“The Fall of the House of Commons” είναι ο τίτλος της σύγχρονης όπερας που διαδραματίζεται σε ένα φουτουριστικό διαμέρισμα-κουτί στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο ΚΠΙΣΝ σε μουσική Ορέστη Παπαϊωάννου, σύλληψη – δραματουργία Αλέκου Λούντζη και λιμπρέτο Αλέκου Λούντζη και Ορφέα Απέργη. Σε αυτό τον Οίκο των κοινών όλα τα ορίζει η ψηφιακή βοηθός Έρικα_7 που καταγράφει τη μνήμη του Οίκου. Η ανθρώπινη και η τεχνητή νοημοσύνη συνυπάρχουν σε έναν χώρο εγκλεισμού και μοναξιάς, σαν τον χώρο ενός σύγχρονου διαμερίσματος, όπου όμως όλες οι ανάγκες και οι απολαύσεις μπορούν να ικανοποιηθούν σχηματικά. Τα πρόσωπα του έργου: Ένα ραγισμένο ζευγάρι (Αυτός και Αυτή), μια επισκέπτρια (Δανάη) σωσία της απούσας συντρόφου, και η πανταχού παρούσα Έρικα_7 και πάντα διαθέσιμη να ξαναγράψει τη μνήμη του οίκου και να δώσει λύσεις στο σταυρόλεξο της συμβίωσης.
Ο Αλέξαδρος Ευκλείδης, καλλιτεχνικός διευθυντής της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής υπογράφει τη σκηνοθεσία σε αυτό τον κόσμο φαντασίας πέρα για πέρα όμως αληθινό, αφού η νέα εποχή και ο νέος κόσμος που βιώνουμε με πρωταγωνίστρια την τεχνητή νοημοσύνη και τη συμβίωσή μας είναι ήδη εδώ και στη δική μας πραγματικότητα.
Ο Αλέξαδρος Ευκλείδης μιλάει στο ελc για το έργο “The Fall of the House of Commons” και το θέμα του, το οποίο όπως αναφέρει ο ίδιος θα μας απασχολεί για το υπόλοιπο της ζωής μας, αναλύει τον χαρακτήρα της Έρικας_7 και μοιράζεται τις σκέψεις του για τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης και των εργαλείων της στην τέχνη.
Πώς προσέγγισες σκηνοθετικά το φλέγον θέμα του The Fall of the House of Commons τη συνύπαρξη της ανθρώπινης και της τεχνητής νοημοσύνης; Ποιος είναι ο κόσμος του The Fall of the House of Commons;
Κάθε έργο είναι για τον ή την σκηνοθέτη του ένας γρίφος. Στο έργο αυτό ο μεγαλύτερος γρίφος είναι η απόδοση με τους υλικούς όρους του θεάτρου μιας άυλης υπόστασης, όπως είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Ήθελα η Έρικα_7, ο χαρακτήρας της ψηφιακής βοηθού που πρωταγωνιστεί στο έργο, να βρίσκεται σε μία διαφορετική κατάσταση από τους ανθρώπινους χαρακτήρες. Σκεπτόμενος ότι η τεχνητή νοημοσύνη, όπως την προσεγγίζει το έργο, έχει κάτι το θεμελιωδώς προμηθεϊκό, έπαιξα με την έννοια του περιορισμού, των δεσμών και τοποθέτησα την Έρικα_7 σε έναν κλωβό που μοιάζει με κάτι μεταξύ τροχού λούνα παρκ και μηχανήματος βασανισμού. Τόσο οι ανθρώπινοι ήρωες, εγκλωβισμένοι μέσα στην, υποτίθεται, ελεύθερη βούλησή τους, όσο και η Έρικα_7 είναι δέσμιοι του πλαισίου τους, είναι, κατά κάποιο τρόπο, προγραμματισμένοι για συγκεκριμένα πράγματα.
Τι είναι για σένα αυτή η σύγχρονη όπερα The Fall of the House of Commons; Τα θέματα που θίγει και αξίζει να στρέψουμε το ενδιαφέρον μας και την προσοχή μας.
