλήθεια ότι στην αρχή φοβόμουν λίγο, αλλά έγινε πολύ γρήγορα ξεκάθαρο ότι κάνουμε μια δουλειά που απαιτεί να κάνουμε λάθος, απαιτεί να είμαστε στο πλάι, απαιτεί να σπάσουμε τα μούτρα μας για να πάμε παρακάτω και κάπως έγινε μια κοινή συμφωνία ότι ξεπερνάμε λίγο τα προσωπικά μας προβλήματα, τα άγχη μας, το background αυτό που μας κυνηγάει και αφοσιωνόμαστε στη δουλειά αυτή με μεγάλη ελευθερία και γι’ αυτό υπάρχει έντονα και το χιούμορ, γιατί είμαστε ανοιχτοί σε αυτό που συμβαίνει, αλλά και ταυτόχρονα πειθαρχικοί με πολλή πειθαρχία που χρειάζεται για αυτό που στοχεύουμε. Και αυτός ο τρόπος δουλειάς και προετοιμασίας μου έχει λείψει πολύ και τον έχω καλοδεχτεί, και το εκτιμώ αφάνταστα και το χαίρομαι περισσότερο και πάνω απ’ όλα.
Επίσης χαίρομαι το γεγονός ότι έχει φτιαχτεί ένας θίασος -κατά κύριο λόγο- από πολύ νέους ανθρώπους που με έναν μαγικό τρόπο, -ξέρω ότι είναι κλισέ το να λέμε κάθε φορά τι ωραία που περνάμε στις πρόβες- αλλά είναι αλήθεια. Και όταν συμβαίνει πραγματικά πρέπει να το λέμε γιατί είναι πολύ σημαντικό οι άνθρωποι κάπως να συμπορεύονται όταν κάνουν αυτή τη δουλειά. Δεν θα έπρεπε να είναι ούτε ο εγωισμός μας, ούτε να λύσουμε τα ψυχολογικά μας, ούτε τίποτα απ’ όλα αυτά. Ο στόχος μας είναι πολύ συγκεκριμένος: να μπορέσουμε να συμπορευτούμε σαν άνθρωποι. Και μετά από τόσα χρόνια που κάνω αυτή τη δουλειά και είναι πολλά, πλέον εκτιμώ περισσότερο απ’ όλα τις σχέσεις των ανθρώπων μέσα στις συνεργασίες. Να μπορούμε να είμαστε ευαίσθητοι και ειλικρινείς γιατί υπάρχει εμπιστοσύνη μεταξύ μας. Και αυτή η συνεργασία τα περιλαμβάνει όλα αυτά. Είναι απ’ τις φορές τις σπάνιες που συμβαίνει πραγματικά Και το χαίρομαι πάρα μα πάρα πολύ.
Γιατί λέτε ότι έχετε καιρό να βιώσετε μια τέτοιου είδους ποιοτική συνεργασία;
Στέλα Φυρογένη: Τα τελευταία πέντε χρόνια δουλεύω στην τηλεόραση. Η ενασχόληση με το θέατρο είναι πολύ περιορισμένη και συχνά με μεγάλη πίεση των πραγμάτων αλλά και προσωπική πίεση, γιατί έπρεπε να συνδυάζω δύο πράγματα μαζί οπότε δεν ήτανε πάντα εύκολο. Και φυσικά το γεγονός ότι είμαστε τόσο διαφορετικοί άνθρωποι και «δεν δένει πάντα το γλυκό». Σε αυτή τη συνεργασία αισθάνομαι τυχερή που συμβαίνει.
Θα μπορούσατε να μας πείτε μια φράση που αγαπάτε από την Κρέουσα;
Στέλα Φυρογένη: Είναι πολλές οι φράσεις που θα μπορούσα να σκεφτώ. Η μετάφραση είναι θαυμάσια, κυλάει, ρέει από το στόμα μας. Μιλάμε σαν φυσιολογικοί άνθρωποι παρότι υπάρχει μέτρο και αυτό το κάνει ακόμα πιο μαγικό. Μία από τις φράσεις που αγαπώ πολύ είναι αυτή: «Γιατί οι γυναίκες μειονεκτούν πάντοτε μπρος στους άντρες. Και μια να σφάλλει μοναχά ανάμεσα σε δέκα. Όλες θα χαρακτηριστούν ανάξιες αυτομάτως. Φαίνεται το ‘χει η φύση μας μίσος να προκαλούμε.» Ιδίως ,αυτή η τελευταία φράση: «Φαίνεται το ‘χει η φύση μας μίσος να προκαλούμε».