Όταν ξεκινήσαμε να μιλάμε με τον Αλέκο Λούντζη για το έργο αυτό το 2019 η υπόθεση της τεχνητής νοημοσύνης ήταν ακόμη κάτι αρκετά φουτουριστικό. Το 2023 που ανέβηκε πρώτη φορά στο Φεστιβάλ Αθηνών η παραγωγή μας, είχε μόλις βγει στον αέρα η πρώτη εκδοχή του chat gpt. Σήμερα, δύο χρόνια μετά, με την επιτάχυνση των εξελίξεων στο πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης, έχουμε την αίσθηση ότι το έργο αυτό που γράφτηκε ως μία προβολή στο μέλλον, είναι σχεδόν ιστορικό. Από την άλλη, καθώς δεν πρόκειται για ένα έργο μελλοντολογίας, αλλά για ένα έργο που θέτει ερωτήματα (και κυρίως στο επίπεδο της ηθικής και οντολογικής διαπραγμάτευσης της σχέσης ανθρώπου και μηχανών) δεν πρέπει να εστιάζουμε στο επικαιρικό. Είναι ένα έργο για ένα θέμα που θα μας απασχολεί, όπως φαίνεται, για το υπόλοιπο της ζωής μας. Η γενιά μου έζησε την επανάσταση του ίντερνετ, των κινητών τηλεφώνων, των smartphones και τώρα ζούμε τη νέα επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης. Είμαστε τυχεροί, από μία άποψη, που ήμασταν οι τελευταίοι που ζήσαμε τον παλιό κόσμο. Στο έργο του Αλέκου (που είμαστε της ίδιας γενιάς) υπάρχει έντονη η μελαγχολία του παλιού κόσμου που ατενίζει τον νέο. Και, περιέργως, κύριος φορέας αυτής της μελαγχολίας είναι ο χαρακτήρας της Έρικας_7, της ψηφιακής βοηθού που ορίζει τα πάντα στον Οίκο των κοινών.
Ποιος ήταν ο κύριος προβληματισμός σου στη δημιουργία του The Fall of the House of Commons; Ενδεχομένως σημεία που ήταν πιο δύσκολα στο εγχείρημα ή ήθελες να αποφύγεις ή σημεία που επιθυμούσες να τονίσεις και να εστιάσεις;
Το The Fall of the House of Commons είναι ένα έργο ηθελημένα εκλεκτικό. Αποτελείται, κατά τρόπο παρόμοιο με τη λογική της τεχνητής νοημοσύνης, από έναν μεγάλο όγκο αναφορών σε έργα και στυλ που προηγήθηκαν τα οποία επαναδιαρθρώνονται για να αποτελέσουν ένα νέο έργο. Αυτή η δημιουργική μέθοδος που βρίσκεται τόσο στο λιμπρέτο, όσο και, ακόμη περισσότερο, στη μουσική του Ορέστη Παπαϊωάννου χρειάζεται προσοχή, καθώς μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε κάποιου είδους μεταμοντέρνο καμπαρέ. Θέλω να πιστεύω πως η σκηνική εγκατάσταση του Γιάννη Κατρανίτσα και οι σκηνοθετικές γραμμές που ακολουθήσαμε επιτυγχάνουν να δώσουν μια μορφή σ’ αυτό το φαινομενικά ετερογενές υλικό.
Πώς «βλέπουμε» τη συνομιλία του έργου The Fall of the House of Commons με το διήγημα του Έντγκαρ Άλλαν Πόε Η πτώση του οίκου των Άσερ;
Υπάρχουν πολλές λεπτές, σχεδόν αδιόρατες, γραμμές που συνδέουν το έργο των Λούντζη και Παπαϊωάννου με τον Πόε. Η γραφή του Αλέκου Λούντζη είναι μία διαρκής άσκηση διακειμενικότητας, αλλά πολύ δημιουργική και καθόλου δουλική προς το πρωτότυπο. Το πραγματικό μέγεθος της συνομιλίας νομίζω μόνο ο ίδιος το καταλαβαίνει, καθώς ο διάλογός του με το πρωτότυπο πηγαίνει πολύ πέρα από τις προφανείς παραλληλίες πλοκής, χώρων και χαρακτήρων. Δεν ξέρω αν “βλέπουμε” τη σύνδεση με τον Πόε (πέραν της αίσθησης του εγκλεισμού στον “οίκο”). Κυρίως “ακούμε” τη σύνδεση, όπως αποτυπώνεται με λογοτεχνικά μέσα.
Εσύ ως δημιουργός πώς αντιμετωπίζεις και ποιες είναι οι σκέψεις σου για τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης, των εργαλείων της στην τέχνη;
Δεν τη βλέπω φοβικά. Η τεχνολογία πάντα υπήρξε ένα σπουδαίο εργαλείο που κινητοποίησε καλλιτεχνικές δυνάμεις προς νέες δημιουργικές κατευθύνσεις. Η διαφορά σήμερα είναι πως βρισκόμαστε, για πρώτη φορά, αντιμέτωποι με μία νέα μορφή νοημοσύνης, η οποία θα αναλάβει (αναγκαστικά) μεγάλο κομμάτι αυτού που ως σήμερα έκαναν καλλιτέχνες. Θεωρώ πως η ευπώλητη τέχνη, η τέχνη που υπάγεται στους αυστηρούς καπιταλιστικούς κανόνες, σύντομα θα υποκατασταθεί (αν δεν το έχει ήδη κάνει) από εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Κρίνοντας από τον ρυθμό με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη βελτιώνεται στην ικανότητά της να συνθέτει κείμενα με δημιουργικά χαρακτηριστικά, υποψιάζομαι πως πολύ σύντομα θα είναι σε θέση και να δημιουργεί καλλιτεχνικά έργα αξιώσεων. Πιστεύω όμως πως η ανθρώπινη τέχνη, αυτή που χαρακτηρίζεται από την ικανότητά της να είναι σπουδαία και περιττή, θα διαφύγει για καιρό από την επικράτηση με την οποία “απειλεί” η τεχνητή νοημοσύνη άλλους κλάδους της ανθρώπινης δράσης. Γιατί, προς το παρόν τουλάχιστον, η τεχνητή νοημοσύνη ορίζεται από τους στόχους εκείνων που την ανέπτυξαν, που είναι κατά βάση υπαγόμενοι στους νόμους της αγοράς.
Μοιράσου μαζί μας ένα σημείο της παράστασης που απολαμβάνεις όσο γίνεται ως θεατής.
Ίσως το τέλος της, όταν η Έρικα_7 λύνεται από τα δεσμά της και μαζί με τους μουσικούς που εγκαταλείπουν τις θέσεις τους καταλαμβάνει το δωμάτιο των κοινών ανθρώπων. Αυτή η στιγμή είναι ίσως η πιο “ανθρώπινη” της παράστασης.
Ως υπεύθυνος καλλιτεχνικού προγραμματισμού της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής ποιες είναι οι παράμετροι που θα εστιάσεις για το επόμενο καλλιτεχνικό πρόγραμμα που «ζυμώνεται»;
Η Εναλλακτική Σκηνή, της οποίας επιμελούμαι τον προγραμματισμό από την ίδρυσή της, είναι ένας θεσμός με ένα ξεκάθαρο πλέον στίγμα, το οποίο είχαμε εξαρχής ορίσει με τον Γιώργο Κουμεντάκη. Ακολουθούμε την ίδια λογική όλα αυτά τα χρόνια, προσπαθώντας να δώσουμε χώρο στη σύγχρονη μουσικοθεατρική δημιουργία μέσα από μία μη δογματική προσέγγιση του είδους. Είτε πρόκειται για ένα νέο έργο που παραγγέλνουμε σε έναν νέο συνθέτη, είτε για ένα έργο του ρεπερτορίου, είτε για ένα μιούζικαλ ή μια παράσταση μουσικού θεάτρου για παιδιά, αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να προσφέρουμε στο κοινό της πόλης την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με παραγωγές μουσικού θεάτρου που συνδέονται με το σήμερα, που προτείνουν εκδοχές ενός μουσικού θεάτρου του παρόντος χρόνου.
Είμαστε χαρούμενοι που κάθε χρόνο μπορούμε να συνεργαζόμαστε με εξαιρετικούς καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό και να προτείνουμε παραγωγές που δίνουν μια σύγχρονη πνοή στον χώρο του μουσικού θεάτρου. Είμαι αρκετά περήφανος για το γεγονός ότι το στίγμα μας είναι σαφές, έτσι ώστε να μην χρειάζεται να το ορίζουμε κάθε χρόνο εκ νέου. Όσο κι αν κάτι τέτοιο ακούγεται “σέξυ”, πιστεύω πως η ουσία των πολιτιστικών οργανισμών βρίσκεται στην επίτευξη μακροπρόθεσμων στόχων.
Info παράστασης:
The Fall of the House of Commons | Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο ΚΠΙΣΝ
Η παράσταση της 11ης Μαΐου 2025 θα παρουσιαστεί σε συνθήκες καθολικής προσβασιμότητας, σε συνεργασία με την ATLAS E.P., με στόχο την ανεμπόδιστη οπτικοακουστική παρακολούθηση για όλες, όλους και όλα.
Οι θεατές που επιθυμούν να κάνουν χρήση των υπηρεσιών προσβασιμότητας παρακαλούνται να πραγματοποιήσουν την αγορά των εισιτηρίων τους στα Ταμεία της ΕΛΣ, τηλεφωνικά στο 2130885700 ή με email στο [email protected]. Για υποβοήθηση στις κρατήσεις, μπορείτε επίσης να επικοινωνείτε με την ATLAS E.P. στο 6993507553 ή με email στο [email protected].
